ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    466.7
  • EUR -

    501
  • RUB -

    5.21
قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسىن يەمدەنگەن 162  ادام كىمدەر؟
24 قاڭتار 2022
قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسىن يەمدەنگەن 162 ادام كىمدەر؟

21 قاڭتاردا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ وتاندىق بيزنەس وكىلدەرىمەن كەزدەسىپ، از عانا ەليتالىق توپتار ىقپالىنىڭ ارتۋى جانە حالىقتىڭ باسىم بولىگىنىڭ تابىسىنىڭ ازايۋى قاۋىپسىزدىككە ايتارلىقتاي قاتەر ءتوندىرىپ وتىرعانى جايلى ايتتى.

توقايەۆتىڭ ءسوزىن سيتاتامەن كەلتىرسەك:

«ۇلتتىق تابىستىڭ ءادىل ءبولىنۋى بويىنشا  تەڭگەرىمسىزدىك پەن پروبلەمانىڭ بار ەكەنى ايدان انىق. حالىقارالىق ساراپشىلار (KPMG، 2019 جىل) قازاقستان بايلىعىنىڭ جارتىسى 162 ادامنىڭ عانا قولىندا ەكەنىن راستاپ وتىر. وسى رەتتە حالىقتىڭ جارتىسىنىڭ ايلىق تابىسى 50 مىڭ تەڭگەدەن اسپايدى. بۇل – جىلىنا 1300 دوللاردان ءسال عانا اسادى دەگەن ءسوز. مۇنداي اقشامەن ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇلاي جىكتەلۋ مەن تەڭسىزدىكتىڭ ءقاۋىپتى ەكەنىن ايتقان بولاتىنمىن. جاعدايدى دەرەۋ وزگەرتۋ كەرەك».

توقايەۆ ايتقان 162 ادام كىمدەر؟

ق ر پرەزيدەنتى ايتقان 162 ادام تۋرالى ستاتيستيكا بۇرىننان ايتىلعان. ناقتىلاساق بۇل تۋرالى 2019 جىلى ايتىلىپ، قازاقستانداعى ەڭ باي ادامداردىڭ قانشا تابىس تاباتىندىعى جاريالاندى. وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن مالىمەتتەردى كەلتىرە كەتسەك.

«الپاري» اگەنتتىگىنىڭ زەرتتەۋى بويىنشا، قازاقستاندا:

  1. 326 322 ادام (2،7 پايىز) جىلىنا 10-100 مىڭ دوللار ارالىعىندا تابىس تابادى.
  2. 42 301 ادام (0،35 پايىز) جىلىنا 100 مىڭنان 1 ميلليون دوللارعا دەيىن پايدا تابادى.
  3. 5838 ادام (0،35 پايىز) جىلىنا 1-500 ميلليون دوللار الادى
  4. 162 ادام (0،001 پايىز) قازاقستان بايلىعىنىڭ 55 پايىزىن يەمدەنىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە 112 ادام ءبىر جىلدا 50-80 ميلليون دوللار تابىس تابادى.
  5. 45 ادامنىڭ پايداسى –80 -800 ميلليون دوللار ارالىعىندا.
  6. 5 ادام – 2 - 3 ميلليارد دوللار بايلىققا يە.

ال الەمدىك Forbes جۋرنالى 2021 جىلعى الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ تىزىمىنە قازاقستاننان جەتى ادام كىرگەن. ولار  قازاقستاننىڭ ەكس-پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ قىزى دينارا مەن كۇيەۋ بالاسى تيمۋر قۇلىبايەۆ، KAZ minerals مەتاللۋرگيا گيگانتىنىڭ يەسى ۆلاديمير كيم، Forte bank جانە باسقا دا كوپتەگەن بيزنەس قۇرىلىمدارعا يەلىك ەتەتىن بولات وتەمۇراتوۆ، Kaspi bankء-تى باسقاراتىن ۆياچەسلاۆ كيم مەن ميحايل لومتادزە جانە Freedom Holding بروكەرلىك كومپانياسىنىڭ يەسى تيمۋر تۋرلوۆ.

ال orda.kz سايتى پرەزيدەنتپەن كەزدەسۋگە شاقىرىلعان بيزنەس ەليتانىڭ ءتىزىمىن جاريالادى. ءبىزدىڭ پىكىرىمىزشە بۇل ءتىزىمنىڭ اراسىندا توقايەۆ ايتقان 162 ادامنىڭ كەيبىرىنىڭ بارى ەكەنى تۇسپالدانادى.

  1. ەلدار ابدرازاكوۆ، Centras Group حولدينگىنىڭ يەسى،
    او «قازاقستان قور بيرجاسى» اق (KASE)، «ForteBank» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  2. باحاريدين ابلازيموۆ، «ۋشكۋيۋ» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  3. دانيار ابۋلگازين، «Petrosun» ج ش س، «Sinooil» ج ش س، Viled Group كومپانيالارىنىڭ ۇلەسكەرى؛
  4. بولاتبەك الييەۆ، Dala Fruit كومپانيالار توبىنىڭ يەسى؛
  5. باقىتبەك بايسەيتوۆ، «بانك سەنتركرەديت» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ جانە باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  6. ارمانجان بايتاسوۆ، Tan Media Group ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  7. ەرىك بالاپانوۆ، «لوندون – الماتى» ساقتاندىرۋ كومپانياسى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  8. عابيدەن بالعىنبەكوۆ، «اسىل لوگيستيكس» ج ش س باسشىسى؛
  9. ەرليك بالفانبايەۆ، Alina Group توبىنىڭ پرەزيدەنتى؛
  10. رايىمبەك باتالوۆ، Raimbek Group حولدينگىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  11. الەكساندر بەلوۆيچ، Bazis-A كورپوراسياسى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  12. قايرات بورانبايەۆ، «المالى» حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى، قازاقستانداعى McDonald’s يەسى؛
  13. الەكساندر گاربەر، «پريما ديستريبيۋشن» ج ش س ماجوريتارلىق يەسى؛
  14. ۆلاديمير دجۋمانبايەۆ، «اك التىنالماس» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، «كازاحمىس حولدينگ» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  15. كۋانىشبەك ەسەكەيەۆ، «قازاقتەلەكوم» اق باسقارما ءتوراعاسى؛
  16. عالىمجان ەسەنوۆ، «KNG Finance» ج ش س باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  17. سەرجان جۋماشيەۆ، Capital Partners ديەۆەلوپەرلىك كومپانيانىڭ ماجوريتتارلى يەسى؛
  18. گەنناديي زەنچەنكو، كت «زەنچەنكو ي ك» ديرەكتورى؛
  19. شۋحرات يبراگيموۆ، «ەۋرازيا قارجى كومپانياسى» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  20. دينمۋحامەت يدريسوۆ، پرەدسەداتەل نابليۋداتەلنوگو سوۆەتا توو «قازاقستاندىق كوممۋنالدىق جۇيە» ج ش س باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  21. باۋىرجان يسابايەۆ، BI Construction، BI Road Construction باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، BI Group ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  22. كايرات يتەمگەنوۆ، «اك-نيەت» ج ش س باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  23. سەرگەي كان، «ساتەك» اق،  «ساەك» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  24. بەريك كانييەۆ، Lancaster Group Kazakhstan ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  25. نۋرلان كانىبەكوۆ، «Petro Asia» اق، «Sky Logistics Service» ج ش س، وو «نيمەكس-ترانس» قب، كت «الەم-كاپيتال» ۇلەسى بار؛
  26. ايدان كاريبجانوۆ، «Visor Holding» ج ش س جانە توو «Visor Kazakhstan» ج ش س ماجوريتارلىق يەسى
  27. ۆلاديمير كيم، KAZ Minerals پرەزيدەنتى جانە اتقارۋشى ەمەس ديرەكتورى؛
  28. ۆلاديسلاۆ كيم، KAZ Minerals PLس مينوريتارلىق اكسيونەرى؛
  29. ۆياچەسلاۆ كيم، «Kaspi.kz» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  30. ەدۋارد كيم، «Technodom وperator» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  31. الەكساندر كلەبانوۆ، «ساتەك» اق جانە «ساەك» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  32. سايدۋللا كوجابايەۆ، Alageum Group باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  33. كانات كوپبايەۆ، Kusto Group PTE Ltd ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  34. الەكساندر كوسيسىن، «گاليسكوە» ج ش س ديرەكتورى؛
  35. الماس كۇدايبەرگەن، Centrasia Group باسقارما ءتوراعاسى؛
  36. زاكيرجان كۋزييەۆ، «جاركەنتسكيي كراحمالوپاتوچنىي زاۆود» ج ش س قۇرىلتايشىسى؛
  37. اندرەي لاۆرەنتيەۆ، «گرۋپپا كومپانيي «الليۋر» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى جانە اكسيونەرى؛
  38. ميحايل لومتادزە، چلەن سوۆەتا ديرەكتوروۆ ي پرەدسەداتەل پراۆلەنيا او «Kaspi.kz» اق باسقارما ءتوراعاسى جانە ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ مۇشەسى؛
  39. كايرات ماجيبايەۆ، Resmi Group ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  40. الەكساندر ماشكيەۆيچ، Eurasian Resources Group تاۋ-كەن ءوندىرۋ كومپانياسىنىڭ يەلەرىنىڭ ءبىرى؛
  41. ەرلان مۋكاشيەۆ، Eurasia RED ديەۆەلوپەرلىك كومپانياسىنىڭ يەسى؛
  42. راميل مۋحورياپوۆ، Chocofamily Holding يەسى؛
  43. الماس مىنبايەۆ، Nomad Life جانە  Nomad Insurance ساقتاندىرۋ كومپانيالارىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  44. ەرلان نيگماتۋلين، «سارىاركا نان كاراگاندى» ج ش س، «بالحاش نان» ج ش س، «پۋلس» ج ش س كومپانيالارىنىڭ قۇرىلتايشىسى؛
  45. ولەگ نوۆاچۋك، KAZ Minerals Ltd ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، Nova Resources B.V. باسقارما ءتوراعاسى؛
  46. داۋلەت نۇرجانوۆ، Kusto Group باسقارما مۇشەسى، Kusto Agro باس ديرەكتورى؛
  47. ەدۋارد نوگاي، «Kazakhmys Copper اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى، «كورپوراسيا كازاحمىس» ج ش س باسقارما ءتوراعاسى؛
  48. ازامات وسمانوۆ، «Magnum Cash&Carry» جسش باسقارما ءتوراعاسى؛
  49. باۋرجان وسپانوۆ، يپك Zhersu باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  50. يۋريي پاك، Ersai Caspian Contractor ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  51. نيكولا پوپوۆيچ، «Kazzinc Holdings» ج ش س ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  52. كەنەس راكيشيەۆ، Fincraft Group پرەزيدەنتى؛
  53. ايدىن راحيمبايەۆ، BI Group حولدينگى ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  54. يسلامبەك سالجانوۆ، «التىن قىران كومپانيالار توبىنىڭ قۇرىلتايشىسى؛
  55. مارات سارسەنوۆ، «يستكومترانس» ج ش س ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  56. يۆان ساۋەر، «رودينا» اف ج ش س باس ديرەكتورى؛
  57. سەريكجان سەيتجانوۆ، «ونتۋستيك» فتپك، «ساۋتس ويل» ج ش س، «Talap Investment Company» ج ش س ءتوراعاسى؛
  58. نۋرلان سماگۋلوۆ، «استانا گرۋپپ» حولدينگىنىڭ پرەزيدەنتى؛
  59. دياس سۋلەيمەنوۆ، «قامقور مەنەدجمەنت» كوپ سالالىق توبىنىڭ باس ديرەكتورى؛
  60. ەرلان سۋلەيمەنوۆ، «وليمپ» كلينيكالىق-دياگنوستيكالىق لابوراتورييانىڭ قۇرىلتايشىسى جانە باس ديرەكتورى؛
  61. الماس سۋلتانگازين، Sulpak، Alser كومپانيالارىنىڭ جانە  ديستريبيۋتورلى ەلەكترونكا «ST Networks» ج ش س ماجوريتارلى ۇلەسى؛
  62. ەركءىن تءاتيشيەۆ، Kusto Group ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  63. سەرگەي تەرەششەنكو، توو «مەجدۋنارودنىي فوند «ينتەگراسيا» حالىقارالىق قورى ج ش س باسقارما ءتوراعاسى؛
  64. سەريك تۋلباسوۆ، TS Development كومپانيالار توبىنىڭ ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  65. تيمۋر تۋرلوۆ، «فريدوم فينانس» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  66. بولات وتەمۇراتوۆ، Global Development ۇلەسى، «ForteBank» اق، «كار-تەل» ج ش س، «Sky Mobile» جانە RG Gold ءوبۇ يەسى؛
  67. ايداربەك حودجانازاروۆ، «ولجا اگرو» ج ش س باس ديرەكتورى؛
  68. ياكوۆ سحاي، «كومپانيا «دوستار» ج ش س پرەزيدەنتى؛
  69. ەرلان بايمۋراتوۆ، «بايان سۋلۋ» اق ديرەكتورلار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى؛
  70. اناتوليي پوبياحو، Line Group نەگىزىن قالاۋشى جانە نەگىزگى اكسيونەرى؛
  71. باتىربەك ۋالييەۆ، گەنەرالنىي ديرەكتور «اگروفيرما تNK» باس ديرەكتورى؛
  72. ءۇمءىت شاياحمەتوۆا، «قازاقستان حالىق بانكى» اق باسقارما ءتوراعاسى؛
  73. ابىلاي مىرزاحمەتوۆ، «اتامەكەن» ۇكپ باسقارما ءتوراعاسى؛
  74. الماسادام ساتكالييەۆ، «سامرۇق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورىنىڭ باسقارما ءتوراعاسى؛  
  75. ايدار ءارءىپحانوۆ، «بايتەرەك» باسقارۋشى كومپانياسى» اق باسقارما ءتوراعاسى

بۇل تىزىمدە قازاقستانداعى ەڭ باي ادامداردىڭ ءبىرى ەكس-پرەزيدەنتتىڭ كۇيەۋ بالاسى، جاقىندا قىزمەتىنەن كەتكەن تيمۋر قۇلىبايەۆ بولماسا دا، ونىڭ اتالعان جيىنعا قاتىسقانى تۋرالى جەلىدە ايتىلىپ، سۋرەتى  دە جاريالاندى. ازىرگە قازاقستانداعى پرەزيدەنت ايتقان 162 ادامنىڭ تولىق ءتىزىمى جوق، ول تۋرالى توقايەۆ تا اتىن ايتىپ، ءتۇسىن تۇستەمەدى. تۇسپالمەن  162 ادامعا تىزىمدەگى كەيبىرى كىرۋى ابدەن مۇمكىن...

 

 

 

 

 

 

 

RELATED NEWS
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن  كۇردەلەندىرەدى
09 ءساۋىر 2019
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن كۇردەلەندىرەدى

سوڭعى كەزدە وزەندەرگە اعاتىن قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى ۇلعايدى دەپ قۋاناتىن ادامداردى ءجيى كورەمىز. الايدا، ماماندار بۇعان قايعارادى. سەبەبى، مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەرۋى سالدارىنان سۋدىڭ كولەمى ارتۋدا. ورتالىق ازيا ايماعىندا ارالدىڭ تارتىلۋىنا قاتىستى، ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ دۇرىس، ءتيىمدى پايدالانباۋى مەن سالادا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بولماۋىنان تىس ايماقتا سۋعا قاتىستى تاعى ءبىر پروبلەما بار. ول سوڭعى جىلدارى تيان-شيان مەن پامير تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەري باستاۋى. وعان كليماتتىڭ جىلىنۋى مەن ارالدان ۇشقان تۇزدى شاڭ-توزاڭ قاتتى اسەر ەتۋدە.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكتورى بولات بەكنيازدىڭ ايتۋىنشا، سىرداريا مەن ءامۋداريا سۋ كەلەتىن جاعى ءبىزدىڭ مۇزدىقتار عوي. ونىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر، كەيبىر جەردە 50، كەي جەردە 40 % كەمىگەن. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى نەگىزگى سۋدىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر. تاجىكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى سۋ پروبلەمالارى، گيدروەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى باحروم مامادالييەۆ، ۇساق مۇزدىقتار جوعالۋدا. بۇل سۋدىڭ ازايۋىنا اكەلەدى، بۇكىل ەلدەردەگى وزەن سۋلارىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلايدى. سوڭى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن تاپشىلىعىنا ۇلاسادى. ياعني  تۇتاس ەلدى-مەكەندەر سۋسىز قالىپ، حالىق اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋ ارتادى دەگەن ءسوز.

ورتالىق ازيا ەلدەرى تاياۋ جىلدارى ۇلكەن پروبلەماعا اينالاتىن وسى ماسەلەلەردى قازىردەن شەشۋى ءتيىس. الايدا ءبىراۋىزدىق تانىتقاننان گورى باس-باسىنا بي بولۋعا اسىق. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما — سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەر ءتىپتى وزەندەردى باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە كورۋگە كوشكەن.  بۇۇ-نىڭ كەمە جۇرمەيتىن حالىقارالىق سۋ ارنالارىن پايدالانۋ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنسياسىنىڭ (نيۋ-يورك، 1997 ج.) 5-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «سۋدىڭ بويىنداعى مەملەكەتتەر حالىقارالىق اعىن سۋدى ادىلەتتى جانە پاراساتتى تۇردە پايدالانۋعا، يگەرۋگە جانە قورعاۋعا قاتىسادى. مۇنداي قاتىسۋعا، وسى كونۆەنسيادا قارالعان سۋدى پايدالانۋ قۇقىعى سونداي-اق ونى قورعاۋ مەن يگەرۋ ماسەلەسىندە ىنتىماقتاسۋعا قاتىستى مىندەتتەر دە جاتادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. تۇركيا رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك يننوۆاسيا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى، پروفەسسور  جەمال زەحير بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىلاي دەيدى:  «ترانسشەكارالىق سۋلاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋ باسىنداعى  ەلدەردىڭ باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە قولدانۋىنا رۇقسات بەرمەيدى. بۇل وتە ماڭىزدى. ياعني قازاقستانعا اققان سىرداريا مەن ءامۋداريانى باسقا مەملەكەتتەر ءوز قۇقىقتارىن شەكتەن اسىرا پايدالانىپ، باسقارا المايدى. قازاقستاننىڭ قاجەتتەلىگىن ەسكەرۋى ءتيىس ءارى كەلىسسوز جاساۋلارى كەرەك. اۋماعىن باسىپ وتەتىن ءۇشىن ولاردى قولدانۋلارىنا حاقتارى بار، ءبىراق شەكتەن اسىرا پايدالانا المايدى». تاعى ءبىر تۇركيالىق عالىم حاسرەت چوماك تا، «1997 جىلى شىققان بۇۇ-نىڭ كەلىسىمىنە ساي، ترانسشەكارالىق جانە شەكارا ماڭى وزەننىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەر سۋ ساياساتىنا وزگەرىس جاساۋدا ونى پايدالاناتىن وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىنە كەسىرى تيۋ ىقتيمالى جوعارى بولسا، كەم دەگەندە التى اي بۇرىن ولارعا حابار بەرىپ، رۇقساتىن الۋى ءتيىس. سۋدىڭ باستاۋى بىزدەن شىعادى، مەن ويلاعانىمدى ىستەيمىن، قالاعانىمشا  قولدانامىن دەگەن تۇسىنىك بولمايدى. سەبەبى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇجاتى وسىنى مۇقيات ەسكەرتەدى» دەدى.

راسىندا دا، تابيعاتتا سۋ مەن جەل ادامدار سىزعان شەكارالارعا مويىنسۇنبايدى.  ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە ۆيزا، پاسپورت الماستان ەمىن-ەركىن وتە بەرەدى. «بۇل سۋ مەنىكى» دەۋگە ەشبىر مەملەكەتتىڭ حاقى جوق. ارينە، قولدانۋ قۇقىنا، قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ قۇقىنا يە. الايدا حالىقارلىق قۇقىق كورشىڭىزدىڭ دە قۇقىنا زارداپ ەتپەڭىز، قاجەت بولعاندا، وعان دا سۋ بەرەسىز دەيدى. سوندىقتان بىرىگە وتىرىپ كەلىسۋ كەرەك، مۇمكىندىك بولسا، ورتاق سۋ قويمالارىن جاساۋ كەرەك. ەنەرگيا ماسەلەسىن دە بىرىگىپ شەشۋ قاجەت.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى بولىمشەسىنىڭ سۋ رەسۋرتارى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءامىرحان كەنشىموۆ، ەكى كونۆەنسيا بار. بىرەۋى 1992 جىلى قول قويىلعان حەلسينكي كونۆەنسياسى. ول جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. 45-تەن استام ەل مۇشە. ونىڭ ىشىندە: ءبىز دە مۇشەمىز، وزبەكستان دا مۇشە. ءبىراق ونى قىرعىزستان مويىنداماي وتىر، تاجىكستان مويىنداماي وتىر. سودان كەيىن بارىپ 1997 جىلعى نيۋ-يورك كونۆەنسياسى بار. باسىندا شارتى بولعان 35 مەملەكەت مويىنداعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى دەپ، بىلتىر كۇشىنە ەندى. 35 مەملەكەت مويىندادى. ءبىز وعان كىرگەن جوقپىز، وزبەكستان وعان كىرگەن.

ماسەلەن، قىرعىزستان «قامبار اتا» سۋ ەلەكتر ستانساسىن، تاجىكستان بولسا «روگۋندى» سالۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن ىزدەۋدە. ءبىراق، مۇنداي جوبالارعا ءۇشىنشى ەلدەردىڭ قارجى سالۋى ءقاۋىپتى. سۋ ماسەلەسىن باسقارۋ ۇدەرەسىنە شەتەلدىكتەردى ارالاستىرۋ الاڭداتپاي قويمايدى. ەرتەڭ ويىنعا اينالدىرىپ جۇرمەي مە؟ سوندىقتان ورتا ازيا ەلدەرى سۋ ەلەكتر ستانسالارىن بىرىگىپ سالۋى كەرەك. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى چىنگىسبەك ۋزاكبايەۆ، بۇگىن ينۆەستورلار كەرەك دەپ جاتامىز، ءبىراق شەتتەن كەلگەندەردەن مەن قورقامىن. اشىق ايتايىن قىرعىزستاندا قازىرگى كەزدە ەكونوميكالىق اۋحال ناشار. «قامبار اتا-1» مەن جوعارى نارىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن قۇرۋعا جۇڭگو ەكى الاقانىن ىسقىلاپ دايىن وتىر. كەل مەن اقشا بەرەيىن دەپ. ال ورىستار رەسەي دە  ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن دوس مەملەكەت. ولار دا سۇقتانىپ وتىر. ەندىگارى ورتا ازيادان شىقپايمىن دەپ ترامپ تا قاتتى ايتىپ جاتىر. ولار بۇل ايماقتان ەشقاشان شىقپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وسى جەردە وڭىرلىك ساياساتى مەن مۇددەسى بار.

ال تۇركياداعى «Hydropolitics association» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى  دۋرسۋن يىلدىزدىڭ كوزقاراسى: «ورتا ازيادا ەنەرگيا ماسەلەسىن سۋ پروبلەماسىمەن قاتار شەشۋ قاجەت. ايتپەسە، تەك سۋدىڭ جايىن رەتتەۋ وڭايعا سوقپايدى. سەبەبى، كەڭەس داۋىرىندە ەكونوميكانىڭ سۋ كوپ قولدانىلاتىن سالالارى دامىتىلدى. مىسالى، وزبەكستاندى سۋعا اسا مۇقتاج تىكەلەي ەگىستىككە تاۋەلدى سالا ەتتى. سۋدىڭ جوعارى جاعىندا ورنالاسقان قىرعىز بەن تاجىك ەنەرگياسى جوق بولعان سوڭ سۋدان ەنەرگيا الۋعا ۇمتىلسا، كەرىسىنشە سۋارمالى القابى كوپ تومەندەگى ەلدەر سۋعا مۇقتاج بولدى».

دەمەك، سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەردىڭ دە، سوڭىنداعى ەلدەردىڭ دە مۇددەسى تولىق ۇيلەسىم تابۋى كەرەك. سوندا عانا ماسەلە تولىق شەشىمىن تابادى. بۇل ءۇشىن ورتاق سۋ بانكىن قۇرۋ — ءتيىمدى جولداردىڭ ءبىرى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى  جۋماكادىر اكەنەيەۆتىڭ پىكىرىنشە، بىرىگىپ سۋ بانكى تۇزىلسە، ول بانك ساۋد ارابياسى سياقتى قارجىلى ەلدەرمەن كەلىسسوز جاساپ، سىزدەر سۋ قۇبىرىن تارتىپ  بەرىڭىزدەر دەۋ كەرەك. ودان سوڭ سۋ قۇبىرى ارقىلى وزىمىزدەن اسقان سۋدى ولارعا ساتىپ، تۇسكەن اقشانى سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە پايدالانساق بولادى. ارالدى تولتىرۋىمىز كەرەك، حالقىمىز جاقسى سۋ ءىشۋى كەرەك. ويتكەنى، دەنساۋلىعى جاقسى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ۇزارادى.

سۋ بانكىسىن قۇرۋ ءۇشىن ءاربىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ كۆوتاسى بولادى. سۋ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرتارعا كەيبىر جەرلەردە وسى كۆوتالاردى الماستىرۋ قاجەت. قۇقىقتىق سۇراقتاردى رەتتەۋ جەكە ماسەلەسى تۇراقتى ديالوگتى قاجەت ەتەدى. جىلدىڭ ءار ءتۇرلى ماۋسىمىندا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى رەتتەۋ مەن پايدالانۋ تاعى دا وسى ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى جۇمىس قاجەت ەتەدى. بۇنداي باستامانى 2003 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش  پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنعان بولاتىن. ول سۋدى جەتكىزىپ بەرۋشى ەلدەر مەن تۇتىنۋشى ەلدەر اراسىندا ديالوگ بولا الاتىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورسيۋمىن قۇرۋدى باستاما ەتىپ كوتەردى. ءبىراق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى  ول كەزدە دايىن بولمادى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى سۋ مەن ەنەرگەتيكا بىرگە جۇرسە، ءار مەملەكەت ودان پايدا تابادى. سول ءۇشىن ونىڭ ءبارى ءبىر كونسورسيۋمنىڭ قولىندا بولۋ كەرەك. گيدروەنەرگەتيكا، سۋ ماسەلەسى ءبارى ءبىر باسقارمادا بولۋ كەرەك. سوندا ءار مەملەكەت ءوز پايداسىن كورەدى.

ءقازىر ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىندە ءقازىر مىناداي وتكىر ماسەلەلەر تۇر: سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى، بالىق قورىنىڭ ازايۋى، سۋارمالى جەر ونىمدىلىگىنىڭ كۇرت ءتۇسۋى، بيورەسۋرستاردىڭ جوعالۋى، مۇزدىقتاردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى، سەل ءقاۋىپىنىڭ ارتۋى مەن شولدەردىڭ ۇلعايۋى سونىمەن قاتار وزەن ساعاسىنداعى ورمانداردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى. سوندىقتان ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن بەس مەملەكەت بىرىگە وتىرىپ جۋىق ارادا جەدەل شەشۋى ءتيىس.

الەمدەگى سۋ پروبلەمالارىن شەشكەن ەلدەرگە قاراساق، ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىندە دە بار. ول ۇقساس مادەنيەت. ەۋروپاعا قاراساق تا، امەريكا مەن كانادا اراسىنداعى بايلانىستى الساق تا، بىر-بىرلەرىنە ۇقساس، ءتىلى ءبىر ادامدار. ءتۇبى دە ءبىر، مادەنيەتى دە. ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەسى سياقتى. ورتا ازيا ايماعىنداعىلار كەڭەس وداعى كەزىندە دە بىرگە ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان تاريحي-مادەني بايلانىستار تەرەڭ، ءدىنى ءبىر، ادامدارى بىر-بىرىنە وتە جاقىن. ماسەلەنىڭ شەشىلمەۋىنە ەشبىر نەگىز جوق. ءبىراق ايماق كوشباسشىلارىنا ساياسي ەرىك-جىگەر كەرەك. ولار باستارىن بايگەگە تىگۋى ءتيىس.  سەبەبى، كورشىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەسەڭ عانا، سەنىڭ دە ماسەلەڭ شەشىمىن تابادى.

«سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇتادى، سۋدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن قۇرتادى». ايماقتا     گيدروەنەرگەتيكالىق ساياسات شاتقاياقتاپ تۇر. سۋدى دۇرىس ءبولىسىپ، باسقارا الماعاندىقتان كوپ دۇنيەدەن ۇتىلىپ وتىرمىز. ماسەلەن، سۋ-ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنداعى ارىپتەستىككە نەمقۇرايلىلىقتىڭ سالدارىنان ورتا ازيا ەلدەرى جىلىنا 1،7 ميلليارد اقش دوللارىنان ايىرىلادى. ياعني بۇل ايماق ەلدەرى جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 3 پايىزى. ورتالىق ازيا سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس ساياساتسىز پروبلەمانى شەشە المايدى. بۇل تەك اتالعان ەلدەردەگى ءوزارا ارىپتەستىك ارقاسىندا عانا قول جەتەتىن دۇنيە. قازىرگى كەزدە بۇل ماسەلە ءپىسىپ جەتىلدى. سۋ ماسەلەسىن شەشەتىن دە كەزەڭ جەتتى.

وزبەكستان باسشىسى، قىرعىزستان باسشىسى اۋىستى. ورتالىق ازيا باسشىلارىنىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى ارتىپ، ءبىراز پروبلەمالار شەشىلدى. ەندى ايماق باسشىلارى زاردابى اۋىر بولاتىن سۋ پروبلەماسىن جەدەل بىرىگىپ، اقىلداسا وتىرىپ قولعا الۋى ءتيىس. ايتپەسە، كوپ دۇنيەدەن كەش قالامىز.

 

 

ەرجان قالىمباي ۇلى، جۋرناليست

كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى
05 اقپان 2019
كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى

ن.نازاربايەۆ: كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك.

بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش بىلدىرۋىنە قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. مالىمدەمەنىڭ ءماتىنى akorda.kz سايتىندا جاريالاندى.

پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن قابىلداعان 1995 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە 220 ءوتىنىش جولدانىپتى. سونىڭ  22ء-سىن پرەزيدەنت جونەلتىپتى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس، كونستيتۋسيالىق كەڭەس كونستيتۋسياعا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋگە قۇقىلى. زاڭنامادا ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋى – بولىپ تۇراتىن جاعداي. مىسالى، كونستيتۋسيادا پرەزيدەنتتى الماستىرۋ جولدارى ايقىندالماعان، سونداي-اق ونىڭ ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتۋ جاعدايى قاراستىرىلماعان. مۇنداي نورمالار الەم ەلدەرى كونستيتۋسيالارىنىڭ بارىندە بار. بۇل اسپەكتىلەردىڭ وزەكتىلىگى زور ەكەنىن ەسكەرىپ، مەن كونستيتۋسيالىق كەڭەستەن وسى ەرەجەنى ءتۇسىندىرۋدى سۇرادىم»،-دەيدى ن.نازاربايەۆ. سونىمەن قاتار بۇگىندە قوعامدى سايلاۋ ماسەلەسى مەن ترانزيت جايى قىزىقتىراتىنان توقتالعان ول: «ءبىراق، بۇل تاقىرىپقا قاتىستى جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اتا زاڭىمىزدا، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا سايلاۋ وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن ۋاقىتى، وكىلەتتىلىكتىڭ اياقتالۋ مەرزىمى انىق جازىلعان. كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك»،-دەدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ق ر كونستيتۋسيالىق كەڭەسىنە ءوتىنىش جولداعانى تۋرالى كەڭەستىڭ سايتىندا اقپارات شىققان بولاتىن. وندا «2019 جىلعى 4 اقپاندا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىنىڭ 42-بابىنىڭ 3-تارماعىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن كونستيتۋسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭىنا سايكەس، اتالعان ءوتىنىشتى كونستيتۋسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالداردى دايىنداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە»، -دەپ جازىلعان ەدى حابارلامادا.

 

 

سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى
16 تامىز 2022
سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى

پەتروپاۆلدا ەلدىڭ بۇتىندىگىن بۇزۋدى ناسيحاتتاپ، ۇلتارالىق الاۋىزدىق تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى.

ق ر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، پەتروپاۆل قالالىق سوتى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى قاراپ، ۇكىم شىعاردى. كۇيەۋى مەن ايەلى ەندى الداعى 5 جىلدى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ورتاشا قاۋىپسىزدىكتەگى مەكەمەسىندە وتكىزەدى.

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا پەتروپاۆل تۇرعىندارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سقو بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ جانە سقو پوليسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوزىنە تۇسكەن. ەرلى-زايىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە جانە YouTube ارناسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن جانە پەتروپاۆلدى رەسەيدىڭ قۇرامىنا بەرۋ قاجەتتىگى جايىندا قايتا-قايتا جازىپ، ايتىپ، وسىلايشا ەلدىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋدى ناسيحاتتادى. وڭىردەگى جانە جالپى ەلدەگى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى اراسىندا، جالپى قوعامدا ۇلتارازدىق تۋدىردى.

«پەتروپاۆل قالالىق سوتى قىلمىستىق ءىستى 20 مامىر كۇنى قارادى. سەپاراتيستىك ارەكەتى بار قىلمىستىق ءىس بىرنەشە سوت وتىرىسىندا قارالدى. سوتتالۋشىلاردىڭ كىناسى دالەلدەندى. ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزىلدى. ءىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەرگەدى. وسىعان ۇقساس قىلمىستار 2018 جىلى، 2019 جىلى دا قارالدى. وندا دا كىنالىلەر سوتتالدى. جالپى، ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 180-بابى 2-بولىگى بويىنشا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن جازا قاراستىرىلعان. جازانى وتەۋدىڭ باسقا بالاماسى جوق. سونداي-اق، ەكسترەميستىك قىلمىس بولعاندىقتان، شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى»، - دەيدى پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى الماس جۇماعازين.

 

inform.kz

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.