ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    451.7
  • EUR -

    488
  • RUB -

    5.07
بيىل شىۇ-دا ەكولوگيا جىلى بولىپ جاريالاندى
21 مامىر 2024
بيىل شىۇ-دا ەكولوگيا جىلى بولىپ جاريالاندى

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىمەن كەزدەسۋ وتكىزدى، دەپ حابارلايدى اقوردا.

جيىندى اشقان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ قازىرگى ءتوراعاسى قازاقستاننىڭ، سونداي-اق ءوز اتىنان بارشا يران حالقى مەن ونىڭ باسشىلىعىنا وسى ەلدىڭ پرەزيدەنتى مەن سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ قايعىلى قازاعا ۇشىراۋىنا بايلانىستى كوڭىل ايتتى.

قاسىم-جومارت توقايەۆ شەت مەملەكەتتەردىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنىڭ وتىرىسى كۇن تارتىبىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى شەشۋ جونىندەگى شىۇ-نىڭ ماڭىزدى فورماتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنىنە توقتالدى.

– ەلىندەگى اۋىر جاعدايعا قاراماستان يراننىڭ، سونداي-اق الداعى ۋاقىتتا قاتارىمىزعا قوسىلاتىن بەلارۋستىڭ وكىلدەرى استاناداعى سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ كەڭەسىنە العاش رەت قاتىسىپ وتىرعانىن ەرەكشە اتاپ وتكىم كەلەدى. سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىز «شانحاي رۋحىن» ودان ءارى كۇشەيتۋگە جانە شىۇ اياسىنداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا ايتارلىقتاي ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن. ءقازىردىڭ وزىندە ءبىزدىڭ ۇيىمعا ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى ون مەملەكەت مۇشە. بۇل ەلدەردە جەر شارى حالقىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى تۇرادى، سونداي-اق الەمدىك جالپى ىشكى ءونىمنىڭ تورتتەن ءبىرى جانە جاھاندىق ساۋدا-ساتتىقتىڭ 15 پايىزى وسى مەملەكەتتەرگە تيەسىلى. قازاقستان شىۇ-نىڭ ءتوراعاسى رەتىندە ۇيىمنىڭ الەۋەتىن ودان ءارى ارتتىرۋ ءۇشىن بار كۇش-جىگەرىن جۇمسايدى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستاننىڭ باستامالارىن قولداعانى جانە بىرلەسكەن تابىستى جۇمىسى ءۇشىن ۇيىمعا مۇشە مەملەكەتتەرگە العىس ايتتى. پرەزيدەنتتىڭ ايتۋىنشا، شىۇ-نىڭ سيفرلىق، تۋريستىك جانە ەنەرگەتيكالىق سالالار بويىنشا ۇيىمداستىرىلعان فورۋمدارىن قوسا العاندا،100-دەن استام ءىس-شارا وتكەن.

– شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى ەلدەرىنىڭ «كيەلى ورىندارى» جوباسى اياسىندا جۇرگىزىلگەن جۇمىستار اياقتالىپ كەلەدى. ءبىزدىڭ باستامامىزبەن 2024 جىل شىۇ-دا ەكولوگيا جىلى بولىپ جاريالاندى. قازاقستان ۇكىمەتى ەنەرگەتيكا، كولىك جانە مادەنيەت سالالارىندا قوسىمشا ءبىرقاتار ايتۋلى شاراعا دايىندىق جۇمىستارىن جالعاستىرۋدا. ارينە، شىۇ-نىڭ الداعى استانا سامميتىنە باسا نازار اۋدارامىز. ەلدەرىمىز ءۇشىن ماڭىزدى وسى فورۋمعا تولىققاندى دايىندىق جۇرگىزۋ ماقساتىندا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە زور جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلەدى. ماڭىزدى قۇجاتتار ءتىزىمىن جانە شەشىمدەر ازىرلەۋ جونىندەگى جۇمىستارىڭىزدى جوعارى باعالايمىن. وسىنداي 20-دان استام قۇجات مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلدى. ولاردىڭ ءتيىمدى ىسكە اسىرىلۋى شىۇ اياسىنداعى جان-جاقتى سەرىكتەستىكتىڭ نىعايۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسارىنا سەنىمدىمىن، – دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

پرەزيدەنتتىڭ پىكىرىنشە، جاھاندىق ستراتەگيالىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا كەشەندى تاسىلدەردى قولدانۋدىڭ، بارلىق تاراپتىڭ مۇددەسىن ەسكەرۋدىڭ جانە ۇنەمى مامىلەگە كەلۋ جولدارىن ىزدەۋدىڭ ماڭىزى ارتىپ كەلەدى. مەملەكەت باسشىسى بۇكىل ادامزات ءۇشىن بەيبىت جانە ۇيلەسىمدى دامۋ مۇراتتارى مەن قۇندىلىقتارىن ۇجىم بولىپ ىلگەرىلەتەتىن ۋاقىت كەلدى دەپ سانايدى.

– سوندىقتان قازاقستان شىۇ-نىڭ «ادىلەتتى الەم مەن كەلىسىمدى جاقتايتىن دۇنيەجۇزىلىك بىرلىك تۋرالى» باستاماسىن ازىرلەۋدى ۇسىندى. وسى قۇجاتتىڭ، سونداي-اق الداعى سامميت بارىسىندا شىۇ-نىڭ استانا دەكلاراسياسىنىڭ قابىلدانۋى، ءبىزدىڭ كوزقاراسىمىز بويىنشا، الەمنىڭ ءتۇرلى وڭىرلەرىندەگى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ ءۇشىن حالىقارالىق كۇش-جىگەردى بىرىكتىرۋگە ىقپال ەتەدى. شىۇ-نى ودان ءارى رەفورمالاۋ ىسىنە ەرەكشە ءمان بەرۋ قاجەت. وسى ۇيىمنىڭ قىزمەتىن جەتىلدىرۋگە باعىتتالعان ناقتى شەشىمدەردى دايىنداۋعا مۇشە مەملەكەتتەردىڭ بەلسەندى قاتىسۋى ماڭىزدى. قازاقستان ءوز تاراپىنان شىۇ-نى ىنتىماقتاستىقتىڭ ءتيىمدى جانە كوپجاقتى تەتىگىنە اينالدىرۋ جونىندە تەڭگەرىمدى ۇسىنىس جاسادى. الداعى ۋاقىتتا دا وسى باستامالار قولداۋ تابادى دەپ ۇمىتتەنەمىز، – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى شىۇ-نىڭ ورتاق سىن-قاتەر مەن قاۋىپتەردى ەڭسەرۋ ىسىندەگى الەۋەتىن ارتتىرۋ جۇمىستارى دەر كەزىندە قولعا الىنىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. وسى ورايدا قاسىم-جومارت توقايەۆ «ءۇش زۇلىم كۇشكە» قارسى كۇرەس ۇيىم ىنتىماقتاستىعىنىڭ تۇراقتى نازارىندا بولۋعا ءتيىس دەپ سانايدى.

– قازاقستان وسى باعىتتاعى ىقپالداستىقتى ۇدايى نىعايتۋعا نيەتتى. تەرروريزمگە، سەپاراتيزمگە جانە ەكسترەميزمگە قارسى كۇرەس جونىندەگى سىزدەرمەن كەلىسىلگەن ىنتىماقتاستىق باعدارلاماسى بۇل باعىتتا جاسالعان ناقتى قادام سانالادى. ءوز كەزەگىندە شىۇ-نىڭ ەسىرتكىگە قارسى ستراتەگياسى بويىنشا جۇمىستىڭ اياقتالۋى، تەرروريزمدى قارجىلاندىرۋ ارنالارىن بۇعاتتاۋدى قوسا العاندا، ەسىرتكى قاۋپىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن ءوزارا قابىلدانىپ جاتقان شارالاردى كۇشەيتە تۇسەدى. وسى جەتىستىكتەردىڭ بارلىعى – ۇيىم كەڭىستىگىندە تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ جونىندەگى كەلىسىلگەن جانە ناقتى شارالاردىڭ ايقىن دالەلى. بۇل حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ جاھاندىق ارحيتەكتۋراسىنداعى ۇستانىمدى نىعايتۋ، شىۇ-نىڭ الەمدەگى بەدەلى مەن ءرولىن ارتتىرۋ تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

بۇدان بولەك، پرەزيدەنت كيبەرقاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن كوتەردى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل جۇمىستا كيبەرقاۋىپتەردى ەرتە انىقتاۋعا جانە شىۇ ەلدەرىنىڭ اقپاراتتىق ينفراقۇرىلىمىنىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتۋ تەتىكتەرىن ازىرلەۋگە باسا ءمان بەرىلۋى كەرەك.

– اۋعانستانداعى جاعداي ءجىتى نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ەلدە گۋمانيتارلىق داعدارىستىڭ الدىن الۋ جانە ۇزاقمەرزىمدى تۇراقتىلىققا جاعداي جاساۋ ءۇشىن كۇش بىرىكتىرۋ جۇمىستارىن جالعاستىرعان ءجون. الماتىدا ورتالىق ازيا مەن اۋعانستان ءۇشىن ورنىقتى دامۋ ماقساتتارى جونىندەگى بۇۇ-نىڭ وڭىرلىك ورتالىعىن قۇرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىن قولداۋ – وتە وزەكتى. ءبىز كليماتتىڭ وزگەرۋى ماسەلەسىنە ايرىقشا نازار اۋدارۋىمىز قاجەت. الدىن الۋ شارالارىن شۇعىل قابىلداماساق، بۇل ماسەلە پلانەتامىزداعى جاھاندىق تابيعات اپاتتارىن اسقىندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن. اۋا رايىنىڭ اسا قۇبىلمالى بولۋى الەمدەگى باستى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى شىۇ تابيعات اپاتتارىمەن كۇرەسۋ ىسىندەگى تاسىلدەرىن جاڭارتۋى قاجەت. بيىل كوكتەمدە ءبىزدىڭ ەلىمىز كليمات وزگەرىستەرىنىڭ كەرى اسەرىن انىق سەزىندى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ، قازاقستانداعى الاپات سۋ تاسقىنى كەزىندە تىلەۋلەستىك تانىتىپ، كومەك كورسەتكەنى ءۇشىن سىزدەردىڭ ەلدەرىڭىزگە شىنايى العىسىمدى بىلدىرگىم كەلەدى. ءبىز بۇل قولداۋدى جوعارى باعالايمىز، – دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

مەملەكەت باسشىسى شىۇ-نىڭ الداعى استانا ءسامميتى «كوپجاقتى ديالوگتى نىعايتۋ – ورنىقتى بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇمتىلۋ» دەگەن اتاۋمەن وتەتىنىن جەتكىزدى.

– شانحاي ۇيىمىنىڭ نەگىزگى ماقساتتارىنىڭ ءبىرى – ايماقتاعى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ. مۇنى اتالعان كۇن ءتارتىبى انىق كورسەتەدى. وسى ورايدا سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى كەڭەسىنە ۇلكەن ءۇمىت ارتىلادى. سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىزدىڭ ناتيجەسى شىۇ-عا مۇشە مەملەكەتتەر باسشىلارى كەڭەسىنىڭ استاناداعى وتىرىسىن تابىستى وتكىزۋگە ىقپال ەتەتىنىنە سەنىمدىمىن، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

پرەزيدەنت شىۇ-نىڭ استانا ءسامميتى قارساڭىندا بەلسەندى جۇمىس اتقارعانى ءۇشىن سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆولارىنىڭ باسشىلارىنا العىس ايتتى.

– بۇل سامميت الەمدىك ارحيتەكتونيكادا وتە ماڭىزدى ورىن الاتىن ورتاق ۇيىمىمىزدىڭ تاريحىنا جاڭا پاراق بولىپ ەنەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز. شىن مانىندە، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا بۇكىل الەم كوز تىگىپ وتىر. ءبىزدىڭ قىزمەتىمىزگە باسقا دەرجاۆالار قىزىعۋشىلىق تانىتادى. ۇيىمعا قاتىستى كوپتەگەن سۇراق قويىلادى. مەن 1996 جىلى ساۋىردە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن قۇرۋعا قاتىستىم. ول كەزدە بۇل ۇيىم شانحاي بەستىگى دەپ اتالدى. سول ۋاقىتتان باستاپ شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ رۋحى قالىپتاستى. ءبىز ازياداعى، ەۋرازيا قۇرلىعىنداعى، جالپى الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى، قاۋىپسىزدىكتى ساقتاۋ جولىنداعى ىقپالداستىعىمىزدىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىن دايەكتى تۇردە نىعايتىپ كەلەمىز. بۇل – وتە دۇرىس قادام، – دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

كەزدەسۋگە رەسەي سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي لاۆروۆ، جۇڭگو سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان ي، پاكىستان پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحاممەد يسحاك دار، قازاقستان پرەمەر-مينيسترىنىڭ ورىنباسارى – سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇرات نۇرتىلەۋ، قىرعىزستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى جەەنبەك كۋلۋبايەۆ، تاجىكستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سيرودجيددين مۋحريددين، وزبەكستان سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ءباحتيور سايدوۆ، بەلارۋس سىرتقى ىستەر ءمينيسترى سەرگەي الەينيك، ءۇندىستاننىڭ سىرتقى ىستەر ۆيسە-مينيسترى راۆي داممۋ، يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى مەحدي سافاري، شىۇ باس حاتشىسى چجان مين، شىۇ وڭىرلىك تەرروريزمگە قارسى قۇرىلىمى اتقارۋشى كوميتەتىنىڭ ديرەكتورى رۋسلان ميرزايەۆ قاتىستى.

 

RELATED NEWS
قازاقستان سۋ ينفراقۇرىلىمىنا يسلام بانكىنەن قارجى تارتۋى مۇمكىن
30 ءساۋىر 2024
قازاقستان سۋ ينفراقۇرىلىمىنا يسلام بانكىنەن قارجى تارتۋى مۇمكىن

تاسقىننىڭ شىعىنى 200 ملرد تەڭگەدەن اساتىنى تۋرالى بولجامدار ەل ىشىندە بەرىك بەكىپ الدى. ءبىراق بۇل حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە، ۇيىندەگى تۇرمىستىق تەحنيكاسى مەن مال-مۇلىگىن بۇتىندەپ بەرۋگە باعىتتالاتىن قاراجات كولەمى بولسا كەرەك.

ويتكەنى تاسقىن سالدارىن جويۋعا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات پەن قالتالى توپتاردىڭ بولگەنى اقشاسىنىڭ ءوزى 330 ملرد تەڭگەگە جەتتى.

قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆ 24 ساۋىردە ب ا ق وكىلدەرىنە بەرگەن مالىمەتىندە تاسقىنمەن كۇرەسكە ءقازىردىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن 140 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ايتقان بولاتىن. سول كۇنگى رەسمي مالىمەت بويىنشا، ەلدەگى ەڭ ءىرى كاسىپكەرلەر مەن الپاۋىت كومپانيالار تاسقىن سالدارىن جويۋعا بولگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى 190 ملرد تەڭگە بولعان.

مۇنشا قاراجاتتىڭ ءوزى تاسقىن سالدارىن ءبىرجولا جويىپ، كەلەشەكتەگى قاتەردىڭ الدىن الۋعا جەتپەيتىن سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز، وتكەن اپتادا ۇكىمەتتىڭ بىرنەشە مۇشەسى ساۋد ارابياسىنا بارعان بولاتىن. بۇل ەلدەر بىرنەشە ءىرى حالىقارالىق جيىن ءوتىپ جاتىر. سونىڭ اياسىندا قازاقستان وكىلدەرى يسلام الەمىندەگى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ، حولدينگتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ ۇلگەرگەن.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقالييەۆ «Acwa Power» كومپانياسىنىڭ ءتوراعاسى مۇحاممەد ابۋنايانمەن كەزدەسىپ، ەلدەگى تاسقىن سالدارىن جويۋعا قولداۋ كورسەتەتىنى تۋرالى ۋادە الدى.

ال پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ يسلام دامۋ بانكى توبىنىڭ پرەزيدەنتى كەزدەستى.

ۇكىمەتتىڭ رەسمي سايتى جازعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، ۆيسە-پرەمەر مەن مۇحاممەد ال-دجاسسەر اراسىنداعى كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بولعان. 

«ەلىمىزدىڭ سۋ-رەسۋرستىق الەۋەتىن ساقتاۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ قويمالارىن، گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى، يرريگاسيالىق جۇيەلەردى سالۋ ءارى رەكونسترۋكسيالاۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن سيفرلاندىرۋ جانە ەنگىزۋ شارالارى كوزدەلىپ وتىر.

كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا يدب توبىنىڭ اۋقىمدى ينۆەستيسيالارىن ق ر سۋ سالاسىنىڭ جوبالارىنا باعىتتاۋ، سونداي-اق جوبالاردىڭ تەحنيكالىق قۇرامداس بولىگىن دايىنداۋعا گرانتتار ءبولۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. العاشقى ترانشتار بيىل اۋدارىلادى»، - دەلىنگەن رەسمي اقپاراتتا.

تاسقىن ۇكىمەتتىڭ الداعى جوسپارىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ كەتتى دەۋگە بولادى. اپاتپەن كۇرەسكە اقشا تابۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن قابىلدانىپ كەتكەن ۇلتتىق جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ، حالىقارالىق شارالاردىڭ شىعىنى قايتا قارالىپ، بىرنەشە ۆەدومستۆونىڭ بەكىتىلگەن بيۋدجەتى قىسقاردى.

جالپى ەلدە تاسقىن بولماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى ەلدە 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارىن جالپىعا جاريا ەتىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. نۇرلان بايبازاروۆ يسلام دامۋ بانكى باسشىسىمەن وتكىزگەن كەلىسسوزدە وسى نىسانداردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ءسوز بولعان.

اتالعان 20 سۋ قويماسىنىڭ ورتاق سىيىمدىلىعى 2،5 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جيناۋعا قاۋقارلى. وسى 20 نىساننىڭ العاشقى بولىپ كەڭساي-قوسقورعان-2 قويماسى تۇركىستان وبلىسىندا سالىنىپ ءبىتتى. ودان كەيىنگى كەزەكتە اقمولا، باتىس قازاقستان، جامبىل، قىزىلوردا، تۇركىستان جانە جەتىسۋ وبلىستارىنداعى 9 نىسان تۇر.

اتاپ ايتساق، تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانىندا بايدىبەك اتا سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ال تولە بي اۋدانىندا قاراقۋىس سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى جوبالانىپ جاتىر.

سونداي-اق، اقمولا وبلىسىنداعى ەسىل كونتررەتتەگىشىنىڭ، الماتى وبلىسىنداعى پوكاتيلوۆ سۋ قويماسىنىڭ، بقو جالپاقتال كەنتى مەن سەكسەنباي اۋىلىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ، جامبىل وبلىسىنداعى ىرعايتى، قالعۇتى جانە اقمولا سۋ قويمالارىنىڭ، قىزىلوردا وبلىسىنداعى قاراوزەك كانالىنداعى سۋ قويماسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ جاتىر.

بۇل جاڭا جىل سايىن قايتالاناتىن تاسقىنداردىڭ الدىن الىپ، قۋاڭشىلىقپەن كۇرەسۋگە، قازاقستاننىڭ كورشى ەلدەردەن كىرەتىن سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگىن 25%  تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدەگى سۋارمالى القاپ كولەمىن 250 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىپ،  137 مىڭ تۇرعىنى بار 70 ەلدى مەكەندى تاسقىن قاۋپىنەن قورعاۋعا مۇمكىن تۋىنداۋى كەرەك.

سونداي-اق، كەلەشەكتە جالپى سىيىمدىلىعى 1،9 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن 15 سۋ قويماسىن كۇردەلى جوندەۋ كوزدەلگەن. بيىل اقتوبە، باتىس قازاقستان، جامبىل، قوستاناي، تۇركىستان وبلىستارى مەن استانا قالاسىنداعى التى نىساندا جۇمىس باستاۋ جوسپارلانعان. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆتىڭ يسلام دامۋ بانكىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزى ناتيجە بەرسە، وسى جوبالارعا اراب الەمىنەن اقشا تارتىلۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز.

ايتا كەتۋ كەرەك، قازاقستان  1995 جىلدان بەرى يسلام دامۋ بانكىنىڭ مۇشەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. سودان بەرى بۇل ينستيتۋت قازاقستانداعى 67 جوباعا 1،8 ملرد دوللار بولگەن.

قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگىندە قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگى ساناۋ ساناسى قالىپتاسپاعان – ەكولوگ
23 مامىر 2024
قازاقستاندىقتاردىڭ كوپشىلىگىندە قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگى ساناۋ ساناسى قالىپتاسپاعان – ەكولوگ

كوكتەم شىعا ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە تازالىق اكسيالارى وتكىزىلىپ، كوشەلەر، اۋلالار، ساياباقتار مەن وزەن-كول جاعالاۋلارى قوقىستان ءبىر تازارتىلىپ قالاتىن. بۇعان دەيىن بۇل اكسيا بىررەتتىك قانا سيپاتتا بولسا، بيىلدان باستاپ «تازا قازاقستان» جوباسى ارقىلى ءار سەنبى كۇندەرى وتكىزىلە باستادى. ءبىراق، حالىقتىڭ سانا-سەزىمىندە قورشاعان ورتاعا سۇيىسپەنشىلىك، تابيعاتقا قامقورلىق، جالپى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاسپاي ءبارى بەكەرشىلىك بولماق. مۇنداي پىكىردى ل.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى رايحان بەيسەنوۆا دا العا تارتادى.

«جالپى ءوز باسىم العان ءبىلىمىم مەن اتقارار قىزمەتىم ەكولوگ بولعاندىقتان عانا ەمەس، سونىنمەن قاتار ەلىمىزدىڭ قاراپايىم ازاماتى رەتىندە دە ءار ۋاقىتتا ەكولوگيالىق تۇرعىدان دۇرىس شارالار، ىس-ارەكەتتەر جاساۋعا تىرىسامىن. ەلىمىزدە ەكولوگيالىق تازا قورشاعان ورتانى بارىنشا ساقتاپ قالۋعا باعىتتىلعان شەتەلدەردەگىدەي كوپتەگەن شارا مەملەكەت تاراپىنان جاسالماعاندىقتان دا بولار، بۇگىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى ەكولوگيالىق احۋالعا كوڭىل بولە بەرمەيدى. ءدال وسى جايت مەنى قاتتى قىنجىلتادى. قازاقستاندا ادامدار قانداي دا ءبىر ىس-ارەكەت مەملەكەت نە زاڭ تاراپىنان كۇشتەپ ەنگىزىلمەسە، وندا ونى «مەنىڭ مىندەتىم ەمەس» دەپ ويلايدى. شەتەلدە وتە كوپ بولدىم. اسىرەسە ەۋروپا، اقش-تا جەرگىلىكتى حالىق ەكولوگيالىق ىس-ارەكەتتى جەكە ءوز باسىن سىيلاعاندىقتان، ياعني ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولىگى دەپ ەسەپتەگەندىكتەن جاسايدى. ونداي سانا بىزدە كوپشىلىككە توپىراق شاشپاي-اق قويايىن، ءبىراق ءبىراز ادامدا جوقتىڭ قاسى»، - دەدى ەكولوگ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ استانا، الماتى جانە شىمكەنت سىندى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ۇلكەن قالالارىندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ءۇشىن ارنايى كونتەينەرلەر ورناتىلعان. دەمەك، جەرگىلىكتى تۇرعىندار ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ، ارنايى كونتەينەرگە تاستاۋى ءتيىس. ءبىراق، ءدال وسى يگى باستاما ءالى كۇنگە دەيىن جەمىسىن بەرىپ وتىرعان جوق. ال ول ناتيجەسى بولۋى ءۇشىن بارلىعى دا ءار ازاماتتىڭ اسحاناسىنان باستالۋى قاجەت.

«جوعارىدا اتاپ وتكەن قالالاردىڭ تۇرعىندارى ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتى ءبولىپ جيناۋدى بىلمەيدى. «ءبارىبىر ونى ءبىر جەرگە اپارادى»، «ءبىر ماشيناعا تيەيدى عوي»، «بىزدە تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جولعا قويىلماعان» دەگەن سىندى بولماشى سەبەپتەرگە سىلتەي سالادى. تاعى ءبىر ماسەلە، جازعۇتىرىم قار كەتكەندە قالالار تۇرماق بۇكىل دالا پلاستيك بوتەلكەلەر مەن پاكەتتەردەن كورىنبەي قالادى. ال شەتەلدە بۇنداي كورىنىستى بايقامايسىڭ. تۇرعىندار سول بوتەلكەلەر  مەن پاكەتتەردىڭ بىرنەشە ونداعان جىلدار بويى شىرىمەي، ەكولوگياعا زور زيانىن تيگىزەتىندىگىن سەزىنبەيدى. تازا اۋاعا - وزەن-كول جاعالاۋىنا بارعان ادامداردا ارتىنان قالعان مۇنداي تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناپ كەتۋى مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. بىزدە تەك ءوز ءۇيىن عانا تازا كۇتىپ-ۇستاۋ داعدىسى بار. ال قورشاعان ورتانى دا «ءدال سولاي كۇتۋ كەرەك» دەگەن سانا جوق»، - دەدى رايحان بەيسەنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، بۇرىنعى ۋاقىتتا اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتانى ءقادىر تۇتىپ، تابيعاتتى ايالاپ، ءومىر سۇرۋگە جايلى، دەنساۋلىققا جاعىمدى تازا ورتا جاساۋ ۇستانىمىن جوعارى باعالاعان. قازىرگى كەزدە ادامدار تەك جەكە باسى مەن تۇرعىلىقتى جەرىن عانا ويلاپ، ونان تىس جاتقان قورشاعان ورتا دا بارلىق دەنساۋلىق كەپىلى ەكەنىن ۇمىت قالدىرادى.

«ەڭ الدىمەن جەردىڭ ساۋلىعى، ورتانىڭ تازالىعى ءوزىمىزدىڭ جاساعان ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، سول باعىتتا سانامىزدى وزگەرتۋىمىز قاجەت. ارينە، مەملەكەت تاراپىنان دا وتە كوپ جۇمىس ىستەلۋى قاجەت. سونىمەن قاتار، ءار ادامنىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا دۇرىس ومىرلىك ۇستانىمى سول مەملەكەتتىڭ ىس-ارەكەتىنەن الدە قايدا مول ناتيجە بەرەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. شىندىعىنا كەلگەندە، ەگەر جەرگىلىكتى حالىق سانالى تۇردە ات سالىسپاسا، وندا مەملەكەتتىڭ جاساپ جاتقان ءىس-شارالارى جۇزەگە اسپايدى. ءار ازامات ءبارىن وزىنەن باستاۋى ءتيىس. سۋدى ۇنەمدى جۇمساۋ، قالدىقتاردى ازايتۋ جانە ولاردى جيناۋ، تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاي ءبىلۋ، قالا ىشىندە جەڭىل كولىكتى از قولدانۋ، پلاستيك زاتارعا قاراعاندا تەز ىدىرايتىن زاتتاردى كوبىرەك كادەگە جاراتۋ، اۋا، جەر، سۋعا زياندى زاتتاردى شىعارۋدى تارىنشا تومەندەتۋ – بۇل ءىس-شارانىڭ بارلىعى ءار ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ شەشىمى. ال وعان سالعىرت، نەمقۇرايلى قاراۋ قورشاعان ورتامىزدى ءبۇلدىرىپ، ەكولوگيامىزدىڭ جاي-كۇيىن ناشارلاتا تۇسەتىندىگىن ەش ۋاقىتتا قاپەردەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز»، - دەدى رايحان رىمباي قىزى.

اۋعانستاننىڭ ءامۋدارياداعى جوباسى: ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى
28 ءساۋىر 2024
اۋعانستاننىڭ ءامۋدارياداعى جوباسى: ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى

اۋعانستان ءامۋداريا سۋىنىڭ 20 پايىزىن وزدەرىنە بۇرىپ الماقشى. سول ءۇشىن ءقازىر قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان قۇم باسقان ءشول دالانى كوكتەي ەتەتىن كوش تەپا كانالىن قازىپ جاتىر. ەنى 100 مەتر، تەرەڭدىگى 8 مەتر، ۇزىندىعى 285 شاقىرىم بولاتىن ارنا بەتوندالمايدى. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى ب ا ق نىسانعا «عاسىر جوباسى» دەگەن ايدار تاعىپ ۇلگەردى. كانالدىڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلىپ جاتقانىن العا تارتقان كەيبىر ساراپشىلار نىسان ءامۋداريا سۋىنىڭ تورتتەن ءبىرىن اۋعانستان اۋماعىندا توسىپ قالادى دەگەن بولجامدار ايتىپ وتىر.

بۇل جوبا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن باستالۋى كەرەك بولعان. كەيىن اۋعانستاندا تۇراقسىزدار ءورشىدى دە «بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» دەيتىندەي زامان ورنادى. كابۋل اقش-تىڭ باقىلاۋىندا بولعان جىلداردىڭ اياعىندا ەل ۇكىمەت ۇمىت قالعان جوبانى قايتا قولعا العان. ونىڭ ورنىنا كەلگەن تالىپتەر وسى ءىستى جالعاپ اكەتكەنىمەن قويماي، جەرگىلىكتى حالىققا بيلىك اۋىسۋىنىڭ ەڭ ءبىر جاعىمدى جاڭاشىلدىعى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىر. جوبا اياعىنا دەيىن جەتسە، 550 مىڭ گەكتار جەر سۋارمالى القاپقا اينالادى دەگەن ەسەپ بار.  سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى بيلىك ەلدەگى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن ءبىرجولا جويىپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدى كوزدەيدى.

 بۇل وزەننىڭ بويىندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ ارناسى سانالاتىن قاراقۇم كانالى بار. ول دا ءىشى بەتوندالماعان، ەڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلعان. رەسمي مالىمەتتەردە قاراقۇم ءامۋداريانىڭ 45 پايىز سۋىن الىپ جاتقانى ايتىلادى. شىن مانىندە ءامۋداريانىڭ بۇكىل سۋى تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ماقتا جانە بيداي القاپتارىن سۋارۋعا كەتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى تومەندەگى ارالعا وزەننەن سۋ جەتپەيدى.

سۋىنىڭ 80 پايىزى اۋعانستان اۋماعىندا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك، كابۋلدىڭ ءامۋداريادان ءوز ۇلەسىن الۋعا دەگەن تالپىنىسى ورىندى دەۋگە دە بولادى. ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتا كوش تەپا كانالىنان بۇرىن پايدا بولعان. ءبىراق وزەننىڭ تومەن جاعىن جايلاعان وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان ايتارلىقتاي الاڭداپ وتىر. 1950 جىلدان بەرى ءامۋداريانىڭ سۋىن تەل ەمىپ كەلگەن قوس مەملەكەت وسىناۋ مول يگىلىككە وردەگى اۋعانستاننىڭ ورتاقتاسقانىن اۋىر قابىلداپ وتىر.

 The Washington Post رەسۋرسى بىلتىر تامىزدا وسى ماسەلە تۋرالى كولەمدى ماقالا جاريالاپ، وزبەكستان تارابى وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن كابۋلعا رەسمي دەلەگاسيا جىبەرگەنىن ءمالىم ەتكەن.

ارادا ەكى اي وتكەندە CABAR.asia ساراپتامالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان عالىمدارىن شاقىرىپ، وسى ماسەلە جونىندە ساراپشىلار كەزدەسۋىن وتكىزدى.

ءامۋداريا قازاقستان اۋماعىنان تىس جاتقانىمەن ول قۇيعان ارال كولى وزبەكستان ەكەۋىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ءقازىر ارالدىڭ قالپىنا كەلمەيتىنىن، قازىرگى قالدىعىن ساقتاۋدىڭ ءوزى ۋتوپياعا جاقىن ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل تۇرعىدان دا اۋعانستان جوباسىنىڭ قازاقستانداعى احۋالعا ىقپالى شامالى. ءبىزدىڭ ساراپشىلار وزبەكستاننىڭ ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىردارياعا اۋىزدى كوبىرەك سالۋى مۇمكىن دەيتىن ءقاۋىپ بار. ول ءۇشىن وزبەكستان سىرداريا سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى ءتورتجاقتى كەلىسىمنىڭ شارتىن بۇزۋى نەمەسە وزگەرتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن.

اتالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان سىرداريا باسسەينىنەن 13،17 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋعا قۇقىلى.

تاشكەنتتىڭ ءقازىر باۋىرلاس ەلدەرمەن بارىنشا ينتەگراسيادا بولۋدى قالايتىن ساياساتى تۇرعاندا ءبىزدىڭ وسى ۇلەستەن قاعىلۋىمىز ەكىتالاي. ءبىراق بيلىك اۋىسىپ، جۇيە وزگەرىپ جاتسا، بۇل ماسەلە ەرتەڭىندە-اق كۇن تارتىبىنە شىقپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىق ازيانىڭ ەكوجۇيەسى ءبىرتۇتاس ەكەنىن العا تارتىپ، استانانى الداعى كەلىسسوزدەرگە كيلىگۋگە شاقىرۋى مۇمكىن.

كەزىندە وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ ازىرگە تاشكەنت اۋعانستانمەن اراداعى ماسەلەنى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە پەيىلدى ەكەنىن ايتادى.

«بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستان ۇكىمەتى اۋعانستان بيلىگىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزگەن.  ءبىراق ءالى انىق شەشىم جوق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – اۋعانستان بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرى ءبولىسۋ تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويماعان. ەكىنشىسى – ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە ءبىر ورتالىققا باعىنسا، اۋعانستان دەربەس ەل بولىپ تۇر. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان ەلدەرىنىڭ اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇجاتپەن قاتتالىپ، رەتتەلگەن. ياعني، اۋعانستان بۇل قۇجاتتارعا دا قول قويماعان. سوندىقتان تاليبان ۇكىمەتى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن كانالدى قازىپ جاتىر. وعان ەشكىم قارى بولا المايدى دا. ءبىراق ىرگەلەس ەلدەرمەن اقىلداسىپ بارىپ ىستەگەنى وڭتايلى بولار ەدى»، - دەدى ساراپشى.

ەكونوميست بۇل جوبانىڭ قازاقستانعا جاناما اسەرى بار ەكەنىن ايتادى.

«ءامۋداريا سۋى ارال تەڭىزىنە قۇيۋ كەرەك ەدى. ءبىراق كەيىنگى 5-10 جىلدا وزبەكستاننىڭ مويناق قالاسىنا دا سۋ جەتپەي قالدى. مويناققا سۋ بارعاندا ارالعا سۋ ءتۇسىپ، قازاقستانداعى جاعىنا دا وڭ اسەرى بىلىنەر ەدى. ءقازىر ارالعا ءامۋداريا مۇلدە قۇيمايتىندىقتان تىكەلەي اسەرى جوق دەپ وتىرمىن. ارالدىڭ ءتۇبى قاڭسىعان سايىن تۇزدى شاڭ نەعۇرلىم كوپ ۇشادى. ونىڭ تەرىس اسەرى بىزگە دە تيەدى. جاناما اسەرى دەگەنىم وسى. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستان ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىرداريادان كوبىرەك الۋى مۇمكىن. فەرعانا اڭعارى مەن مىرزاشولدە سىرداريانى كوبىرەك بۋا تۇسسە، كوكسارايعا، قىزىلوردا مەن تۇركىستان وبلىستارىنا قيىن بولۋى مۇمكىن. قازاقستان وسى جاعىن قازىردەن باستاپ ويلانۋ كەرەك»، - دەيدى ول.

اۋعانستان بيلىگىندە ءار جيىرما جىل سايىن توڭكەرىس بولىپ، سونىڭ كەسىرىنەن سۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن تىس قالعانى جوعارىدا ايتىلدى. وسى ولقىلىق رەسمي استانا ساپارباي جوبايەۆ ايتقان اقىلدى قاپەرگە العان كۇننىڭ وزىندە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى وسى ماندەگى سۇراعىمىزعا:

«بۇل ماسەلە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا ءتوراعالىق ەتۋ اياسىندا قارالادى»، - دەگەن جاۋاپ جولدادى.

مۇنداي ۇستانىم قيسىندى دەۋگە بولادى. اۋعانستان مەن قازاقستاننىڭ جەرى شەكارالاس بولماعاندىقتان، ەكەۋىنە ورتاق وزەن اعىپ تۇرماعاندىقتان تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ارال تراگەدياسى – ورتالىق ازيانىڭ ورتاق پروبلەماسى. قازاقستان بۇل ماسەلەگە وسى تۇرعىدان عانا ىقپال ەتە الادى.

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.