ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    454.5
  • EUR -

    488
  • RUB -

    5.03
ترامپ اكىمشىلىگى ورتالىق ازياعا جاڭا ستراتەگيا دايىنداۋدا
18 جەلتوقسان 2019
ترامپ اكىمشىلىگى ورتالىق ازياعا جاڭا ستراتەگيا دايىنداۋدا

قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردى اقش-قا رەسمي ساپارمەن بارىپ قايتتى. ۆاشينگتوندا ەكى كۇنگە ۇلاسقان  ساپارعا اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى مايك پومپەونىڭ شاقىرۋى نەگىز بولعان. 

سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى تاراتقان مالىمەتكە سۇيەنسەك، قازاقستان مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ بارلىق سپەكترى بويىنشا كوپ جوسپارلى ءوزارا ىس-قيمىلمەن سيپاتتالاتىن كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى دامىتۋعا نيەتتى. م. تىلەۋبەردىنىڭ ۆاشينگتون قالاسىنا ساپارىنىڭ باعدارلاماسى مەملەكەتتىك دەپارتامەنتتەگى ءوزىنىڭ ارىپتەسى م. پومپەومەن ەكىجاقتى كەزدەسۋىنەن باستالعان. «ءبىز سەنىم مەن ءوزارا تۇسىنىستىك رۋحىندا دامىپ كەلە جاتقان اقش-پەن ىنتىماقتاستىعىمىزدى ودان ءارى كەڭەيتۋگە ۇلكەن ءمان بەرەمىز. وسىنىڭ ارقاسىندا قازاقستان مەن قۇراما شتاتتار كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە جەتتى، ول ق ر تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ 2018 جىلعى قاڭتارداعى ۆاشينگتونعا رەسمي ساپارىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا بەكىتىلدى»، - دەدى قازاقستان ءسىم باسشىسى.

قازاقستاننىڭ اقش-پەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى ودان ءارى نىعايتۋعا بەيىمدىلىگى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ اعىمداعى جىلعى قىركۇيەكتە نيۋ-يورككە جاساعان ساپارى بارىسىندا اتاپ ءوتىلدى. «قازاقستان ورتالىق ازياداعى كوشباسشى مەملەكەت، وعان قۇراما شتاتتار وڭىردەگى سەنىمدى سەرىكتەس رەتىندە سەنەدى. ءبىز ءسىزدىڭ ەلىڭىزدى وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى قولداۋداعى باستى سەرىكتەس دەپ سانايمىز»، - دەدى مەملەكەتتىك حاتشى م. پومپەو

ساپار قازاقستان رەسپۋبليكاسى تاۋەلسىزدىگىنىڭ 28 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ قارساڭىندا وتۋدە. اقش قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداعان جانە ءبىزدىڭ ەلدە ءوزىنىڭ ديپلوماتيالىق وكىلدىگىن اشقان العاشقى مەملەكەتتەردىڭ ءبىرى بولدى. سول كۇنى مينيستر م. تىلەۋبەردى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ باسشىلىعىمەن جانە قازاقستاننىڭ «دوستار توبىنداعى» اقش كونگرەسسمەندەرىمەن كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. سىرتقى ساياسي كۇن تارتىبىندەگى ەكونوميكالىق ديپلوماتيانىڭ باسىمدىلىعىن ەسكەرە وتىرىپ، ءسىم باسشىسى دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ۆاشينگتونداعى شتاب-پاتەرىنە باردى. ەۋروپا جانە ورتالىق ازيا بويىنشا ۆيسە-پرەزيدەنتى سيريل ميۋللەرمەن كەزدەسۋ بارىسىندا تاراپتار قازاقستان مەن بانك توبىنىڭ قارجى ينستيتۋتتارى اراسىنداعى ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن تالقىلادى. س. ميۋللەر دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ديرەكتورلار كەڭەسى 2020-2025 جىلدارعا ارنالعان دۇنيەجۇزىلىك بانكتىڭ ەلدىك سەرىكتەستىك ستراتەگياسىن ماقۇلداعانىن حابارلادى. تاراپتار سونداي-اق 2020-2024 جىلدارعا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ سالاسىنداعى بىرلەسكەن جوبانى تالقىلادى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق ءداستۇرلى تۇردە قازاقستان مەن اقش اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى. 2019 جىلعى قاڭتار-قازان ارالىعىندا ەكى ەل اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 1،8 ملرد. دولل. قۇرادى. قازاقستاننان اقش-قا ەكسپورت 682 ملن. دولل.، ال اقش-تان قازاقستانعا يمپورت - 1،1 ملرد. دولل. جەتتى.

2018 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستانعا امەريكاندىق ينۆەستيسيالار 5.3 ملرد. اقش دولل. جەتتى. تۇتاستاي العاندا، اقش-تان ق ر ەكونوميكاسىنا تارتىلعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيسيالاردىڭ جالپى كولەمى 2005 جىلدان باستاپ شامامەن 40 ملرد. دولل. قۇرادى.

ەكى ەل اراسىنداعى مادەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋ اياسىندا، اباي قۇنانبايەۆتىڭ 175 جىلدىعى قارساڭىندا مينيستر م. تىلەۋبەردى اقش كونگرەسىنىڭ كىتاپحاناسىنا بارىپ، قازاق ادەبيەتىنىڭ ەكى تومدىق انتولوگياسى مەن ۇلى اقىننىڭ قارا سوزدەر كىتابىن سالتاناتتى تۇردە تابىس ەتتى.

1800 جىلى قۇرىلعان اقش كونگرەسىنىڭ كىتاپحاناسى الەمدەگى ەڭ ءىرى بولىپ تابىلادى جانە 450-دەن استام تىلدەردە 38 ميلليونعا جۋىق كىتاپ پەن باسقا دا باسپا ماتەريالدارى بار.

         بۇل ساپاردا ءمالىم بولعان تاعى ءبىر ءجايت، اقش ورتالىق ازياعا قاتىستى جاڭا ستراتەگياسىن جاريالاماق ەكەن. Azattyq.org سايتىنىڭ حابارلاۋىنشا، اقش مەملەكەتتىك دەپارتامەنتى وكىلى دونالد ترامپتىڭ اكىمشىلىگى ورتالىق ازياعا قاتىستى جاڭا ستراتەگيا دايىنداپ جاتقانىن مالىمدەگەن. سايت تارتقان اقپراتتا «مەملەكەتتىك دەپارتامەنت وكىلى اقش-قا بارعان قازاقستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىمەن كەزدەسۋدەن سوڭ باسپا ءسوز ءماسليحاتىن وتكىزىپ، بيىل ۆاشينگتوننىڭ ورتالىق ازياداعى بەس ەلمەن قارىم-قاتىناسى “جاندانعانىن” ايتقان. شىلدەدە اقش دەلەگاسياسى ءتورت جىلدا العاش رەت قىرعىزستانعا بارعان. قاراشادا مەملەكەتتىك دەپارتامەنت تۇركىمەنستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ريشاد مەرەدوۆتى قابىلداعان. مەمەلكەتتىك دەپارتامەنت وكىلىنىڭ سوزىنشە، اقش كەلەسى جىلى كوكتەمدە تاجىكستان مەن وزبەكستان دەلەگاسياسىمەن كەزدەسۋدى جوسپارلاپ وتىر. رەسۋرسقا باي ورتالىق ازياعا رەسەي مەن جۇڭگو ىقپال ەتكىسى كەلەدى. بۇل ايماقتىڭ تىنىشتىعىنا اۋعانستانداعى سودىرلار دا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. جۇڭگو ورتالىق ازيا ەلدەرىنە ەكونوميكالىق ءارى ساياسي ىقپالىن كۇشەيتۋگە تىرىسىپ جاتقان تۇستا اقش تا بۇل ايماقتاعى ەلدەرمەن ديپلوماتيكالىق قارىم-قاتىناستى كەڭەيتپەك. پەكين شىڭجاڭنان قاشقان مۇسىلمانداردى دا كەرى قايتارۋ ءۇشىن ءقازىر ورتالىق ازيا ەلدەرىنە قىسىم جاساۋعا تىرىسىپ وتىر. 2017 جىلدىڭ كوكتەمىنەن بەرى قىتايدىڭ شىڭجاڭ ولكەسىندە مۇسىلماندار، ونىڭ ىشىندە قازاقتار مەن قىرعىزدار “ساياسي لاگەرگە” قامالعانى تۋرالى حابار تاراپ جاتىر. باتىس ەلدەرى قىتايدىڭ شىڭجاڭداعى ساياساتىن سىنايدى» دەپ جازىلعان.

 

سۋرەتتەر mfa.gov.kz سايتىنان الىندى.

RELATED NEWS
ءقاۋىپ قىتايدان
19 جەلتوقسان 2018
ءقاۋىپ قىتايدان

«ULYS» túsinikteme: جاقىندا اقش-تىڭ ۆيسە-پرەزيدەنتى مايك پەنس اق ءۇي اكىمشىلىگىنىڭ قىتايعا قاتىستى ساياساتى تۋرالى ارنايى مالىمدەمە جاساعان بولاتىن. سونىڭ ەڭ وزەكتى جەرلەرىن اعىلشىن تىلىنەن تىكەلەي اۋدارىپ، نازارلارىزعا ۇسىنىپ وتىرمىز.

بەيجىڭ بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعدايدا كۇشىن كورسەتۋگە بەل بۋىپ كىرىستى. جۇڭگو كەمەلەرى اكىمشىلىك-اۋماقتىق تۇرعىدا جاپونياعا تيەسىلى سەنكاكۋ ارالدارىن تۇراقتى كاراۋىلداي باستادى. جۇڭگو باسشىسى 2015 جىلى اق ۇيدە تۇرىپ «ونىڭ ەلى وڭتۇستىك جۇڭگو تەڭىزىنە اسكەر اكەلۋگە نيەتتى ەمەس» دەپ مالىمدەگەن ەدى، ءبىراق بەيجىڭ ءقازىر جاساندى ارالدارعا اسكەري بازالارىن قۇرىپ، كەمەلەر مەن اۋە شابۋىلدارىنا قارسى كۇشتەرىن اكەلىپ قويدى.

بۇگىندە جۇڭگو تىڭشى مەملەكەتكە اينالدى. بۇل ىستە ولار اقش-تىڭ تەحنولوگياسىنا يەك ارتىپ وتىر. «قىتايدىڭ ۇلى قورعانى» اتتى ينتەرنەت اقپاراتىن قاتاڭ سۇزگىدەن وتكىزەتىن جوبا جاسالدى.

2020 جىلعا قاراي جۇڭگو بيلەۋشىلەرى ادام ءومىرىنىڭ ءار قىرىن ۆيرتۋالدى تۇردە باقىلاۋعا الاتىن جۇيەنى ەنگىزگەلى وتىر.

قىتايداعى ءدىني بوستاندىقتا ءماز ەمەس. حريستياندار، بۋدديستر مەن مۇسىلماندارعا قىسىم جاساۋدىڭ جاڭا ناۋقانى قارقىندى ءجۇرىپ جاتىر.

وتكەن ايدا بەيجىڭ قىتايداعى ەڭ ءىرى جەراستى شىركەۋلەرىنىڭ ءبىرىن جاپتى. بيلىك بۇكىل ەل بويىنشا كرەستەردى قيراتىپ، بيبليا كىتاپتارىن ورتەپ، ءدىن قىزمەتكەرلەرىن تەمىر تورعا توعىتۋدا. بەيجىڭ جاقىندا ۆاتيكامەن مامىلە جاسادى. بۇل كەلىسىم بويىنشا اتەيستىك كوممۋنيستىك پارتيا كاتوليك مولدالارىن وزدەرى تىكەلەي تاعايىنداي الادى. وسىعان قاراپ جۇڭگو حريستياندارىن ازاپتى كۇندەر كۇتىپ تۇر دەۋگە ابدەن بولادى.

بەيجىڭ بۋدديستەردى دە قۋالاپ جاتىر. سوڭعى 10 جىلدىڭ ىشىندە 150-دەن استام تيبەت بۋديس موناحى ءدىني نانىم-سەنىمىنە جاسالعان قىسىمعا نارازىلىق رەتىندە ءوزىن ورتەپ جىبەرگەن. كوممۋنيستىك پارتيا شىڭجاڭدا 1 ميلليون مۇسىلمان ۇيعىردى ميلارىن ابدەن اينالدىرۋ ءۇشىن ۇكىمەت لاگەرلەرىنە قامادى. لاگەردەن بوساپ شىققاندار ونداعى ازاپتى ايتا الماي، زارلاپ وتىر.

جۇڭگو اقش ۇكىمەتىنىڭ ىس-ارەكەتتەرى مەن ماقساتتارىنا قارسى كۇرەستى كۇشەيتتى. ونىڭ ىشىندە، امەريكانىڭ وداقتاستارى مەن جاۋلارىمەن وزىنشە قارىم-قاتىناس ورناتۋدا.

جۇڭگو ىقپالىن كەڭەيتۋ ءۇشىن «قارىزعا باتىرۋ ديپلوماتياسىن» كەڭىنەن پايدالانۋدا. بۇگىندە بۇل ەل ازيادان افريكاعا، ەۋروپادان لاتىن امەريكاسىنا دەيىنگە مەملەكەتتەردىڭ ۇكىمەتتەرىنە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ دەگەن جەلەۋمەن جۇزدەگەن ميلليارد دوللاردى اياماي ۇلەستىرۋدە. بۇل بەرەشەكتىڭ تەرميندەرى ءوڭىن اينالدىرىپ، ەڭ كوركەم تۇردە تۇسىندىرىلۋدە، ءبىراق ولاردىڭ استارىندا بەيجىڭنىڭ ۇستەمدىگىن كۇشەيتۋ جاتىر.

مىسالعا شري-لانكانى الايىق. قىتايدىڭ مەملەكەتتىك كومپانيالارىنان قىرۋار قارىز العان بۇل ەل كوممەرسيالىق باعىتتا دەپ تۇسىندىرىلگەن، ءبىراق انىق كۇدىك تۋدىرىپ وتىرعان ايلاقتى سالۋعا رۇقسات بەرۋگە ءماجبۇر بولدى. 2 جىل بۇرىن العان تاۋداي بەرەشەگىن ۋاقىتىلى قايتارا الماعان شري-لانكا ۇكىمەتىن جۇڭگو قىسىمعا الىپ، اقىر اياعىندا جاڭا ايلاقتى جۇڭگو جاعىنا باسى ءبۇتىن بەرۋگە ەرىكسىز كوندىردى. ەندى بۇل ايلاق قىتايدىڭ الدىڭعى قاتارلى تەڭىز-اسكەري بازاسىنا اينالاتىن كۇن الىس ەمەس!

بەيجىڭ ۆەنەسۋەلاداعى جەمقور جانە دارمەنسىز مادۋرو رەجيمىن دە قارىزعا بەلشەسىنەن باتىرىپ، بەرەشەكتىڭ وتەمى رەتىندە مۇنايىنا تولىق ءوز قاراۋىنا الدى. سونداي-اق جۇڭگو ۆەنەسۋەلاعا نەسيە بەرىپ وتىرعان جالعىز ەل، بەيجىڭ ۆەنەسۋەلا حالقىنا 50 ملرد-تان استام نەسيە تاراتقان. بەيجىڭ قىتايدىڭ ستراتەگيالىق ماقساتتارىن قولدايتىن پارتيالار مەن ۇمىتكەرلەرگە تىكەلەي قولداۋ كورسەتىپ، كەيبىر ەلدەردىڭ ساياساتىنا ارالاسىپ وتىر.

بىلتىر قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى لاتىن اماريكاسىنداعى 3 مەملەكەتتى تايپەيمەن اراداعى قارىم-قاتىناستى ءۇزىپ، ونى قىتايدىڭ قۇرامىندا دەپ تانۋعا كوندىردى. بۇل امالدار تايۆانداعى تۇراقتىلىققا ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر.

سىزدەرگە قىتايدىڭ ءبىزدىڭ ەلدە جاساپ وتىرعان ىس-ارەكەتتەرى تۋرالى ايتقىم كەلەدى، ولاردىڭ ءبىرازىن بارلاۋ قىزمەتىنەن الدىق، كەيبىرىن حالىققا جاريالايمىز. بۇلاردىڭ ءبارى اقيقات نارسەلەر.

بەيجىڭ اقش-تىڭ ىشكى ساياساتىنا ارالاسۋ ايلا-امالىن بەلسەندى جۇرگىزىپ كەلەدى. قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى امەريكالىق بيزنەس نىساندارىن، كينوستۋديالاردى، ۋنيۆەرسيتتەردى، ساراپتامالىق ورتالىقتاردى، عالىمداردى، جۋرناليستەردى جانە وڭىرلىك، شتاتتىق، فەدەرالدى بيلىك وكىلدەرىن قاتتى ىنتالاندىرىپ وتىر.

ەڭ سوراقىسى، جۇڭگو امەريكا حالقىنىڭ قوعامدىق پىكىرىنە، 2020 جىلعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا ىقپال ەتۋگە بارىن سالىپ وتىر. پرەزيدەنت ترامپتىڭ كوشباسشىلىعى ولاردىڭ ادىمىن اشتىرماي وتىر، سوندىقتان قىتايعا كەلەسى سايلاۋدا باسقا باسشىنىڭ سايلانعانى اۋاداي قاجەت.

جۇڭگو امەريكانىڭ دەموكراتياسىنا ارالاسىپ وتىر. بۇعان ەش كۇماندانۋعا بولمايدى. ماۋسىمدا بەيجىڭ «پروپاگاندا جانە سەنزۋرا ماسەلەسى» دەگەن ماڭىزدى قۇجات قابىلدادى. وندا ونىڭ ستراتەگياسى انىق باياندالعان. بۇل قۇجاتتا جۇڭگو اقش-تاعى ءارتۇرلى جەرگىلىكتى توپتاردىڭ اراسىنا جىك سالۋ ءۇشىن ءدال جانە ساق ارەكەتتەر ۇيىمداستىرۋى كەرەك» دەپ انىق جازىلعان. سونىمەن بىرگە، بەيجىڭ امەريكالىقتاردىڭ جۇڭگو ساياساتىن وڭ قابىلداۋىنا ىقپال ەتۋ ءۇشىن بەلسەندىلەردى، وزىق توپتاردى جانە ۇگىت-ناسيحات ماتەريالدارىن ىسكە قوسىپ وتىر.

قىتايدىڭ جوعارى لاۋازىمدى شەنەۋنىكتەرى بيزنەس ليدەرلەرىنە ىقپال ەتىپ، ءبىزدىڭ ساۋدا سالاسىنداعى ءىس-شارالارىمىزدى ايىپتاۋعا كوندىرۋگە ارەكەت جاساۋدا. قولدانعاندارعا قىتايدا كەدەرگىسىز جۇمىس ىستەۋگە كەپىلدىك بەرىپ وتىر. جاقىندا بولعان وقيعادان ءبىر مىسال: جۇڭگو ءىرى امەريكالىق كورپوراسيالارعا ءبىزدىڭ اكىمشىلىكتىڭ ساياساتىن ايىپتاۋدان باس تارتسا، ليسەنزيالارىنىڭ كۇشىن جويامىز دەپ قوقان-لوقى جاسادى.

باقىتىمىزعا قاراي، امەريكالىقتار ساتىلىپ وتىرعان جوق. مىسالى، امەريكالىق فەرمەرلەر پرەزيدەنت جاعىندا جانە ونىڭ ساياسي باعدارىنان ناقتى ناتيجە كورىپ وتىر. وسى اپتادا اقش-مەكسيكا-كانادا كەلىسىم-شارتى ءساتتى جاسالدى. وسىلايشا ءبىز سولتۇستىك امەريكا نارىعىنا اقش ونىمدەرىن شىعارۋعا مۇمكىندىك الدىق. بۇل امەريكالىق فەرمەرلەر مەن امەريكالىق وندىرۋشىلەردىڭ ۇلكەن جەڭىسى.

قىتايدىڭ ارەكەتى ءبىزدىڭ ساياساتقا ىقپال ەتۋگە عانا باعىتتالىپ وتىرعان جوق. بەيجىڭ ەكونوميكالىق مۇددەسىن قورعاۋ ءۇشىن دە قام قىلىپ جاتىر.

بەيجىڭ قىتايدا جۇمىس ىستەيتىن امەريكالىق بىرلەسكەن كاسىپورىنداردىڭ ىشىندە «پارتيا ۇيىمدارىن» قۇرۋدى تالاپ ەتۋدە، وسىلايشا كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ىقپالىن ارتتىرىپ، جۇمىسقا الۋ مەن ينۆەستيسياعا قاتىستى شەشىمدەردى قابىلداۋدا داۋىس بەرۋ، ءتىپتى ۆەتو قويۋ قۇقىعىنا يە بولۋدى كوزدەپ وتىر.

جۇڭگو بيلىگى تايۆاندى جەكە گەوگرافيالىق اۋماق رەتىندە قاراستىراتىن نەمەسە تيبەتكە بايلانىستى جۇڭگو ساياساتىن قولدامايتىن امەريكالىق كومپانيالارعا دا قىسىم جاساپ وتىر. بەيجىڭ ۋەبسايتىندا تايۆاندى «قىتايدىڭ پروۆينسياسى» دەپ اتاماعان Delta Airlinesء-تى جاريالى تۇردە كەشىرىم سۇراۋعا ماجبۇرلەدى. سونداي-اق Marriott-تان تيبەتكە تۋرالى تىۋيتتىك جازباعا لايك باسقان امەريكالىق قىزمەتكەردى جۇمىستان شىعارۋدى تالاپ ەتتى.

بەيجىڭ گولليۆۋدتان قىتايدى تەك قانا جاعىمدى جاعىنان سۋرەتتەۋدى تالاپ ەتۋدە. بۇل تالاپقا كونبەگەن ستۋديالار مەن پروديۋسەرلەردى جازالاپ جاتىر. بەيجىڭ قىتايدى ءسال بولسا دا سىناعان كينوسەنارييلەردى رەداكسيالاتىپ، سەنزۋرانى كۇشەيتتى. مىسالى، “World War Z” (“Z دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى”) فيلمىندەگى ۆيرۋس قىتايدان شىقتى دەگەن جەرىن الدىرىپ تاستاعان. سونداي-اق، “Red Dawn” (“قىزىل اراي”) فيلمىندەگى قۇبىجىقتاردى قىتايلىق ەمەس، سولتۇستىكامەريكالىق دەپ وزگەرتتىرگەن.

بيزنەس پەن ويىن-ساۋىقتان باسقا قىتايدىڭ كوممۋنيستىك پارتياسى اقش پەن بۇكىل الەم بويىنشا ۇگىت-ناسيحات ماتەريالدارىنا ميللياردتاعان دوللار جۇمساۋدا.

China Radio International (قىتايدىڭ حالىقارالىق راديوسى) ءقازىر بەيجىڭدى جاقسى جاعىنان ناسيحاتتايتىن 30-دان استام حابار تاراتادى، ولاردىڭ كوبى اقش-تىڭ ءىرى قالالارىنا تارالادى. The China Global Television Network-تى (قىتايدىڭ عالامدىق تەليەۆيزيا جەلىسى) 75 ملن-نان استام امەريكالىق تىڭدايدى ەكەن، ونىڭ حابارلارىن كوممۋنيستىك پارتيا تىكەلەي باقىلايدى.

كوممۋنيستىك پارتيا امەريكالىق جۋرناليستەردىڭ قىتايداعى وتباسى مۇشەلەرىنە قوقان-لوقى جاساپ، ءبىرازىن قاماپ تاستادى. بەيجىڭ اقش-تىڭ اقپارات قۇرالدارىنىڭ ۋەبسايتتارىن جاۋىپ تاستادى، ءبىزدىڭ جۋرناليستەرگە ۆيزا بەرۋ ءىسىن قيىنداتىپ جىبەردى. مۇنداي قىسپاق New York Times جۇڭگو باسشىلارىنىڭ بايلىعى تۋرالى زەرتتەۋ ەسەبىن جاريالاعاننان كەيىن باستالدى.

سەنزۋرا ءعىلىم-بىلىم سالاسىندا دا اسقىنىپ تۇر.

«قىتايلىق ستۋدەنتتەر مەن عالىمدار قاۋىمداستىعىنىڭ» اقش كامپۋستارىندا 150-دەن استام فيليالى بار. بۇل توپتار امەريكادا وقيتىن 430 مىڭ جۇڭگو ازاماتىنا الەۋمەتتىك ءىس-شارالار وتكىزۋگە كومەكتەسىپ وتىر. سونداي-اق ولار كوممۋنيستىك پارتيانىڭ باعىت-باعدارىنان اۋىتقىعان جۇڭگو ستۋدەنتتەرى مەن امەريكالىق مەكتەپتەر تۋرالى اقپاراتتى جۇڭگو ەلشىلىكتەرى مەن كونسۋلدىقتارىنا شۇعىل جەتكىزىپ تۇرادى. مىسالى، جاقىندا مەريلەند ۋنيۆەرسيتەتىندە جۇڭگو ستۋدەنتى ديپلوم الۋ سالتاناتىندا امەريكاداعى «ءسوز بوستاندىعىنىڭ جىلى لەبى» تۋرالى ايتقان. ونىڭ بۇل ءسوزىن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ رەسمي گازەتى سىناپ جازدى. وسىلايشا الگى قىزدى قىتايدىڭ قاتاڭ باقىلاناتىن الەۋمەتتىك جەلىسىندەگىلەر تالاپ، جەردەن الىپ، جەرگە سالدى جانە ونىڭ قىتايداعى وتباسى مۇشەلەرىنە قۋعىنعا ۇشىرادى. اقش-تاعى ەڭ اۋقىمدى جوبالاردىڭ ءبىرى بولىپ كەلگەن قىتايدىڭ ستۋدەنت الماسۋ باعدارلاماسىنىڭ اياسى اياق استىنان تارىلىپ شىعا كەلدى.

بەيجىڭ ۋنيۆەرسيتەتتەر، ساراپتامالىق ورتالىقتار مەن عالىمدارعا اقشانى اياماي بەرەدى. ءبىراق ەگەر ولاردىڭ ەڭبەكتەرىنەن كوممۋنيستىك پارتيانىڭ ىسىنە قايشى كەلەتىن وي-پىكىر تابىلسا، بىردەن قىسىمعا تاپ بولادى. سوندىقتان جۇڭگو ساراپشىلارى بەيجىڭ ساياساتىنا قارسى پىكىر ايتسا، ۆيزا بەرىلمەيتىنىن جاقسى بىلەدى.

قىتايدىڭ ۇلى جازۋشىسى لۋ سين: «جۇڭگو شەتەلدىكتەرگە مال رەتىندە نەمەسە اۋليە رەتىندە قاراعان، ءبىراق ولارعا ەشقاشان تەڭ ادام رەتىندە قاراماعان» دەپ جازادى. بەيجىڭ سوزدەن ناقتى ىسكە كوشەدى دەپ سەنىم ارتادى. ءبىراق ءبىز قىتايمەن اراداعى قارىم-قاتىناسىمىز ادىلدىككە، ورتاق يگىلىككە جانە ءبىزدىڭ ەگەمەندىگىمىزدى قۇرمەتتەۋگە نەگىزدەلمەيىنشە، قول قۋسىرىپ، وتىرا المايمىز.

 

ەرنات قاشقىنوۆ، اعىلشىن ءتىلىنىڭ مامانى، جۋرناليست

 

يران مەن اقش سوعىسا ما؟!
13 قاڭتار 2020
يران مەن اقش سوعىسا ما؟!

يران مەن اقش اراسىنداعى كيكىلجىڭ كۇن وتكەن سايىن شيەلەنىسىپ بارادى. وسى ورايدا قازاقستاننىڭ ەڭ بەلدى دەگەن شىعىستانۋشىلارى مەن حالىقارالىق ساراپشىلارىنىڭ پىكىرىن بەرىپ وتىرمىز. ەكى ەلدىڭ اراسىنداعى تەكتىرەستى تۇسىنۋگە تاپتىرمايتىن قۇندى اقپاراتتار.    

 

جانات مومىنقۇلوۆ،  شىعىستانۋشى:

  

امەريكان-پارسى شيەلەنىسىنىڭ تاريحى نەدەن باستالدى؟    

مۇددەلەر قاقتىعىسى 1951 جىلى امەريكانىڭ تاياۋ شىعىستاعى ەڭ ءىرى وداقتاسى يران ءوز مۇنايىن ۇلتتىقتاندىرۋىنان باستالدى. ول كەزدە كسرو-نىڭ ساياسي ىقپالىنان دا سەسكەنگەن اقش پرەمەر-مينيستر م.موساددىققا قارسى توڭكەرىس ۇيىمداستىرىپ، ر.پەحليەۆي شاحتى بيلىككە اكەلدى. 1979 جىلى حالىق شاحقا قارسى شىعىپ، دىنشىلدەر يسلام توڭكەرىسىن جاسادى. جاڭا بيلىك اقش-تى دۇشپان جاريالاپ، ايماق شيي-سۋنني بولىپ ءبولىندى. ريەۆوليۋسيانىڭ اسەرلەرىنەن قاۋىپتەنگەن ساۋد ارابياسى مەن يراق رەجيمدەرى يدەولوگيالىق تەكەتىرەستى كۇشەيتتى. اقش ايماقتاعى باستى وداقتاسى رەتىندە تۇركيامەن قاتار ساۋد ارابياسىن تاڭدادى.     

 

 «يسلام ريەۆوليۋسياسى ساقشىلارى كورپۋسىنا» قاراستى گەنەرال سۋلەيماني باسقارعان «ءال-قۋدس» جاساعى قانداي ۇيىم؟   

تاياۋ شىعىستاعى سوعىستار مەن اقش اسكەري بازالارى تەوكراتيالىق يراندى اسكەريلەندىرىپ، ايماقتاعى تەگەۋرىندى رەاكسيالىق كۇشكە اينالدىردى. رەجيمنىڭ ەكزيستەنسيالدى فيلوسوفياسى اقش دۇشپاندىعىنا نەگىزدەلگەن. اياتوللا بيلىگىن قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان «يسلام ريەۆوليۋسياسى ساقشىلارى كورپۋسى» - ءوز الدىنا «مەملەكەت ىشىندەگى مەملەكەت». ونىڭ «ءال-قۋدس» ارنايى جاساعى يراننىڭ ەكسپانسيالىق ساياساتىنىڭ قولشوقپارى رەتىندە كورشى ەلدەردە جابىق وپەراسيالاردى جۇزەگە اسىرادى. مىسالى، ايماقتاعى «حەزبوللا»، «حاشد ءال-شاابي»، حۋسيلەر سياقتى مەملەكەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا قولداۋ كورسەتىلدى.    

د.ترامپتىڭ ايماقتىق ساياساتى نەگە يراندى دۇرلىكتىردى؟

ترامپ 2015 جىلى وبامانىڭ باستاماسىمەن يرانمەن قول قويىلعان يادرولىق كەلىسىمنەن جانە اقش-تىڭ ايماقتان شىعاتىنىن مالىمدەدى. 2019 جىلى  يسلام ساقشىلارى كورپۋسىن ترامپ تەرروريستىك ۇيىم دەپ جاريالادى. ترامپ يران رەجيمىنە قارسى «maximum pressure» قىسپاققا الۋ ستراتەگياسىن قولدانىپ، سانكسيا ۇستىنە سانكسيا جاريالاپ كەلەدى. ەكونوميكالىق قىسىم حالىقتى سوڭعى ەكى جىلدا رەجيمگە قارسى ميتينگتەرگە يتەرمەلەدى. بۇعان قوسا، يراننىڭ ىقپالى جۇرەتىن يراق پەن ليۆاندا بىلتىر حالىق يرانشىل بيلىككە قارسى ميتينگتەر وتكىزدى.  

قاسەم سۋلەيماني نەلىكتەن ءدال ءقازىر وسىلاي ءولتىرىلدى؟   

يراننىڭ ايماقتىق ساياساتىنىڭ ارحيتەكتورى، پروكسي-گيبريدتىك سوعىستىڭ حاس شەبەرى سۋلەيماني اقش-يران بەيرەسمي كەلىسكەن «قىزىل سىزىقتان» ءوتىپ، ەرەجەنى بۇزعانى سەبەپتى ءولتىرىلدى دەپ ويلايمىن. يران تاراپى «وتقا ماي قۇيدى»، ادەيى شيەلەنىسكە بارعان سياقتى. اراب ايماعىندا يرانشىل ۇيىمداردىڭ كۇشەيگەنى سونشالىقتى، ءتىپتى ورمۋز بۇعازىنداعى تانكەرلەرگە، امەريكان درونىنا، ساۋدتىڭ مۇناي وبەكتىلەرىنە قارسى جاساعان ارەكەتتەرگە اقش جاۋاپ بەرگىسى كەلمەدى.

2019 جىل سوڭىندا امەريكانىڭ باعداتتاعى ەلشىلىگى الدىندا يرانشىل جاستار وتكىزگەن ميتينگ شابۋىلعا اينالىپ، ءوز ازاماتتارىنىڭ ءومىرى ءۇشىن قاۋىپتەنگەن ترامپ شاپشاڭ شەشىم قابىلدادى. سۋلەيماني بۇدان بۇرىن دا قارا تىزىمدە بولعانداردىڭ ءبىرى. بۇعان قوسا، امەريكانىڭ ىشكى ساياساتىمەن بايلانىستى سەبەپتەرى بولدى.   

يراننىڭ رەاكسياسىندا قانداي ەسەپ بولدى؟

بىرىنشىدەن، گەنەرالدى ءولتىرۋ يراننىڭ بەتىن قايتارۋ ءۇشىن كۇتپەگەن، جويقىن پسيحولوگيالىق سوققى بولدى. جوعارى ساياساتكەردىڭ وسىلاي ءولتىرىلۋى تەگەران بيلىگىنە، يراقتاعى «ءال-قۋدس»، «حاشد ال-شاابي» جاساقتارىنا قىزىل بەلگى بولدى. يراننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنە نۇقسان كەلىپ، ءدىني جانە اسكەري باسشىلار تاراپىنان «كەگىمىزدى الامىز، كوزىن قۇرتامىز» دەگەن ءارتۇرلى باتىل ۇراندار ايتىلعانىنا قاراماستان «سەمىز سويلەپ، ارىق شىقتى». يراقتاعى قوس امەريكان بازاسىنا جاسالعان اۋە سوققىسىندا كىسى ءولىمى تىركەلمەگەن. وسىلايشا، ءبىر دە ءبىر امەريكاندىقتى ولتىرمەي، جاعدايدى ۇشىقتىرماعان يران الەم الدىندا كەگىن قايتارعانداي بولدى. بۇنداعى ەسەپ ۇگىت-ناسيحات ارقىلى حالىق الدىندا جەڭىمپاز بولىپ كورىنىپ، بيلىككە قارسى ازاماتتاردى رەجيم ماڭايىنا قايتا بىرىكتىردى.   

بۇل وقيعانىڭ قانداي قازىرگى، كەيىنگى سالدارلارى بولۋى مۇمكىن؟ 

ترامپ يرانداعى رەجيمدى اۋىستىرۋعا قۇلىقتى ەمەستىگىن مالىمدەدى. ونىڭ ەسەسىنە يران حالىقارالىق جۇيەگە ينتەگراسيالانۋ - «گۇلدەنگەن ەل» بولۋ ءۇشىن وسى وقيعادان ساباق الىپ، ايماقتاعى تۇراقسىزداندىرۋ ارەكەتتەرىن شەكتەۋى مۇمكىن. بۇل قادام اقش رەجيمدى تانىعانىن ءبىلدىرۋى مۇمكىن. ال تەگەران مۇنداي وڭتايلى مۇمكىندىكتى جىبەرىپ الماۋعا تىرىسارى انىق.      

ناتو-نىڭ تاياۋ شىعىس ايماعىنداعى پروسەسستەرگە بەلسەنە قاتىسۋى تۋرالى مالىمدەمە وداقتاستارى ۇلىبريتانيا، فرانسيا، گەرمانياعا بەلگى بولۋمەن قاتار امەريكانىڭ ايماقتان ءالى كەتپەيتىنىن بىلدىرەدى. جاقىندا ومان بۇعازىنا جاقىن ءۇندى مۇحيتىندا يران-رەسەي-قىتاي ورتاق تەڭىز جاتتىعۋلارى وتكىزگەنى بەلگىلى. اقش سيريا مەن يراقتا وداقتاستارىن قولداي بەرمەك. ايتپەسە، رەسەي ىقپالى ايماقتا تىم كۇشەيىپ، يراننىڭ اراب ەلدەرىندەگى ەكسپانسيالىق ساياساتى جالعاسادى. يراقتا اقش، سيريادا رەسەيدىڭ ىقپالى ساقتالادى. يراقتاعى اقش-يران باسەكەلەستىگى مۇنىمەن بىتپەيدى. اقش ايماقتىق ستراتەگياسى اياسىندا يراندى ديپلوماتيالىق جاعىنان ۇزاق مەرزىمدى تەجەۋدى (containment) جالعاستىرادى.  

بۇل وقيعالارعا جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ رەاكسياسى قانداي بولادى؟

تاياۋ شىعىستاعى وقيعالار تىزبەگى جۇڭگو مەن رەسەيدىڭ رەاكسياسىنا دا بايلانىستى بولماق. تاياۋ شىعىستا بارلىق تاراپتارمەن قاتىناس قۇرعان ماسكەۋ مەن بەيجىڭ ۇنسىزدىكتەن كەيىن الاڭداۋشىلىق ءبىلدىردى. رەسەي قازىرگى مۇمكىندىكتى پايدالانىپ، ايماقتىق ستراتەگياسىنا سايكەس ىقپالىن ارتتىرۋعا تىرىسۋدا.  

ازىرشە جۇڭگو تاياۋ شىعىستا وزگەرىستەردى قالامايدى. ايماق ەلدەرىنىڭ تۇراقتىلىعى مۇناي-گاز ەكسپورتتايتىن جۇڭگو ەكونوميكاسى مەن ينۆەستيسياسى ءۇشىن ماڭىزدى. ۇزاق مەرزىمدە جۇڭگو اسىقپاي ارالاسۋ ساياساتىمەن ىقپالىن ارتتىرىپ، ءوز مۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن ايماق قاۋىپسىزدىگىنە جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرادى.     

قۇلاتىلعان ۋكراينا ازاماتتىق ۇشاعى تۋرالى نە ايتاسىز؟

اسكەري شيەلەنىستەن بەيبىت ازاماتتاردىڭ ولگەنى يرانعا ابىروي اپەرمەسى انىق. يران تاراپى باسىندا كىناسىن مويىنداماعانىمەن كەيىن ۇشاقتى قۇلاتقانىن، ياعني، ءوز قاتەسىن ءبىرىنشى رەت مويىندادى. بۇل يراننىڭ يزولياسيادان شارشاپ، حالىقارالىق ينتەگراسياعا مۇددەلى ەكەنىن بىلدىرەدى. دەگەنمەن، پسيحولوگيالىق سوعىس جاعدايىندا ۇشاقتىڭ قۇلاتىلۋىنا ءارتۇرلى ادامي سەبەپ بولۋى جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتپايدى. تەگەران وزىنە دەگەن حالىقارالىق سەنىمدى ازايتتى. 

 

 

دىنمۇحاممەد امەتبەك، انكارا (تۇركيا) داعدارىس پەن ساياسات زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ  ەۋرازيا ءبولىمى باسشىسى:

3 قاڭتار 2020 جىلى اقش-تىڭ يراكتاعى دروندارىنىڭ يراننىڭ يسلام توڭكەرىسى قورعانىسى كورپۋسىنا قارايتىن «ءقۇدىس» كۇشتەرىنىڭ قولباسشىسى گەنەرال قاسىم سۇلەيمانيدى باعداتتا ءولتىرۋى اقش-يران قاتىناسىن ودان سايىن شيەلەنىستىرە ءتۇستى. بۇل جاعداي ونسىز دا تىنىش ەمەس ايماقتاعى تۇراقسىزدىققا ەڭ ۇلكەن ءقاۋىپ ءتوندىرىپ تۇر. ەكى ەل اراسىنداعى داعدارىس تەك ايماققا عانا ەمەس، بۇكىل الەمگە اسەر ەتەتىنى ايقىن. وسى تۇرعىدان اقش-رەسەي-قىتاي اراسىنداعى تەكەتىرەستە يراننىڭ ورنىن ساراپتاۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ وتىر.

ەڭ الدىمەن اقش-تىڭ يرانعا كورسەتىپ وتىرعان قىسىمىنىڭ تەك ترامپتىڭ ساياساتى نەمەسە ونىڭ «ەسسىزدىگى» ەمەس ەكەندىگىنە نازار اۋدارۋىمىز كەرەك. ترامپ اكىمشىلىگىنىڭ يران ساياساتى اقش-تىڭ الەمدىك جانە ايماقتىق ستراتەگياسىنىڭ ءبىر بولشەگى بولىپ تابىلادى. اقش-تا بيلىككە كىم كەلسە دە بۇل ستراتەگيا وڭاي وزگەرمەيدى. وسى ستراتەگيانىڭ نەگىزىندە اقش-تىڭ ەۋرازياداعى ۇستەمدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتى بار. بۇل ماقسات تۇرعىسىنان يران ماڭىزدى ورىنعا يە.

بۇل ستراتەگياعا ساي، اقش ءبىر جاعىنان قارسىلاسى رەسەيدىڭ يران ارقىلى ءۇندى مۇحيتىنا شىعۋىنا كەدەرگى بولۋى كەرەك بولسا، ەكىنشى جاعىنان قارسىلاسى قىتايدىڭ قۇرلىق ارقىلى مۇنايعا باي پارسى شىعاناعى ەلدەرىنە جەتۋىنە توسقاۋىل قويۋى كەرەك. باسقاشا ايتقاندا، يراننىڭ گەوستراتەگيالىق ورنى ونى الەمدىك ساياساتتىڭ ءبىر بولشەگىنە اينالدىرىپ وتىر. يراندى ءوز جاعىنا تارتا بىلگەن دەرجاۆا 21-عاسىردا وراسان زور ۇستەمدىككە يە بولىپ، قارسىلاستارىنىڭ جوسپارلارىنا تىكەلەي ىقپال ەتەتىن بولادى. سوندىقتان اقش تا، رەسەي دە، جۇڭگو دا يراندى وزىنە قاراتۋعا تىرىسادى.

وسى شەڭبەردە يراندى رەسەي مەن قىتايعا بەرىپ قويماۋ ءۇشىن ۆاشينگتون تەگەراندى ءوز جاعىنا تارتۋعا تىرىسادى. بۇل ساياسات وباما كەزىندە جۇمساق ادىسپەن جۇرگىزىلدى. بۇل ءادىس جۇزەگە اسقاندا، 2013 جىلى يران پرەزيدەنتى بولىپ سايلانعان حاسان رۋحاني «يراننىڭ گورباچيەۆى» بولار ەدى. الايدا ترامپ جۇمساق ءادىستى كۇش ساياساتىنا ياعني «بارىنشا قىسىم جاساۋ» ساياساتىنا اۋىستىردى. ويتكەنى يراننىڭ 2015 جىلى قول قويعان «يادرولىق كەلىسىمشارتى» ەلدىڭ ليبەراليزاسياسىنا ەمەس، كەرىسىنشە باتىس ازيا ەلدەرىندەگى اسكەري ىقپالىنىڭ ارتۋىنا سەبەپ بولدى. يسلام توڭكەرىسى قورعانىسى كورپۋسىنا تىكەلەي نەمەسە جاناما تۇردە باعىنىشتى كۇشتەر يراك (حاشدي شابي)، سيريا (زەينەبيۋن جانە فاتەميۋن جاساقتارى)، ليۆان (حيزبۋللاح) مەن يەمەندە (حۋسيلەر) ايتارلىقتاي كۇشكە اينالدى.

ترامپتىڭ «بارىنشا قىسىم جاساۋ» ساياساتىنىڭ ماقساتى يسلام رەسپۋبليكاسىن كۇشپەن تىزە بۇكتىرۋ، يسلام رەسپۋبليكاسىن توڭكەرىس ارقىلى قۇلاتۋ جانە يراندى اقش-تىڭ ايماقتاعى وداقتاسىنا اينالدىرۋ. ەسەپ بويىنشا، قىرىق جىل بويى يرانعا قولدانىلىپ كەلە جاتقان جانە اسىرەسە 2018 جىلدان باستاپ تىپتەن ۇدەي تۇسكەن ەكونوميكالىق سانكسيالاردان ابدەن كۇيزەلگەن حالىق كوتەرىلىسكە شىعۋى كەرەك ەدى. راسىندا يرانداعى يسلام ۇكىمەتى ءار اي ەلدە بولىپ جاتقان نارازىلىقتارعا قاراماستان، سىر بەرمەي تۇر. وسىنداي جاعدايدا يراندى سىرتقى ساياساتتا قاتەلىك جاساۋعا ماجبۇرلەۋ ءۇشىن پروۆوكاسيا كەرەك بولدى. 2018 جىلدان بەرى مۇنداي پروۆوكاسيالار اقش تاراپىنان ۇيىمداستىرىلىپ كەلەدى.

اتاپ ايتساق:

يسلام توڭكەرىسى قورعانىسى كورپۋسىنىڭ تەرورريست توپتار اراسىنا الىنۋى؛

يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىن «قارا تىزىمگە» الۋى؛

پارسى شىعاناعىنداعى مۇناي تانكەرلەرىنىڭ بەلگىسىز توپ تاراپىنان جارىلۋى؛

اقش دروندارىنىڭ يران اۋە كەڭىستىگىنە كىرۋى ت.ب.

الايدا تەگەران بۇل پروۆوكاسيالاردىڭ بارلىعىنا اسىرە جاۋاپ بەرمەي، سابىر ساقتاي ءبىلدى. ازىرگە داعدارىس سايابىرسىعانداي بولىپ كورىنسە دە، اقش-تىڭ يران ستراتەگياسىندا ەشتەڭە وزگەرگەن جوق.

ماسكەۋ تۇرعىسىنان قاراعاندا، يران اراب ءسالافيزمى مەن تۇرىكشىلدىككە قارسى رەسەيدىڭ زاڭدى وداقتاسى بولىپ تابىلادى. ءبىراق ەكى ەل اراسىندا تامىرى تەرەڭدە دۇشپاندىق بار ەكەنى جانە بۇل دۇشپاندىقتىڭ ەكى ەل اراسىندا سەنىمسىزدىككە جول اشاتىنى بەلگىلى. 1990 جىلدان بەرى ەكى ەل جاقىن ىنتىماقتاستىق قۇرۋعا تىرىسقان، ءبىراق ءار جولى رەسەي جاعى اقش-تىڭ قىسىمى/ۇسىنىسىمەن يراندى «لاقتىرىپ» كەتكەن. دالىرەك ايتقاندا، ماسكەۋ تەگەرانمەن قاتىناسىن باتىستان بەلگىلى شارتتاردىڭ ورىندالۋى ءۇشىن قولدانىپ كەلەدى. سوندىقتان يراندىقتار رەسەيگە كۇمانمەن قارايدى. ونىڭ ۇستىنە رەسەي مەن يران – مۇناي مەن گاز ەكسپورتى تۇرعىسىنان بەسەكەلەس ەلدەر. دەگەنمەن، 2015 جىلدان باستاپ يران مەن رەسەيدىڭ سيريادا باشار اسادتىڭ جاعىندا سوعىسۋى تەگەرانمەن ماسكەۋ اراسىن جاقىنداتا ءتۇستى.

قازىرگى تاڭدا رەسەي مەن يران سىرت كوزگە وداقتاس بولىپ كورىنسە دە، ماسكەۋ تەگەراندى اقش جاعىنا شىعىپ كەتەدى دەپ الاڭدايدى. سوندىقتان رەسەي اقش-تى جاۋ دەپ بىلەتىن يسلام ۇكىمەتىنىڭ تۇراقتىلىعىن قالايدى. ال يرانداعى رەفورماتورلار رەسەيدى جاۋ دەپ بىلەدى. 2009-جىلعى حالىق تولقۋلارىندا «رەسەيگە ءولىم!» دەگەن ۇراننىڭ تاستالعانى بەلگىلى. نارازىلىققا شىققان حالىق كونسەرۆاتيۆ احمەدينەجاتتى سايلاۋدا رەسەيدەن قولداۋ الدى دەپ سانايدى. تاعى ءبىر ماڭىزدى مالىمەت، 2015 جىلى 5+1 ەلدەرىمەن (اقش، رەسەي، بريتانيا، فرانسيا، جۇڭگو، گەرمانيا) يران «يادرولىق كەلىسىمشارت» جاساعاننان كەيىن حاسان رۋحاني ۇكىمەتى رەسەي نەمەسە جۇڭگو فيرمالارىنا ەمەس، ەۋروپالىق كومپانيالارعا باسىمدىق بەردى. قىسقاشا ايتقاندا، ەگەر اقش رەسەيگە وتە ماڭىزدى ۇسىنىس جاساسا، ايتالىق قىرىمدى مويىندايمىز دەسە، وندا ماسكەۋ تەگەرانمەن ىنتىماقتاستىعىنان باس تارتا الادى.

ال جۇڭگو تۇرعىسىنان قاراعاندا، يراننىڭ تابيعي بايلىعى مەن گەوساياسي ورنى ەرەكشە ورىنعا يە. اسىرەسە، قىتايدىڭ مۇنايعا دەگەن تاۋەلدىلىگىنىڭ ارتۋىمەن يران پەكين ءۇشىن تاپتىرماس ارىپتەسكە اينالدى. سونداي-اق «ءبىر بەلدەۋ-بىر جول» باستاماسى شەڭبەرىندە «ورتا ازيا-باتىس ازيا كوريدورىندا» يراننىڭ ماڭىزدىلىعى زور. 2016 جىلى يرانعا قولدانىلىپ كەلگەن حالىقارالىق سانكسيالاردىڭ الىنىپ تاستالۋىنان كەيىن يرانعا العاش بولىپ ساپار جاساعان مەملەكەتتىك باسشى شي جينپيڭ بولعانىن ەسكەرە كەتۋىمىز كەرەك. اسكەري الاڭدا دا ەكى ەلدىڭ ءجيى-جيى ورتاق اسكەري جاتتىعۋلار وتكىزەتىنى ءمالىم.

دەگەنمەن، جۇڭگو ءۇشىن اقش يراننان الدەقايدا ماڭىزدىراق. ەگەر ترامپ پەكينگە تارتىمدى ۇسىنىس جاساسا، جۇڭگو يراندى قولداۋىنان باس تارتا الادى. اينالىپ كەلگەندە ءار ەل ءوز مۇددەسىن جوعارى قويادى. ونىڭ ۇستىنە وڭتۇستىك ازيا گەوساياساتىندا جۇڭگو پاكىستانمەن وداقتاس بولىپ، ورتاق ەكونوميكالىق جوبا ۇيىمداستىرىپ جاتسا (قىتاي-پاكىستان ەكونوميكالىق كوريدورى جانە گۆادار پورتى)، يران ۇندىستانمەن ىنتىماقتاسىپ، ورتاق جوبالار (سولتۇستىك-وڭتۇستىك تاسىمال كوريدورى، چاباحار پورتى) جۇزەگە اسىرىپ جاتىر. اسىرەسە، يراننىڭ چاباحار پورتى اۋعانىستان ءۇشىن ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. بۇل پورتقا جاپونيانىڭ دا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى يراننىڭ قىتايعا قارسى قۇرىلىپ جاتقان ءاقش-جاپونيا-ۇندىستان بلوگىنا قوسىلۋعا دايىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. وسى تۇرعىدان قىتاي-يران قاتىناستارىنىڭ تۇراقتى ەمەس ەكەندىگىن ايتۋعا بولادى.

قورىتاي ايتقاندا، يران اقش-رەسەي-قىتاي تەكەتىرەسىندە ماڭىزدى ەل بولىپ تابىلادى. ءار ەل تەگەراندى ءوز جاعىنا تارتۋعا جانە قارسىلاستارىنا بەرىپ قويماۋعا تىرىسۋدا. ءۇش دەرجاۆانىڭ دا 2015 جىلى يادرولىق كەلىسىمشارتتى قولداۋىنىڭ سەبەبى وسى. ءۇش ەل اراسىندا قازىرگى تاڭدا يراننىڭ ەڭ كوپ قارسى تۇرعانى اقش بولسا دا، يران قوعامىنىڭ ەڭ كوپ ىنتىماقتاستىق قۇرعىسى كەلەتىنى دە – اقش. ويتكەنى يران قوعامى رەسەي مەن قىتايعا قاراعاندا، اقش-تى جاقسى بىلەدى. يران دياسپوراسى دا وسى ەلدە ەڭ كوپ. سوندىقتان يراندا يسلام رەسپۋبليكاسى قۇلاعان جاعدايدا، ەلدىڭ بەتالىسىنىڭ باتىس جانە وداقتاسىنىڭ اقش بولۋ ىقتيمالدىعى وتە جوعارى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا، يراندا مولدالاردىڭ بيلىكتە بولۋى رەسەي مەن جۇڭگو ءۇشىن گارانتيا بولىپ تابىلادى.

عابيت قونىسوۆ، شىعىستانۋشى

قاسىم ءولدى، ال كەلىسىم شە؟

باعدادتا بولعان زىمىران شابۋىلى بەلگىلى يراندىق قولباسشى قاسىم سۋلەيمانيدىڭ ومىرىنە نۇكتە قويدى دەسەك تە ونىڭ سالدارى الدە قايدا تەرەڭ ءارى كەڭ تارادى. بۇعان دالەل - ءبىر اپتا بوي العان دۇنيە جۇزىندەگى مەدياداعى داۋىل. ونىڭ باستى ساۋالى ايماقتاعى جاڭا سوعىستىڭ ءقاۋىپى بولىپ كەلدى. يران قارۋلى كۇشتەرىنىڭ يراكتاعى اقش اسكەرى بازالارىنا زىمىران شابۋىلىنان كەيىن جاسالعان مالىمدەمەسى بۇل ءقاۋىپتى ايتارلىقتاي ازايتتى. وندا د. ترامپ يرانعا تاعىلىپ كەلگەن ايىپتاردى جانە ماسەلەنى شەشۋ جولدارىنا كوزقاراسىن تاعى دا قايتالادى. ءوز كەزەگىندە يران، ق. سۋلەيمانيدىڭ كەگىن الدىق دەپ مالىمدەمە تاراتتى.

ياعني، قوس مەملەكەت تولىق قاندى قارۋلى قاقتىعىستان قاشپاسا دا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ىنتالى ەكەنىن كورسەتۋدە. دەگەنمەن، «سوعىس تۇمانى» تولىقتاي سەيىلگەن جوق. باستى سەبەبى، «يراندىق مامىلەنىڭ» باستى تاراپتارى، – يران جانە اقش، – ودان باس تارتتى. اقش – تولىقتاي. ال يران – شارتتى تۇردە.

بۇل ورايدا، كەلىسىمگە كەپىلدىك بەرگەن ۇلىبريتانيا، فرانسيا، المانيا جانە رەسەيگە ءتيىمدى مامىلەنى جاڭادان جازۋ نەمەسە اعىمداعىسىن ورىنداتقىزۋ وتە  قيىننان قيىنى بولۋى انىق. سەبەبى، «مامىلەنىڭ»  قارسىلاستارى، ياعني ساۋد كورولدىگى، يزرايل جانە تاعى باسقالارى، بۇل كەلىسىمنەن شەتتەتىلگەن ەدى. ايماقتاعى بۇل مەملەكەتتەرگە باتىس جانە رەسەي جاعىنان بەرىلگەن كەپىلدەمەلەرى جەتكىلىكسىز بولىپ تۇر، بولا بەرەدى دەسەم دە اسىرا سىلتەۋ بولماس. اسىرەسە يزرايل ءۇشىن. ەسكە سالا كەتەيىن، ق. سۋلەيماني باستاعان قولدىڭ اتى «قودس» - ياعني ءيزرايلدىڭ رەسمي جاريالاعان استاناسى يەرۋساليمنىڭ پارسىشا اتاۋى. ولاردىڭ ءال-اساد جانە ەربيلدەگى اقش-تىڭ اسكەري بازالارىنا شابۋىلى يراننىڭ زىمىران قارۋىنىڭ قانداي دارەجەدە ەكەنىن كەزەكتى رەت دالەلدەدى. دالىرەك ايتسام، يراندا يادرولىق زارياد پايدا بولعان جاعدايدا ونى جەتكىزۋ قۇرالى بار دەگەندى بىلدىرەدى.

كەي شولۋشىعا يزرايل، باسقاسىنا ساۋد كورولدىگى جاعىمسىز بولىپ كورىنۋى مۇمكىن، الايدا كەز كەلگەن مەملەكەت سياقتى ولار ءوز قاۋىپسىزدىگىن قورعاۋى شارت ەكەنىن ءبارى دە كەلىسەتىنىنە كۇمانىم جوق. دەمەك، ايماقتاعى مەملەكەتتەر وزدەرىنە تونگەن ءقاۋىپتى ازايتۋ ءۇشىن قولىنداعى بارىن سالاتىنىنا دا كەلىسەتىن شىعار. ول مەملەكەتتەر ساياسي-ديپلوماتيالىق جولدان شەتتەتىلۋمەن ايماقتاعى سوعىس ءقاۋىپى سەيىلمەدى، كەرىسىنشە، ءبىر قادام جاقىندادى. بۇعان دالەل تاياۋ شىعىستىڭ وتكەن اپتادا باسىنان كەشىرگەنى. باعداد اۋەجايىنا شابۋىلدى اقش ەمەس، يزرايل نەمەسە ساۋديلەر جاساعان جاعدايدا يراننىڭ جاۋابى الدە قايدا قاتاڭ بولار ەدى دەپ سانايمىن.

ويدى تۇيىندەي كەلگەندە، يران، يزرايل، ساۋد ارابياسى، يراق مەملەكەتتەرىنىڭ ايماقتاعى ساياساتتا، اسىرەسە ايماقتىق قاۋىپسىزدىكتەگى ءرولى ارتقانىن بايقاۋعا بولادى. تاياۋ شىعىستاعى وتكەن اپتا بۇعان تاعى ءبىر كورىنىس دەسەم ارتىق بولماس. دەمەك، يراننىڭ باتىس جانە رەسەيمەن ىمىراعا كەلۋى مۇمكىن، ءبىراق ايماقتاعى كورشىلەس مەملەكەتتەردىڭ ريزاشىلىعىنسىز ونداي كەز كەلگەن كەلىسىمنىڭ قۇنى – كوك تيىن.

ۇشاق ماسەلەسى....

قاڭتار ايىنىڭ ون بىرىندە يسلام ريەۆوليۋسياسىنىڭ كوسەمى اياتوللا الي حامەنەيدەن باستاپ ءبىرقاتار يران رەسميلەرى تەھران اۋەجايىنىڭ ماڭىندا بولعان ۋكراينالىق ۇشاقتىڭ اپاتى جايلى مالىمدەمە تاراتتى. يران باسشىلىعى اپاتتا اجال قۇشقانداردىڭ جاقىندارىنا كوڭىل ايتۋىمەن قاتار بۇل وقيعا اۋە قورعانىسىنىڭ قاتەلىكتىڭ ناتيجەسى ەكەنىن اتاپ كەتتى. سونىمەن قاتار، كەلەشەكتە بۇنداي تراگەديالار قايتالانباۋى ءۇشىن بارىن سالاتىنىنا باسا نازار اۋداردى.

وكىنىشتىسى بۇل اپاتتى جاعداي «سوعىس تۇمانىندا» ورىن الدى، سەبەبى تەك سول «تۇماندا» ازاماتتىق ۇشاق «قاناتتى زىمىران» كورىنۋى مۇمكىن. كەزىندە ك. فون كلاۋزيەۆيس ايتىپ كەتكەندەي، سوعىستا قابىلداناتىن شەشىمدەردىڭ تورتتەن ءۇشى وسى «سوعىس تۇمانىندا» ىسكە اسادى. قارسىلاستاردا ءبىر-بىرىنىڭ جوسپارلارى، جاساقتالعان قولى جانە كەز كەلگەن ىس-ارەكەتتىڭ ناقتى ۋاقىتى جايلى  سەنىمدى اقپاراتى بولمايدى. ەڭ وكىنىشتىسى بۇنداي جاعدايدا سەنىمدى اقپاراتتىڭ ءوزى سەنىمسىز بولىپ قالادى. بۇعان دالەل 1986 جىلى تەھران – بەندەر-ابباس – دۋباي  IR655 رەيسىنىڭ اپاتى. وندا امەريكان اسكەري كەمەسى بۇكىل وبەكتيۆتى اقپاراتتاردى ەلەمەي ازاماتتىق ۇشاققا زىمىران شابۋىلىن جاساعان ەدى. ياعني، بۇل قايعىلى جاعداي، وكىنىشتى جاعداي، الايدا سوعىس تابيعاتىمەن لوگيكاسىنان تۋىندايتىن زاڭدىلىق.

تاراتقان مالىمدەمەگە ورالساق مەن ونى سول سۇم «تۇماندى» سەيىلۋىنە ارنالعان ءبىر تالپىنىس دەپ كورەم. ارينە، يران باسشىلىعىنىڭ الدىندا بالاما جولدارى دا بار ەدى. ءبىراق ولار قاتەلىكتى، ادامي فاكتوردى باستى سەبەپ ەكەنىن مويىنداۋىن تاڭدادى. وسى قادامنان كەيىن بۇل تۇيىقتان شىعۋ كەزىندە رەسمي تەھران كىنالى ەمەس جاۋاپتى بولاتىنى انىق.

بۇل مالىمدەمەگە يتەرمەلەگەن بىرنەشە فاكتور بولعانى كورىنەدى. بىرىنشىدەن، وقيعا تەرگەۋى مىندەتتى تۇردە حالىقارالىق دەڭگەيدە بولۋى ەدى. سەبەبى، ۇشاق اقش-تا قۇراستىرىلعان بوينگ، اۋە كەمەسىنىڭ يەسى – ۋكراينا، ال اپات قۇرباندارى – ون شاقتى ەلدىڭ ازاماتتارى. ياعني، مويىنداماۋدىڭ ءوزى يران باسشىلىعىن كىنالى رەتىندە كورسەتەتىن ەدى. ەكىنشىدەن، يراندا دۇنيەجۇزىندە دوستارى از مەملەكەت، ال ونىمەن كەي سالادا ارىپتەس بولام دەگەن ەلدەر مىنە سول ۇشاق اپاتىندا ازاماتتارىنان ايىرىلىپ قالعان ەدى. دەمەك، باتىستاعى سوڭعى ارىپتەستەرىن جوعالتۋ ءقاۋىپى بولدى. ۇشىنشىدەن، كانادا پرەمەر-مينيسترى دج. تريۋدودان باستاپ ءبىر توپ ەلدىڭ باسشىلارى ۇشاق اپاتى اۋە قورعانىسى جىبەرگەن قاتەسى بولۋى مۇمكىن دەپ ايتا كەتكەن ەدى. ياعني، يران باسشىلىعىنا وسى ۆەرسيانى قابىلداۋعا يتەرمەلەدى.

ارينە، شەتەلدىك شولۋشى بولعاندىقتان وقيعانىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى سالدارىنا باسا نازار اۋدارۋ زاڭدى. الايدا بۇل قادامنىڭ ىشكى ساياسي ناتيجەلەرى بولۋى ابدەن مۇمكىن. بۇل پايىمنىڭ نەگىزى – ەكى كۇننەن اسقان تەھرانمەن تابريزدەگى ميتينگىلەر. ولاردىڭ سالدارىنان كەي اقپارات كوزدەرىنە سۇيەنسەك جەتى ادام قۇربان بولدى. سول ميتينگىلەردىڭ باستى سلوگانى –  «وتستاۆكا جەتكىلىكسىز!». ياعني، يران رەسميلەرى گەنەرال ق. سۋلەيماني ءولىمىن ەل بىرىكتىرۋگە پايدالانعىسى كەلگەن ساتتە ۇشاق اپاتى ەلمەن مەملەكەت باسشىلىعىنىڭ بىرلىگىن تاعى ءبىر سىناقتان وتكىزۋدە.

جانە بۇل كەزدە د. ترامپتىڭ يران حالقىنا تىكەلەي ۇندەۋى ارينە قاتاڭ رەاكسياعا تاپ بولۋدا. وزدەرىن اقش-تىڭ ايماقتاعى عانا ەمەس بۇكىل دۇنيەدەگى باسەكەلەسى سانايتىن يران باسشىلىعى ءقازىر ىشكى ءارى سىرتقى مايدانداردا مەديا سوعىسىنداعى قيىن ءساتىن باسىنان كەشىرۋدە. بۇل ساتتە يرانداعى ساياسي رەجيم ءوزىنىڭ ءالى دە ومىرشەڭ ەكەنىن تۇراقتى ءارى كۇشتى ەكەنىن دالەلدەۋگە تىرىسادى. ياعني، بۇل ادامي تراگەديا كەزەكتى رەت ورتاق مۇددە ىزدەۋگە، ىمىراعا كەلۋگە ەمەس، كونفرونتاسياعا تاعى ءبىر ارگۋمەنت رەتىندە پايدالانۋدا.

باتىسپەن يران اراسىنداعى ماسەلەلەرىن ءبىر ساتتە شەشە قويماس، الايدا ەڭ از دەگەندە بولاشاق كريزيستەردە ادامي تراگەديالار بولدىرماۋعا ءبىر قادام جاساسا ەكەن دەپ ۇمىتتەنەم.

Photo: hurryet.com Cumhuriyet.com.tr

 

 

يرانعا سالىنعان سانكسيانىڭ سىرى
04 قاڭتار 2019
يرانعا سالىنعان سانكسيانىڭ سىرى

بۇل وزگەرىس جۇمىر جەردىڭ بارىنە اسەر ەتكەنىن مۇناي باعاسىنىڭ باررەلى 80 دوللارعا دەيىن كوتەرەلگەنى ارقىلى بىلۋگە بولادى. سەبەبى، يران سانكسيا ەڭگىزىلگەلى مۇناي ءوندىرۋىن شامامەن كۇنىنە 1 ميلليون باررەلگە ازايتۋعا ءماجبۇر بولدى. الايدا، وتكەن ەكى ايدىڭ ىشىندە يراننىڭ سىرتقى ساياساتى جانە ىشكى ساياسي ريتوريكاسى ءبىر قالىپتى تۇرعانى سانكسيالاردىڭ وعان اسەر ەتپەگەنىنە دالەل بولا الادى.

تاياۋ شىعىستاعى اقش ساياساتىنىڭ وزگەرۋى يراننىڭ عانا ەمەس، تۇركيا مەن ەۋروپاداعى باسقا دا وداقتاستارىنىڭ  قارسى بولاتىنى بەلگىلى بولسا دا ىسكە استى. دەگەنمەن، باراك وباما اكىمشىلىگىنىڭ جىلدار بويى جۇرگىزگەن ساياساتىنا نارازى ساۋد اراب كورولدىگى جانە يزرايل مەملەكەتى توي جاساماسا دا بۇل شەشىم وزدەرىنە يران تاراپىنان ءتونىپ تۇرعان ءقاۋىپىن ءبىرشاما ازايتتى دەپ ساناي باستادى.

دەمەك، يزرايلمەن ساۋد پاتشالىعى قولداعان پرەزيدەنت دونالد ترامپتىڭ ايماقتاعى ساياساتىنىڭ ماقساتى الدە قايدا تەرەڭدە ەكەنىن كورۋ قيىن ەمەس. ول تۋرالى اقش اكىمشىلىگى دە ءيزرايلدىڭ باس ءۋازىرى دە ساۋديانىڭ رەسميلەرى دە ءتۇرلى جولدارمەن جەتكىزىپ كەلدى. مىسالى، ەۆرەي مەملەكەتىنىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ رەسمي سايتى پارسى تىلىندە ءوز نۇسقاسىن اشىپ، يران حالقىن كەي يزرايل باق-تاردىڭ ايتۋىنشا، «ماحابباتپەن بومبالاۋدى» باستاپ كەتكەنىنە دە بىرنەشە اي تولدى. بۇعان بەنيامين نەتانياھۋدىڭ ءوزى دە ات سالىسىپ، تىكەلەي يران حالقىنا ۇندەۋ تاستادى. ول يزرايل مەملەكەتىمەن ەۆرەي حالقى يران مەملەكەتىنە جانە حالقىنا قارسى ارام پيعىلى جوق ەكەنىنىڭ دالەل رەتىندە سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن الەمدە تەڭدەسى جوق تەحنولوگيالارىن تەگىن تاراتۋعا ازىرلىگىن ءبىلدىردى.

وسى ورايدا يران باسشىلىعى قالىپتى تۇردە بولىپ تۇراتىن نارازىلىق اكسيالارعا قاراماستان وزىنە سەنىمدى ەكەنى تاڭ قالدىرماۋى ءتيىس. ءبىر جاعىنان بۇل سەنىم يران-يراق سوعىسى كەزىندە قالىپتاسقان قورشاۋداعى قامال پسيحولوگياسىنا نەگىزدەلەدى. ول، ەگەر يران قاۋىپسىزدىگى جانە سىرتقى ساياساتىن زەرتتەۋشىسى اريانا تاباتاي پايىمدارىنا سۇيەنسەك، بۇكىل ساياسي شەشىمدەرگە تىكەلەي اسەر ەتىپ كەلەدى.

ەكىنشى جاعىنان، نارازىلىقتاردىڭ قارقىنىن جىلدار بويى زەرتتەپ كەلە جاتقان ماماندار ءۇشىن استە توسىن سىي ەمەس. كەرىسىنشە سالىستىرمالى تۇردە 21 عاسىرداعى پروتەستەردەن گورى الدە قايدا ءالسىز. ءبىر قىزىعى —  ساياسي باسشىلىعى جوق بۇل ەرەۋىلدەردە. ونى يران ارنايى قىزمەتتەرى تابۋعا قانشا تىرىسسا دا ساتسىزدىككە ۇشىرادى.

الايدا، اتالعان ەلدىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي پروبلەمالارى شاش-ەتەكتەن ەكەنى قۇپيا ەمەس. ءار سايلاۋدا كوتەرىلەتىن ماسەلەلەر اراسىندا جۇمىسسىزدىق، قىمباتشىلىق، باسپانا، جەرگىلىكتى قوعامداستىقتاردىڭ پروبلەمالارى جانە كوپتەگەن باسقا دا تۇيتكىلدەر بار. ولاردىڭ ءتۇپ نەگىزى يراندا جاتقانىن ساياسي باسشىلىق تۇگىلى يسلام ريەۆوليۋسياسىنىڭ كوشباسشىسى ۇلىق اياتوللا ءالي حومەنەي دە بىرنەشە رەت اتاپ وتكەن بولاتىن. دەگەنمەن، مەملەكەت باسشىلىعى بايبالامنان اۋلاق ەكەنىن جانە جاعدايدى باقىلاۋ ۇستاپ وتىرعانىن كورۋگە بولادى. سونىمەن قاتار، ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ باسىندا وتكەن نارازىلىق اكسيالاردىڭ كەي لوزۋنگتارى رەسمي تەھران جۇرگىزىپ جاتقان ساياساتىنا قارسى باعىتتالعان ەكەنىن ەسكە ساقتاۋ ءجون بولار. پروتەستەرگە قاتىسۋشىلار سيريا جانە يراك ماسەلەلەرىنەن گورى ەلدىڭ ىشىندەگى قوردالانعان پروبلەمالاردى شەشۋگە شاقىرعان ەدى. ال بۇل اتالعان ەلدە ۇيرەنشىكتى ساياسي پارتيالار بولماسا دا رەسمي سىرتقى ساياساتتى سىنعا الا الاتىن ينتەللەكۋالدى رەسۋرسى بار دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر.

تۇيىندەيتىن بولساق، رەسمي تەھران ەل ىشىندە ءھام وزدەرى سىرتقى جاۋ دەپ سانايتىن اقش، ساۋديا جانە ءيزرايلدىڭ قىسىمىنا اقىرى مويىن سۇناتىنىنا دالەل ازداۋ بولىپ تۇر. يران يسلام رەسپۋبليكاسى جايلى ديسكۋرس جىلدار بويى سۇرگەن مونتەككي مەن كاپۋلەتتي اراسىنداعى جانجالعا ۇقساپ كەلەدى. ارينە، ازىرشە جانجال نەدەن باستالعانى ەستە. قىرعي قاباق سوعىس كەزىندەگى «يا، ول ءيتتىڭ بالاسى، ءبىراق ول ءوزىمىزدىڭ يت» قاعيداسى نەگىزىندەگى سااداباد سارايى مەن اق ءۇيدىڭ قارىم-قاتىناستارى اقىرى انتيامەريكان ساياسي بيلىك قانا ەمەس، انتيامەريكاندىق كوڭىل-كۇيدەگى قوعامدىق كونسەنسۋس تۋدىردى.

الايدا ۋاقىت وتە كەلە قاراما-قايشىلىقتار ازايماي كەرىسىنشە كوبەيىپ ءارى كۇردەلەنىپ كەلەدى. ولاردىڭ اراسىندا شەكارا ماسەلەلەرى، اراب ەلدەرىندەگى وپپوزيسيانى قولداۋى، ەكونوميكالىق باسەكە سياقتىلاردان بولەك مۇسىلمان الەمى ليدەرلەگىنە ۇمتىلۋ دەگەن قىزىق ماسەلە بار. ال ايماقتىڭ پوليسەيى سانالاتىن اقش-تى مازالايتىن يراندىق اتوم جانە زىمىران باعدارلامالارى. يراك، سيريا جانە يەمەندەگى تەھراننىڭ اسكەري بەلسەندىلىگى اتاپ وتكەن ماسەلەلەردى ودان ارى قوزدىرىپ جىبەرسە كەرەك.

دايش تەرروريستتىك ۇيىمىنا قارسى سوعىستاعى يراننىڭ ءرولى قالىپتاسقان جاعدايعا ءبىر مىسال رەتىندە كورۋگە بولادى. ەسكە سالا كەتسەك، 2014 جىلى  يراك وكىمەتى يراننىڭ تىكەلەي اسكەري كومەگىنسىز باعداد تۇگىل بۇكىل مەملەكەتتى قولدان جىبەرىپ الۋ ءقاۋىپى شىندىققا اينالار ەدى. پارسى اسكەرلەرىنىڭ قانى مەن جان قۇرباندارىنىڭ ارقاسىندا سيريا مەن يراك ۇكىمەتى بۇگىن جەڭىسىن تويلاۋدا.

الايدا، تۋرا سول سەبەپتى باسەكەلەس مەملەكەتتەر وزدەرىنە ءقاۋىپ رەتىندە كوردى. سيريادا ورنالاسقان بازالارعا يزرايل 200 دەن استام اۋە شابۋىلىن جاساسا، ساۋد پاتشالىعى كۇردى ميليسيالارىن تىكەلەي قارجىلاندىرىپ كەلەدى. ءتىپتى بىر-ەكى جىل بۇرىن يرانعا قارسى «يسلام ناتو»-سىن قۇرۋعا ۇندەۋ تاستاعان ەدى.  ياعني يران اينالاسىنداعى ماسەلە ءبىرىنشى كەزەكتە يرانعا سەنىمسىزدىكتىڭ سالدارى دەپ تۇسىنۋگە بولادى. ءبىر وكىنىشتىسى قانشاما رومەو مەن دجۋلەتتا درامالارى جاسالىپ جاتسا دا، جازىلىپ جاتسادا تاتۋلاسۋ تۋرالى ءسوز قوزعاۋ ەرتەرەك سياقتى.

عابيت قونىسوۆ، شىعىستانۋشى

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.