Валюта бағамы
  • USD -

    454.5
  • EUR -

    487.5
  • RUB -

    5.03
Қоғамдық көлік: баға мен нарық
08 тамыз 2023
Қоғамдық көлік: баға мен нарық

Қазіргі уақытта Алматы қаласында қоғамдық көліктегі тарифтің құны қолма-қол ақшасыз тәсілмен төленген кезде 80 теңге мөлшерінде белгіленген. Алматыда қоғамдық көлікте жол жүру құны 2012 жылдан бері өзгерген жоқ. Бұл ретте көлік инфрақұрылымы саласындағы баға саясатына тікелей әсер ететін жағдайлар соңғы 10 жылда айтарлықтай түзетілді.

«Инфляцияға, ЖЖМ бағасының өсуіне байланысты қала бойынша есептік тариф 80 теңгеден  едәуір асып кетті,алайда әзірге бағаны мемлекеттен субсидиялар есебінен ұстап тұруға болады. 11 жыл өтті, тариф бұрынғыдай, көптеген аймақтарда ол өзгерді. Бүгінде  таңда қала бойынша есептік тариф 425 теңгеге жетеді, бірақ оны белгілеу мүмкін емес, өйткені ол тым жоғары», - деді ONAY көлік холдингінің директоры Садир Хамраев.

Мысалы, 2012-2023 жылдар кезеңінде автомобиль жанар майы бағасының өсуі 328 % – 90-нан 295 теңгеге дейін, газға – 327% – 33-тен 108 теңгеге дейін, жағармай материалдары 140%-ға, қосалқы бөлшектер – 230%-ға, авторезина – 273%-ға, автобустар – 330%-ға, жалақы қымбаттады жүргізушілер 292%-ға өсті.

Бұл шығындар көрсетілетін қызметтердің сапасына тікелей әсер етеді, өйткені түсетін қаражат тасымалдаушылардың барлық шығындарын өтемейді. Рентабельділігі төмен болғандықтан, компаниялар жаңа жылжымалы қондырғыларды сатып алуға және автопарктерді жаңартуға мүдделі емес. Бұл автобустардың жетіспеушілігіне және қолда бардың тозуына тікелей әсер етеді.

Соңғы 4 жылда қаланың жылжымалы составы 95%-ға жаңарды, 2,5 мың автобус сатып алынды. Онфың үстіне, мегаполис аумағы 10 жылда өскенін, жаңа шағын аудандар пайда болғанын, тиісінше маршруттық желі де ұлғайғанын атап өткен жөн.

Ағымдағы жылы коммуналдық автопарк 600 автобус және 100 троллейбус сатып алды. Бүгінде 90 жаңа автобус рәсімдеуден өтіп, оқу жылы басталғанға дейін желіге шығады. Шартқа сәйкес қалған автобустар мен троллейбустар ағымдағы жылдың соңына дейін жеткізіледі. Ағымдағы жылы бірқатар маршруттар күшейтіліп, жаңартылды. Бұдан басқа, Талғар, Іле, Қарасай, Еңбекшіқазақ аудандарын қамтитын 10 қала маңындағы маршруттарды ашу жоспарлануда.  Сондай-ақ, қалалық білім басқармасымен бірлесіп оқу жылына дайын 100 мектеп автобус сатып алынды.

Қаладағы қоғамдық көлік айтарлықтай субсидиялауды талап етеді және қазіргі тарифтер сақталған кезде ол өсе береді. Тарифтерді есептеу әдістемесіне сәйкес тарифтің орташа құны ағымдағы жылы 425 теңгені құрайтынын атап өткен жөн.

2017 жылдан бастап 2022 жылға дейін субсидиялар көлемі 13,8 есе, 6,9 миллиардтан 50 миллиард теңгеге дейін өсті. Ағымдағы жылы субсидиялаудың болжамды көлемі бекітілген тарифке сәйкес шамамен 85,5 миллиард теңгені құрады, бұл  «бюджетке айтарлықтай жүктеме» тудырады.

Осылайша, қоғамдық көліктегі тарифтің қолданыстағы құны сақталған жағдайда субсидиялау мөлшері жылдан жылға ұлғаятын болады, бұл жергілікті бюджетке үлкен жүктеме түсіретін болады.

2023 жылы тарифтің құнын қайта қарау және қолма-қол ақшасыз төлеу кезінде 100 теңге және қолма-қол төлеу кезінде 200 теңге мөлшерінде белгілеу қажеттілігі туындайды. Мұндай жағдайда субсидиялаудың болжамды көлемі 2023 жылы 10 млрд. теңгеге қысқарады.

Қалалық қоғамдық көлікте (таксиден басқа)тегін жүру мына санаттағыларға берілген:

1) Ұлы Отан соғысының қатысушыларына,  ҮОС-ның мүгедектеріне және оларға теңестірілген адамдарға;

2) 75 жастан асқан зейнеткерлерге;

3) бірінші, екінші топтағы мүгедектерге және он сегіз жасқа дейінгі мүгедек балаларға;

4) «Жаппай саяси қуғын-сүргін құрбандарын оңалту туралы» 1993 жылғы 14 сәуірдегі Қазақстан Республикасының Заңында белгіленген тәртіппен ақталған Қазақстандағы 1986 жылғы 17-18 желтоқсандағы оқиғаларға қатысқаны үшін саяси қуғын-сүргінге ұшыраған адамдарға;

5) басқа мемлекеттер аумағындағы әскери іс- әрекеттердің  ардагерлеріне;

6) «Алтын алқа» және «Күміс алқа» төсбелгілерімен марапатталған көпбалалы аналарға.

7 жасқа дейінгі балаларға жол жүру тегін.

Қалалық қоғамдық көлікте (таксиден басқа) тариф құнының 50% жеңілдікпен жол жүру мыналарға ұсынылды:

•   15 жастан асқан жалпы білім беретін мектеп оқушылары;

•   техникалық және кәсіптік білім беру оқушыларына, күндізгі оқу нысанындағы жоғары оқу орындарының студенттеріне;

•   жасы бойынша зейнетке шыққандарға;

Ақпарат үшін, Астанада тарифтің құны 90 теңге және 180 теңге, ШҚО-да - 90 теңге және 130 теңге, Жамбыл облысында - 85 теңге және 130 теңге, Қостанай облысында – 100 теңге және 170 теңге мөлшерінде белгіленген.

Алматыда бір айлық жол жүру билеті 7280 теңге (студенттерге – 3040, зейнеткерлерге – 2040 теңге), бұл қаладағы орташа жалақының 1,9% құрайды (Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша Алматы қаласы бойынша орташа жалақы 2023 жылдың бірінші тоқсанында 390 322 теңгені құрады). Егер басқа ірі мегаполистермен салыстыратын болсақ, мысалы, Лондонда айлық жол жүру билеті орташа жалақының 7,4%-ын құрайды, ал Сан-Паулуда (Бразилия) жол жүру билеті 65 доллар тұрады, бұл елдегі орташа айлық жалақының 14,3%-ын нқұрайды, Мәскеуде бұл 2,9%-ға тең, ал Нью-Йоркте – 2,1%.

RELATED NEWS
«ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ УСТАВЫ»
29 қараша 2018
«ҚАЗАҚ ЕЛІНІҢ УСТАВЫ»

Уставтың жазылу тарихы

 

      Барлыбек Сырттанұлының аталмыш еңбегі небәрі 4 бөлім,  28 баптан ғана тұрады. Заң, құқық мәселелерін жетік меңгерген қайраткер 1911 жылдың 13 маусымында осы еңбегін аяқтап, ел игілігіне ұсынбақшы болады. Бірақ патшалық жандарм өкілдері революционер-демократ қазақ ұлын қатаң бақылауға алып, ел астанасы – Петербордан қыр даласына қайтарады. Күнделікті тыныс-тіршілігі, тіпті әр қадамы бақылауға алынған азамат өзінің темір құрсаулы торға ілінгенін сезіп, шығармашылық-интеллектуалды мұрасын жасырып қойған-ды. Жөргегінде тұншықтырылған құнды еңбек – еліміз Тәуелсіздігін алып, еңсесін түзеген шақта ғана жарияланды (1994 жыл, «Әділет министрлігінің хабаршысы», №12). Жариялаушы – қайраткер мұрасын зерттеген, заң ғылымының докторы, профессор Cәкен Өзбекұлы. Асыл қазынаны Барлыбектің үлкен қызы Қанипа көзінің қарашығындай сақтап, қиын-қыстау кезеңдерде жер астына көміп жүріп, әке мұрасын НКВД тырнағынан аман алып қалды.

         Барлыбек жазған конституциялық еңбектің мәні – отарлық саясаттың зардабын тартқан қазақ елін өз алдына дербес мемлекет қылу болатын. Авторға осы идеяны өзінің құрдасы, қазақ саяси элитасының көшбасшысы Әлихан Бөкейхан берген. Барлыбек түзген Уставтың негізгі платформасы мен идеясы кейіннен «Алаш Орда» үкіметінің бағдарламасына тірек болып, көрініс тапты.

         Барлыбек Петербор императорлық университетінде оқып жүргенінде «халықаралық құқық», «конституциялық құқық теориясы», «қылмыстық құқық», «халықаралық қатынас», «экономикалық құқық», «полицейлік құқық» сияқты іргелі пәндерді оқыған. Қазақ ойшылы университет қабырғасында игерген теориялық білімін практикамен ұштастырады. Орыс патшалығы тарихында бұрын-соңды болмаған құбылыс қылаң беріп, қараңғы жұрттың бас көтерер азаматы монархиялы билікке айбат танытты. Сөйтіп Петербор шаһарында алғаш рет бұратана аз ұлт өкілі – қазақ жұртының профессионалды Уставы өмірге келді.

 

 

 

 

Уставтың жаңашылдығы мен заманауи сипаты

 

        Өткен күнге бүгінгі күннің биігінен қарар болсақ, «С.Б.Алашинский» жазған Устав, қазіргі стильмен айтқанда, Конституция – терең ақыл-ой иесінің кемелдігі мен жан-жақты білімінің нәтижесі іспетті. Еңбекті оқи отырып, әрбір тармағына қайран қаласың! Мәселен, «Кіріспе» бөлімінде: «... Жаңа заманда атыссыз, соғыссыз, қан төкпей бейбіт жолмен жерімізде хүкметі өз қолында ел болу мақсатында, барлық елдермен достықта болу үшін жеке Қазақ елі республикасын құрамыз», - делінген. ХХ ғасыр басындағы оқыған қазақ азаматтары патшалықтың отарлау саясатына ақыл-ой, кемел білім арқылы ғана қарсы күресіп еді ғой. Б. Сырттанұлы болашақ қазақ елін парламенттік республика формасында басқаруды ойластырып, оның ең үлкен билік органы – Парламент екенін анықтап, «Қазақ елінде ең басшы орыны – Ұлт мәжілісі» деген. Саяси қайраткер қазақ елінің жеке мемлекет ретіндегі басты белгісі басшылық құрылымын былайша белгілеген: елдің басшысы – Президент, «6. Президент Қазақ елін министрлер арқылы басқарады. Министрлерді Президент өзі таңдайды, бірақ Ұлт мәжілісі дауыспен шешеді. 7. Министрлер өздері басқарған жұмыстарымен Президенттің һәм Ұлт мәжілісінің алдында есеп беріп тұрады» деп атқарушы органның жұмысын көрсеткен.

      ХХ ғасыр басындағы АҚШ, Батыс Еуропа елдерінің Конституцияларымен жақсы таныс болған зерек заңгер  адам баласының хұқы туралы: «10. Қазақ елінде адам баласының бәрі тең хұқылы. Дініне, қанына, нәсіліне қарап адамды қорлауға жол жоқ. Адам тек закон һәм құдай алдында жауап береді» деп әрі қарай ер мен әйел құқының теңдігі, дүние-мүлікке иелік ету, білім алу, бір-бірімен емін-еркін сөйлесу, ұйым немесе партия құруына ешқандай шектеу жоқтығы туралы т.б. демократиялық құндылықтардың мағынасын тарқата жазған. Қарап отырсақ, осының бәрі бүгінгі күннің талабымен астасып, қабаттасып жатыр. Өткен ғасырдың басында айтылған ойдың өміршеңдігі – осы.

      Конституциялық еңбектің басты ерекшелігі – қазақылығында. Яғни қарапайым әрі ұғыныңқы тілде жазылуы. Бәлкім осы қарапайымдылығынан болар әр қазақтың жүрегіне «жылы тиіп» отырғаны. Қазіргі уақытта жазылып жатқан түрлі құқықтық-заң құжаттары мен нормаларын оқи отырып, “қазақшасын” түсіне алмай, орыс тілінде жазылған түпнұсқасына жүгінетініміз өтірік емес. Егер, біздің заң факультетінің профессор-оқытушылар құрамы Барлыбек Сырттанұлы жазған немесе басқа да Алаш зиялыларының құқықтық бағыттағы мұраларымен танысса, сол еңбектердің тіліне, қазақы сөз саптау мәйегіне, тілдік айшықтарына назар аударса, болашақ заңгерлеріміз бүгінгі олқылықтың орнын толтырар ма еді?!  Қазақылығында дегенімізге тағы бір рет оралсақ, қайран Бәкең қазақ жері, сот турасында кесек-кесек ордалы сөздерді ортаға салыпты. «18. Қазақ жері оның меншігінде болады. 19. Қазақ елінің жері саудаға түспейді, құдай оны адам баласына пайдалану үшін жаратты. 20. Жердің кені, орман, су, көлі һәм таулары қазақ елінің иесінде. Мал жаю, егін өсіру, үй салу, жерді өңдеу һәм жерді пайдалы іс мақсатында қазынаға қайтару хүкмет рұхсатымен болады» деген екен. Не деген көрегендік десеңізші! Сол қазақтың бір уыс топырағы, сайын даласының тағдыры – бүгінде көз біткенді телміртіп, таразы басына тартылып тұр емес пе... Ал, сот қызметі турасындағы көзқарасы («24. Қазақ еліндегі бар судьялар Ұлт мәжілісінде өмір бойы сайланады. Законды бұзған һәм орындамаған судьялар орындарынан алынады. 26. Судьялар қазақ тілін білуі шарт. Басқа нәсілдердің сотта өз тілдерінде сөйлеуге хұқы бар. 27. Присяжный соты ауыр қылмысты істерді шешуге хұқылы. Присяжный саны 7 адам. 28. Сот орындарында партиялар болмауы шарт. Судьялар партияға кіру хұқынан айрылады. Жасырын мүше болса, орнынан алынады») дәл қазіргі сот жүйесінің принциптерімен жанасып тұр екен.

      Бұл құжатта көтерілген мәселелер мен идеялардың әлі күнге дейін өзекті, жасампаз болуының басты себебі – адами капитал, жеке адамның бас бостандығы мен зайырлығына айрықша көңіл бөлінгендігінде. Автор конституциялық құжат даярлау барысында шет елдік танымал заңгер, философ, социологтардың еңбектерімен жіті танысқаны анық байқалады. Мысалы, автордың әлеуметтік прогресс, парламенттік мемлекет, адам құқы мен бостандығы туралы сарабдал ойлары Ш. Монтаскье, Т. Джефферсон, Дж.Локк еңбектерінің күретамыры болған.

       Устав жазылғаннан бері ғасырдан астам уақыт өтті. Былтыр ғана мемлекет басшысының шешімімен Конституциялық реформа даярланып, билік тармақтары қайтадан бөлінді. Яғни, Барлыбек атап көрсеткендей, негізгі жұмыс орталық атқарушы орган – министрліктерге беріліп, олардың өкілеттігін қарау, есеп алу, бақылау жұмыстары Парламент құзырына өтті. Саяси-құқықтық идеяның заманауи сипаты – Тәуелсіз Қазақстан республикасының қажетіне қызмет етуі.

       Алаш оқымыстысының құқықтық көзқарасының концепциясы түрлі нысанда (мақала, баяндама, саяси-теориялық сараптама, конституциялық құжат) жазылғанымен, ортақ мақсаты қазақ елінің азаттығына қызмет етуге бағытталған, ұлттық мемлекет құрудағы ғылыми доктрина дәрежесіне жеткенін мойындауымыз керек. Барлыбек жазған заң жобасы ресми бекітілмесе де, бұл құжатты сол заманның идеялық-теориялық ілімінің жетістігі деп қарауымыз ләзім.

         PS: Барлыбек Сырттанұлының саясаткер ретінде қалыптасуы 1905-1915 жылдары аса күрделі толқуларға бет алған, патшалық империя билігінің әлсірей бастаған, жаңа қоғамның қалыптасар өтпелі кезеңімен тұспа-тұс келді. Алаш ұранды қозғалыстың бел ортасында жүріп, Түркістан жұртының ауыр тағдырына, тіршілік тауқыметіне бейжай қарамай, атамекенін азат ету үшін инерциялы оқыған топпен бірге болашаққа нық сеніммен «нар тәуекел» деп қадам басты. Пассионар тұлғаның шерлі жүрегін жарып шыққан «Қазақ елінің Уставы» – бүгіннің ғана емес, келешектің де қажетіне жарайтын құнды еңбек болып қала берері сөзсіз ақиқат.

                                                                                            Елдос ТОҚТАРБАЙ,

жазушы, ҚР “Дарын” мемлекеттік жастар сыйлығының лауреаты

Наурыз - түркі халықтарының ортақ мерекесі
22 наурыз 2020
Наурыз - түркі халықтарының ортақ мерекесі

Наурыз – түркі халықтары кең көлемде атап өтетін мейрам. Әдетте мейрамдардың діни сенімге, ұлтқа ортақ құндылықтарға байланысты пайда болатыны немесе дәстүрден, табиғат пен адамдар арасындағы байланыстан бастау алатыны белгілі. 

Наурыз мейрамы басында диқаншылықпен айналысатын иран тілдес Орта Азия халықтарының күн жаз мезгіліне аусқанда егіс өсіру науқаны басталғанын мерекелеу дәстүрінен шыққан. Дәстүр бойынша бұрын Наурыз мейрамын бүкіл ауыл-ел болып, әсіресе жастар жағы түгелдей таң шапағатын қарсы алудан - тазаланған арықтарға су жіберуден, ағаш отырғызып, гүл егу рәсімін өткізуден бастайтын. Қызықшылық онан әрмен халық ойындарымен («Айқыш-ұйқыш», «Ақ серек пен көк серек», «Алқа қотан», т.б.), ән салып, би билеумен, ақындар айтысымен, «Қызғалдақ» мерекесімен, қазақша күреспен, ат жарысымен жалғасып кете беретін де, түнге қарай «Алтыбақан» айналасындағы ойындармен аяқталатын.

Наурызды Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан,Түркіменстан, Әзербайжан республикалары және Ресей Федерациясы құрамындағы Татарстан автономиялық республикасы Наурыз мерекесін «ұлттық мейрам» ретінде жариялаған. 1991 жылы Түркияда да бұл күн түркі әлеміне ортақ күн ретінде жарияланды. Алайда Түркияда бұл күн – жұмыс күні.

Айта кететін жайт, Қазақстанда 2001 жылы наурыз мейрамы мемлекеттік мереке ретінде жарияланса, ал 2009 жылдан бастап үш күн қатарынан тойланып келді.

Ғалымдардың айтуынша, наурыздың түркі халықтарындағы атаулары көп. Түркі әлемінде ғұндар заманынан бізге келіп жеткен, табиғат пен ұлттық оянуды бір мағына ретінде ұсынатын наурыз (жаңа күн) мерекесі мына атаулармен аталғаны белгілі, мәселен невруз, наурыз, новруз, сұлтан-и невруз, сұлтан-и наурыз, наорус, новроз, наврыс, невруз норус, ұлыстың ұлы күні, ұлы күн, Ергенекон, бозкурт, чаган бабу марта, жаңа күн, жаңа жыл, март докузу, мереке, мейрам, нартукан, нартаван, Алтай көдүргені, көктем мерекесі, меврис және т.б.  

"Имамға бағынған жоқ": Мешітте секіріп билеген қызға қатысты ҚМДБ мәлімдеме жасады
23 тамыз 2022
"Имамға бағынған жоқ": Мешітте секіріп билеген қызға қатысты ҚМДБ мәлімдеме жасады

Нұр-Сұлтандағы жаңадан ашылған мешітте секіріп билеп, ән айтқан қыздың әрекеті желіде қызу талқылғанған болатын. Аталған жағдайға қатысты ҚМДБ баспасөз қызметі мәлімдеме жасады.

Айта кетелік, мешіт тәртібін сақтамаған бойжеткен жайлы әлеуметтік желідегі парақшалар жарыса жазды. Көпшілік мешітте билеген бойжеткеннің қылығын сынға алды.

Қазақстан мұсылмандары Діни басқармасының мәліметінше, оқиға 21 тамызда болған.

"21 тамызда сағат 18:48-де Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы жанындағы Республикалық Бас мешітке келген қыз құлшылық үйінің ішкі тәртібі мен әдебін өрескел бұзып, имам жұмысына, намаз оқушылардың құлшылығына кедергі келтірді.

Дін қызметкерлері оған мешіт әдебі туралы түсіндірді. Алайда имам кеңесіне бағынбаған ол "мен Мәһдимін, оны осы жәрде дәлелдеуім керек" деп қарсылық танытқан. Мешіт қызметкерлері ер азаматтар намаз оқитын орынға әйелдердің келуіне болмайтынын жеткізіп, оны сыртқа шығаруға мәжбүр болады. Ол мешіт ауласында ерсі әрекеттер жасап, күзетшілердің ескертуіне құлақ аспаған. Күзетшілер оны мешіт ауласынан шығаруға мәжбүр болды.

Мешітте әдеп сақтамаған қыздың жеке тұлғасына қатысты мәлімет жоқ. Осы ретте мешітке келуші азаматтарды құлшылық үйінде қарапайым адамгершілік әдептерді сақтауға шақырамыз", - делінген ҚМДБ баспасөз хабарламасында. 

 

https://www.instagram.com/p/ChiIr8bqaJW/?utm_source=ig_web_copy_link

Біз туралы
ulys.kz — ақпараттық, сараптамалық және танымдық бағыттағы материалдарды береді.
 
Мультимедиялық жоба заман талабына сай жасалған. Қазақстанның ақпараттық нарығын сапалы
контентпен қамтамасыз етуге үлес қосуға бағытталған. Мұндағы сараптамалық, танымдық
мақалалар сан саланы қамтиды. Геостратегия, геоэкономика, геосаясат, халықаралық
қатынастар мен елдің ішкі-сыртқы саясаты, экономика, жаһанда болып жатқан тектоникалық
өзгерістер мен тренд тақырыптар ұлттық мүдде тұрғысынан терең талданып қазақ
оқырмандарына жеткізіледі. Орталық Азия мен Түркі әлеміне ерекше көңіл бөлінеді.