Валюта бағамы
  • USD -

    477.7
  • EUR -

    521
  • RUB -

    5.41
2030 ЖЫЛЫ БІР ЛИТР СУДЫҢ ҚҰНЫ БІР ЛИТР БЕНЗИННЕН ҚЫМБАТ БОЛУЫ МҮМКІН...
08 сәуір 2019
2030 ЖЫЛЫ БІР ЛИТР СУДЫҢ ҚҰНЫ БІР ЛИТР БЕНЗИННЕН ҚЫМБАТ БОЛУЫ МҮМКІН...

Мамандар таяу жылдары су текетірестер мен соғыстардың басты себебіне айналуы мүмкін дейді. Себебі, су геосаясаттың ХХІ ғасырдағы шешуші факторы бола бастады. Соңғы 50 жылда су үшін 500-ден астам әскери қақтығыс тіркелген. Оның тапшылығы тек қана мемлекетаралық қатынасты ғана бұзып қоймай, ел жекелеген елдердің ішінде де түсініспеушіліктің тууына ықпал етті. Солтүстік және Оңтүстік Италия, Үндістан-Қытай, АҚШ-Канада, Мысыр-Эфиопия, Үндістан-Пәкістан, тіпті көршілеріміз Қырғызстан мен Өзбекстан айтқандарымызға анық мысал бола алады. Ал Орта Азияда ертеден Бұқар мен Қоқан хандығы, Хиуа және Бұқар хандығы арасында да теке-тірестер болып тұрған. Аймақта су проблемасы, оның ішінде трансшекаралық өзендер мәселесі әлі өзекті.

 

Мәселен, Тәжікстандағы Ресей-тәжік халықаралық университетінің профессоры

Рахмон Ульмасовтың айтуынша,  Біріккен ұлттар ұйымының мәліметіне сай, қазір әлемде суға қатысты туындаған жүздеген қақтығыс бар. Ал соңғы 30 жылдың ішінде тіпті суға байланысты болған әскери қақтығыс саны 20-ға жеткен. Орта Азия елдерінде де әлі күнге дейін сапалы ауыз су ішпей отырған елді-мекендер бар. Әлемдегі тұщы су қоры да жылына 2 пайызға азаюда. Ал газ, мұнай секілді шикізат ресурстарымен қатар суға деген сұраныс та жыл санап артуда. Қырғыз Республикасының Экология және Қоршаған ортаны қорғау экс-министрі, профессор Кулубек Боконбаевтың сөзінше,  көптеген сарапшылардың болжамындағыдай 2030 жылы бір литр судың құны литр бензиннен қымбат болмақ. Себебі, жер бетінде халық саны да күн санап өсуде. Қазірдің өзінде бір жарым миллиард адамның сапалы суға қолы жетпей отыр. Сондықтан суға сұраныс факторлары «мұнай құбырларының қызметін алдағы уақытта өзгертеді» деп болжайтындар көбейді. Жалпы, Орта Азия әлемдегі су ресурстары жеткілікті аймақтар қатарында. Алайда мұндағы бес ел ширек ғасырда суды басқару саясатында ортақ келісімге келе алмады. Соның салдарынан су ресурстары тиімді басқарылмай келеді.   Түркияның «Hydropolitics association» халықаралық ұйымының президенті Дурсун Йылдыздың айтуынша,  Орта Азия әлемдегі су бөлісу мәселесін реттей алмай отырған аймақтардың бірі. Қырғызстанның су ресурстары бойынша ұлттық әріптестік ұйымының жетекшісі Абдибай Жайлаубаевтың ойынша, Орта Азиядағы бар суларды түгел алатын болсақ, су көлемі барынша жеткілікті. Ал су ресурстарының географиялық әділ орналаспауы даулы мәселе.

Расында да, әлемде сулардың орналасуы да бірыңғай болмауы проблемалар тудырып отыр. Мысалы, АҚШ-та бір адамға тәулігіне 700 литр су тұтынады. Бұл көрсеткіш Данияда -300, Қытайда-150, ал Африкада бар-жоғы 5-7 литрді құрайды. Орталық Азиядад да осы мәселе сезіледі. Мәселе аймақты көктей өтетін қос өзен: Әмудария мен Сырдария жайында. Жергілікті халықтың байырғыдан келе жатқан тіршілік көзі, қазір даудың өзі болып тұр. Аймақтағы ең ірі әрі суы да ең мол Әмудария бастауын Ауғанстан мен Пәкістанның қиылысындағы Гиндукуш тауының солтүстік беткейі мен Памирден алады. Еріген мұздықтардан пайда болған Пяндж және Вахш өзендері тәжік даласында түйісіп, Әмударияға айналады. Өзен одан соң Түрікменстанды басып өтіп, Өзбекстан арқылы Аралға құяды. Ал келесі өзен болса, Қырғызстандағы Тянь-Шянь тауларының батыс бөлігінен басталатын  Нарын мен Қарадария өзенінің қосылуы арқылы пайда болады. Сырдария осылайша Тәжікстан арқылы Өзбекстан мен Қазақстанды басып өтіп Аралға бірақ барады.

Кеңес дәуірінде трансшекаралық суларды бөлісіп пайдалану үшін ортақ жүйе құрылды. Судың басындағы елдер — Қырғызстан мен Тәжікстан ауыл шаруашылығына тәуелді Өзбекстан, Түрікменстан мен Қазақстанға жазда су беріп отырады. Ал қыста аталған елдер қарымта ретінде оларға энергоресурстар жеткізетін. Аралды Құтқару Халықаралық Қорының Қазақстандағы бөлімшесінің су ресуртары жөніндегі департаментінің басшысы Әмірхан Кеншімов ол туралы былай дейді: Жалпы бәріне бірдей болу үшін бұрын мемлекеттік жоспар Мәскеуден бекітіп отыратын. Қырғызстанға қанша мұнай беру керек, қанша газ беру керек, қанша металл беру керек. Солардың барлығын реттеп отыратын. Тәжікстан да сондай болатын. Сөйтіп Тоқтағұл қыстың күні жұмыс істеуін азайтатын, суды жинайтын, басқа су қоймалары да сөйтетін, жазды күні барынша суды жіберетін. Ал енді Қырғызстан мен Тәжікстан ешқандай қиындық көрмес үшін, оларға мұнай беріледі, газ берілетін, тағы да басқа пайдалы қазбалар берілетін. Сөйтіп реттеп отыратын.

Өкінішке қарай, Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары аймақ елдері бұрыңғы жүйені сақтап қалуға барынша тырысты. 1992 жылы бес мемлекет өзара мемлекетаралық келісімге қол қойды. Бастапқыда электрэнергия сатып алса, кейін айырбас болды. 1998 жылы Сырдария өзеніне байланысты төрт мемлекет тағы да бір құжатқа қол қойды. Сонда Тоқтағұлдың режимін анықталған болатын. Аталған келісім 2003-ке дейін жақсы жұмыс істеді. Бірақ, 2004 жылы Өзбекстан «біз екіжақты жұмыс істейміз, әр мемлекетпен жеке-жеке жұмыс істейміз» деді де төртжақты келісімнен шығып кетті. Соның салдарынан бүкіл жүйе жұмысы бұзылды. Содан бастап көпжақты және екіжақты комиссиялардың жұмысы күн өткен сайын нашарлады. Келісімшарттар толық орындалмайды. Бес елдің суды бөлісу мен басқаруға қатысты саясаттары үйлеспей тұр. Аймақтағы су дипломатиясының жоқтығынан тіпті көршілер арасына сызат түскен кездер де аз емес. Тіпті, жаман айтпай жақсы жоқ. Кейбір мамандар су мәселесіне мұқият қарап, салмақты түрде шешпесе түбі ушығып кетіп, бауырлас елдер арасына сызат түсуі мүмкін деп санайды. Мәселен, Қырғыз Республикасының Экология және Қоршаған ортаны қорғау экс-министрі, профессор Кулубек Боконбаев: «Орта Азияда су ресурстары үшін мемлекетаралық соғыс болуы мүмкін. Себебі, адамдарға өмір сүру керек. Сондықтан сарапшылар соғыс болуы мүмкін деп болжайды. Бұл жеткілікті түрде шынайы факт. Себебі, қазірдің өзінде су бөлу мәселесінде елдер арасында қақтығыс бар» дейді. Оған дәлел ретінде әсіресе, қырғыз-тәжік шекарасында болып тұратын текетірестерді алға тартады. Мысалы, 2014 жылдың қаңтарында су үшін екі елдің шекарашылары атысып, сегіз адам жараланған болатын. Оның да өз себептері бар. Десе де, аймақ елдері үшін қазір экономикалық мүдде бәрінен жоғары тұрғаны жасырын емес. Мәселен, Тәжікстан мен Қырғызстанда ағыстың төменгі елдерінің астық алқаптарын  суару үшін салынған су қоймалары, тәуелсіздік алысымен энергетикалық  мақсатта пайдалана бастады. Экономикалық мұқтаждығын өтеу үшін су электр стансаларын салуға талпына бастады. Су ресурстарынан электрэнергиясын өндіріп Ауғанстан, Пәкістан мен Үндістан сияқты елдерге сатып, қаражат тапқысы келеді. Ауылшаруашылығына аса көп су қажет төменгі елдер бұған наразылық танытып келеді. Қырғыздар ГЭСтер құрамыз,  энергетика генерациясы азайып бара жатыр десе, Қазақстан мен Өзбекстан салқын қабақ танытып, бізге су жетпей қалуы мүмкін деген қауіпін білдіріп келеді.

Тіпті кейде жоғарыдағы елдер суды саясатқа айналдырып, төменгі елдерге қысым көрсететін құрал ретінде пайдаланғысы келетін сәттер де болып тұрады. Десе де, су өмірдің бастау көзі болғандықтан оның саяси мақсатта қолданылуы біраз түсініспеушілік тудырады. Оның үстіне Орталық Азия аймағында халық саны да жылдам өсіп келеді. Жан саны артқан сайын экономикалық әлеует те артады, су тұтыну да еселенеді. Себебі, соңғы қырық жылда аймақтағы бұқараның қарасы үш жарым есе өскен. География ғылымдарының докторы, тәжікстандық профессор Холназар Мухаббатов: «Егер 60-шы жылдары Орта Азия халқы шамамен 20 миллион болса, қазір аймақтағы халық саны 70 миллионға жуықтады. Бұның сыртында, сол жылдары суармалы жер барлығы шамамен  4 миллион гектар болса, қазір  20 миллион гектардан асты. Демек, демографиялық ахуал үлкен проблема туындатуда. Олардың ең бастысы — су мәселесі» деген ойын білдірді.

Судың жетіспеушілігі аймақ халқының жылдам өсуіне ғана байланысты емес, оған  ауылшаруашылығының артуы, өнеркәсіптің дамуы, гидроэнергетика, өзге де  кәсіпорындарға су керек екенін ұмытпау керек. Ал жалпы соңғы 60 жылда әлемде тұщы суды тұтыну 8 есе өскен. Алдағы онжылдықта бұл көрсеткіш жылдам арта бермек. Әлем экономикасын зерттейтін халықаралық орталықтың болжауынша, 2025 жылы 5,5 миллиард адам немесе жершары халқының екіден үші тұщы су тапшылығына тап болады.

Ал Орталық Азияға қайтып оралсақ, болашақта Әмудария өзеніне ортақтасатын тағы да бір ел бар. Оны қазірден бастап қаперге алуымыз керек. Су мәселесі бойынша ресейлік сарапшы Анатолий Крутов: «Орта Азия туралы айтқанда, Ауғанстанның бар екенін ұмытпауымыз керек. Өңірдегі ең маңызды ойыншылардың бірі ерте ме кеш пе қатарға қосылады. Қашан екені белгісіз бірақ. Ол өз құқығын айта алады. Амударияға қатысты өз үлесін алуға қатысты. Пяндж трансшекаралық өзен. Ең негізгі бастарында бір су жиналатын. Әмударияның, сондықтан ұмытпау керек» десе, «Казгипроводхоз» жобалау институтының бас директоры Анатолий Рябцев «Ауғандықтар да күндердің күні автоматтарын тастап, қолдарына кетпендерін алады. Олар су мәселесімен айналыса бастаса, су проблемасы тіпті шиеленіседі» дейді. Бұл пікірді   Ресей-тәжік халықаралық университетінің профессоры Рахмон Ульмасов та құптайды,  «Біз қазір бір жағыннан Ауғанстанның мүмкіндігін ескермей отырмыз. Бұл мәселеден олар қазір жырақ қалды. Егер Ауғанстанда белгілі бір уақыттан кейін тыныштық орнап, тұрақтылық пайда болса, олар да бізге өзіміздің үлесімізді беріңдер дейді. Сондықтан біз оны да ескеруіміз қажет. Ерте бастан қамданғанымыз абзал» деген көзқарасын білдірді.

Расында да Ауғанстан соғыс салдарынан өздеріне тиесілі судың бестен бірін ғана қолдана алып отыр. Алдағы уақытта оны толық қолданғысы келсе, Ауғанстан да келіссөз үстелінің айналасынан табылады. Бұл мәселеге Орта Азияның өзге бес елі қазірден  назар аударуы тиіс. Олай болмаса, тағы бір проблема пайда болуы мүмкін. Осы тығырықтан шығудың жолдарын қазірден реттеу керек. Қырғыз Республикасының Ауылшаруашылығы және мелиорация экс-министрі Чынгысбек Узакбаев, «Бұл проблема тек екі мемлекеттің ортасында ешқашан шешілмейді. Бұл бес мемлекеттің, тіпті қазіргі кезде алты деп айтамын. Өйткені, Ауғанстан бүгін 6 миллиард текше метр суды өзінің ауылшаруашылығына пайдалана бастады. Бұл не деген сөз? Бұл Әмудария өзенімен бізге келетін 6 миллиард текшеметр су азаяды деген сөз. Сондықтан жуық арада Ауғанстанды да бес мемлекеттің қатарына толық құқылы ел ретінде қосып, проблеманы шешпесек, әңгіме сөз күйінде қалуда» деді.

Демек, Орталық Азия елдерінде суға қатысты бір үстел басына отырып, бірігіп шешетін проблемалар баршылық. Тек уақыт оздырмай тездетіп реттеген абзал.

   

 

 

Ержан Қалымбайұлы, журналист

 

 

RELATED NEWS
МҰЗДЫҚТАРДЫҢ ЕРУІ — ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ СУ ПРОБЛЕМАСЫН  КҮРДЕЛЕНДІРЕДІ
09 сәуір 2019
МҰЗДЫҚТАРДЫҢ ЕРУІ — ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ СУ ПРОБЛЕМАСЫН КҮРДЕЛЕНДІРЕДІ

Соңғы кезде өзендерге ағатын құйылатын судың көлемі ұлғайды деп қуанатын адамдарды жиі көреміз. Алайда, мамандар бұған қайғарады. Себебі, мұздықтардың жылдам еруі салдарынан судың көлемі артуда. Орталық Азия аймағында Аралдың тартылуына қатысты, Әмудария мен Сырдарияның дұрыс, тиімді пайдаланбауы мен салада жаңа технологиялардың болмауынан тыс аймақта суға қатысты тағы бір проблема бар. Ол соңғы жылдары Тянь-Шянь мен Памир тауларындағы мұздықтардың жылдам ери бастауы. Оған климаттың жылынуы мен Аралдан ұшқан тұзды шаң-тозаң қатты әсер етуде.

Аралды Құтқару Халықаралық Қорының Қазақстандағы атқарушы директоры Болат Бекнияздың айтуынша, Сырдария мен Әмудария су келетін жағы біздің мұздықтар ғой. Оның көлемі азайып жатыр, кейбір жерде 50, кей жерде 40 % кеміген. Климаттың өзгеруіне байланысты негізгі судың көлемі азайып жатыр. Тәжікстан Республикасы Ғылым академиясы Су проблемалары, гидроэнергетика және экология институтының аға ғылыми қызметкері Бахром Мамадалиев, Ұсақ мұздықтар жоғалуда. Бұл судың азаюына әкеледі, бүкіл елдердегі өзен суларының экологиялық ахуалы нашарлайды. Соңы су ресурстарының жетіспеушілігі мен тапшылығына ұласады. Яғни  тұтас елді-мекендер сусыз қалып, халық арасында ауру-сырқау артады деген сөз.

Орталық Азия елдері таяу жылдары үлкен проблемаға айналатын осы мәселелерді қазірден шешуі тиіс. Алайда бірауыздық танытқаннан гөрі бас-басына би болуға асық. Тағы бір үлкен проблема — судың басындағы елдер тіпті өзендерді басы бүтін өз меншігі ретінде көруге көшкен.  БҰҰ-ның кеме жүрмейтін халықаралық су арналарын пайдалану құқығы туралы конвенциясының (Нью-Йорк, 1997 ж.) 5-бабының 2-тармағында «Судың бойындағы мемлекеттер халықаралық ағын суды әділетті және парасатты түрде пайдалануға, игеруге және қорғауға қатысады. Мұндай қатысуға, осы Конвенцияда қаралған суды пайдалану құқығы сондай-ақ оны қорғау мен игеру мәселесінде ынтымақтасуға қатысты міндеттер де жатады» деп тайға таңба басқандай жазылған. Түркия Республикасы Әлеуметтік инновация зерттеу орталығының үйлестірушісі, профессор  Жемал Зехир бұл мәселеге қатысты былай дейді:  «Трансшекаралық суларды халықаралық құқық су басындағы  елдердің басы бүтін өз меншігі ретінде қолдануына рұқсат бермейді. Бұл өте маңызды. Яғни Қазақстанға аққан Сырдария мен Әмударияны басқа мемлекеттер өз құқықтарын шектен асыра пайдаланып, басқара алмайды. Қазақстанның қажеттелігін ескеруі тиіс әрі келіссөз жасаулары керек. Аумағын басып өтетін үшін оларды қолдануларына хақтары бар, бірақ шектен асыра пайдалана алмайды». Тағы бір түркиялық ғалым Хасрет Чомак та, «1997 жылы шыққан БҰҰ-ның келісіміне сай, трансшекаралық және шекара маңы өзеннің басында отырған елдер су саясатына өзгеріс жасауда оны пайдаланатын өзге мемлекеттердің мүддесіне кесірі тию ықтималы жоғары болса, кем дегенде алты ай бұрын оларға хабар беріп, рұқсатын алуы тиіс. Судың бастауы бізден шығады, мен ойлағанымды істеймін, қалағанымша  қолданамын деген түсінік болмайды. Себебі халықаралық ұйымның құжаты осыны мұқият ескертеді» деді.

Расында да, табиғатта су мен жел адамдар сызған шекараларға мойынсұнбайды.  Бір елден екінші елге виза, паспорт алмастан емін-еркін өте береді. «Бұл су менікі» деуге ешбір мемлекеттің хақы жоқ. Әрине, қолдану құқына, қажеттіліктерін өтеу құқына ие. Алайда халықарлық құқық көршіңіздің де құқына зардап етпеңіз, қажет болғанда, оған да су бересіз дейді. Сондықтан біріге отырып келісу керек, мүмкіндік болса, ортақ су қоймаларын жасау керек. Энергия мәселесін де бірігіп шешу қажет.

Аралды Құтқару Халықаралық Қорының Қазақстандағы бөлімшесінің су ресуртары жөніндегі департаментінің басшысы Әмірхан Кеншімов, Екі конвенция бар. Біреуі 1992 жылы қол қойылған Хелсинки конвенциясы. Ол жақсы жұмыс істеп тұр. 45-тен астам ел мүше. Оның ішінде: біз де мүшеміз, Өзбекстан да мүше. Бірақ оны Қырғызстан мойындамай отыр, Тәжікстан мойындамай отыр. Содан кейін барып 1997 жылғы Нью-Йорк конвенциясы бар. Басында шарты болған 35 мемлекет мойындағаннан кейін күшіне енеді деп, былтыр күшіне енді. 35 мемлекет мойындады. Біз оған кірген жоқпыз, Өзбекстан оған кірген.

Мәселен, Қырғызстан «Қамбар Ата» су електр стансасын, Тәжікстан болса «Рогунды» салуға шетел инвесторларын іздеуде. Бірақ, мұндай жобаларға үшінші елдердің қаржы салуы қауіпті. Су мәселесін басқару үдересіне шетелдіктерді араластыру алаңдатпай қоймайды. Ертең ойынға айналдырып жүрмей ме? Сондықтан Орта Азия елдері су электр стансаларын бірігіп салуы керек. Қырғыз Республикасының Ауылшаруашылығы және мелиорация экс-министрі Чынгысбек Узакбаев, Бүгін инвесторлар керек деп жатамыз, бірақ шеттен келгендерден мен қорқамын. Ашық айтайын Қырғызстанда қазіргі кезде экономикалық аухал нашар. «Қамбар Ата-1» мен жоғары Нарын су электр стансаларын құруға Қытай екі алақанын ысқылап дайын отыр. Кел мен ақша берейін деп. Ал орыстар Ресей де  біздің ең жақын дос мемлекет. Олар да сұқтанып отыр. Ендігәрі Орта Азиядан шықпаймын деп Трамп та қатты айтып жатыр. Олар бұл аймақтан ешқашан шықпайды, өйткені олардың әрбірінің осы жерде өңірлік саясаты мен мүддесі бар.

Ал Түркиядағы «Hydropolitics association» халықаралық ұйымының президенті  Дурсун Йылдыздың көзқарасы: «Орта Азияда энергия мәселесін су проблемасымен қатар шешу қажет. Әйтпесе, тек судың жайын реттеу оңайға соқпайды. Себебі, Кеңес дәуірінде экономиканың су көп қолданылатын салалары дамытылды. Мысалы, Өзбекстанды суға аса мұқтаж тікелей егістікке тәуелді сала етті. Судың жоғары жағында орналасқан қырғыз бен тәжік энергиясы жоқ болған соң судан энергия алуға ұмтылса, керісінше суармалы алқабы көп төмендегі елдер суға мұқтаж болды».

Демек, судың басындағы елдердің де, соңындағы елдердің де мүддесі толық үйлесім табуы керек. Сонда ғана мәселе толық шешімін табады. Бұл үшін ортақ су банкін құру — тиімді жолдардың бірі. Қырғыз Республикасының Ауылшаруашылығы және мелиорация экс-министрі  Жумакадыр Акенеевтің пікірінше, Бірігіп су банкі түзілсе, ол банк Сауд Арабиясы сияқты қаржылы елдермен келіссөз жасап, сіздер су құбырын тартып  беріңіздер деу керек. Одан соң су құбыры арқылы өзімізден асқан суды оларға сатып, түскен ақшаны су мәселесін шешуге пайдалансақ болады. Аралды толтыруымыз керек, халқымыз жақсы су ішуі керек. Өйткені, денсаулығы жақсы адамның өмір сүруі ұзарады.

Су банкісін құру үшін әрбір елдің өзінің квотасы болады. Су энергетикалық ресуртарға кейбір жерлерде осы квоталарды алмастыру қажет. Құқықтық сұрақтарды реттеу жеке мәселесі тұрақты диалогты қажет етеді. Жылдың әр түрлі маусымында энергетикалық ресурстарды реттеу мен пайдалану тағы да осы мәселелер бойынша тұрақты жұмыс қажет етеді. Бұндай бастаманы 2003 жылы Қазақстанның тұңғыш  Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған болатын. Ол суды жеткізіп беруші елдер мен тұтынушы елдер арасында диалог бола алатын су-энергетикалық консорциумын құруды бастама етіп көтерді. Бірақ Орталық Азия мемлекеттері  ол кезде дайын болмады деп есептеймін. Өйткені су мен энергетика бірге жүрсе, әр мемлекет одан пайда табады. Сол үшін оның бәрі бір консорциумның қолында болу керек. Гидроэнергетика, су мәселесі бәрі бір басқармада болу керек. Сонда әр мемлекет өз пайдасын көреді.

Қазір трансшекаралық су бассейндерінде қазір мынадай өткір мәселелер тұр: су ресурстарының азаюы, балық қорының азаюы, суармалы жер өнімділігінің күрт түсуі, биоресурстардың жоғалуы, мұздықтардың деградацияға ұшырауы, сел қауіпінің артуы мен шөлдердің ұлғаюы сонымен қатар өзен сағасындағы ормандардың деградацияға ұшырауы. Сондықтан трансшекаралық өзендер мәселесін бес мемлекет біріге отырып жуық арада жедел шешуі тиіс.

Әлемдегі су проблемаларын шешкен елдерге қарасақ, олардың ерекшеліктері Орта Азия мемлекеттерінде де бар. Ол ұқсас мәдениет. Еуропаға қарасақ та, Америка мен Канада арасындағы байланысты алсақ та, бір-бірлеріне ұқсас, тілі бір адамдар. Түбі де бір, мәдениеті де. Бір отбасының мүшесі сияқты. Орта Азия аймағындағылар Кеңес Одағы кезінде де бірге өмір сүрді. Сондықтан тарихи-мәдени байланыстар терең, діні бір, адамдары бір-біріне өте жақын. Мәселенің шешілмеуіне ешбір негіз жоқ. Бірақ аймақ көшбасшыларына саяси ерік-жігер керек. Олар бастарын бәйгеге тігуі тиіс.  Себебі, көршінің қажеттілігін өтесең ғана, сенің де мәселең шешімін табады.

«Судың тілін білген ұтады, судың тілін білмеген құртады». Аймақта     гидроэнергетикалық саясат шатқаяқтап тұр. Суды дұрыс бөлісіп, басқара алмағандықтан көп дүниеден ұтылып отырмыз. Мәселен, су-энергетикалық саясатындағы әріптестікке немқұрайлылықтың салдарынан Орта Азия елдері жылына 1,7 миллиард АҚШ долларынан айырылады. Яғни бұл аймақ елдері жалпы ішкі өнімінің 3 пайызы. Орталық Азия су энергетикасының біртұтас саясатсыз проблеманы шеше алмайды. Бұл тек аталған елдердегі өзара әріптестік арқасында ғана қол жететін дүние. Қазіргі кезде бұл мәселе пісіп жетілді. Су мәселесін шешетін де кезең жетті.

Өзбекстан басшысы, Қырғызстан басшысы ауысты. Орталық Азия басшыларының бір-бірімен байланысы артып, біраз проблемалар шешілді. Енді аймақ басшылары зардабы ауыр болатын су проблемасын жедел бірігіп, ақылдаса отырып қолға алуы тиіс. Әйтпесе, көп дүниеден кеш қаламыз.

 

 

Ержан ҚАЛЫМБАЙҰЛЫ, журналист

КЕЗЕКТЕН ТЫС ПРЕЗИДЕНТТІК САЙЛАУ БОЛМАЙДЫ
05 ақпан 2019
КЕЗЕКТЕН ТЫС ПРЕЗИДЕНТТІК САЙЛАУ БОЛМАЙДЫ

Н.Назарбаев: Конституцияға сәйкес Президент кезектен тыс сайлау өткізу жөнінде мәлімдеме жасауға құқылы, бірақ ондай жағдай бола қоймас. Сондықтан, тыныштық сақтап, күнделікті жұмыспен айналыса беру керек.

Бүгін Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Конституциялық Кеңеске өтініш білдіруіне қатысты мәлімдеме жасады. Мәлімдеменің мәтіні akorda.kz сайтында жарияланды.

Президенттің сөзінше, Қазақстан Республикасының Конституциясын қабылдаған 1995 жылдан бастап бүгінге дейін Конституциялық Кеңеске 220 өтініш жолданыпты. Соның  22-сін Президент жөнелтіпті.

«Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» заңға сәйкес, Конституциялық Кеңес Конституцияға ресми түсіндірме беруге құқылы. Заңнамада олқылықтардың орын алуы – болып тұратын жағдай. Мысалы, Конституцияда Президентті алмастыру жолдары айқындалмаған, сондай-ақ оның өз еркімен отставкаға кету жағдайы қарастырылмаған. Мұндай нормалар әлем елдері конституцияларының бәрінде бар. Бұл аспектілердің өзектілігі зор екенін ескеріп, мен Конституциялық Кеңестен осы ережені түсіндіруді сұрадым»,-дейді Н.Назарбаев. Сонымен қатар бүгінде қоғамды сайлау мәселесі мен транзит жайы қызықтыратынан тоқталған ол: «Бірақ, бұл тақырыпқа қатысты жұртты дүрліктірудің қажеті жоқ. Ата заңымызда, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңда сайлау өткізудің тәртібі мен уақыты, өкілеттіліктің аяқталу мерзімі анық жазылған. Конституцияға сәйкес Президент кезектен тыс сайлау өткізу жөнінде мәлімдеме жасауға құқылы, бірақ ондай жағдай бола қоймас. Сондықтан, тыныштық сақтап, күнделікті жұмыспен айналыса беру керек»,-деді.

Естеріңізде болса, Қазақстан Республикасы Президентінің ҚР Конституциялық Кеңесіне өтініш жолдағаны туралы Кеңестің сайтында ақпарат шыққан болатын. Онда «2019 жылғы 4 ақпанда Республиканың Конституциялық Кеңесі Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Конституциясының 42-бабының 3-тармағына ресми түсіндірме беру туралы өтінішін конституциялық іс жүргізуге қабылдады. «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» Конституциялық заңына сәйкес, аталған өтінішті Конституциялық Кеңестің отырысында қарау үшін қажетті материалдарды дайындау жұмысы жүргізілуде», -деп жазылған еді хабарламада.

 

 

Сепаратизм үшін Петропавлда ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды
16 тамыз 2022
Сепаратизм үшін Петропавлда ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды

Петропавлда елдің бүтіндігін бұзуды насихаттап, ұлтаралық алауыздық тудырған ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды.

ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Солтүстік Қазақстан облысы бойынша департаментінің мәліметінше, Петропавл қалалық соты әлеуметтік желі арқылы ұлтаралық алауыздықты тудырған ерлі-зайыптыға қатысты қылмыстық істі қарап, үкім шығарды. Күйеуі мен әйелі енді алдағы 5 жылды қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздіктегі мекемесінде өткізеді.

Былтыр желтоқсан айында Петропавл тұрғындары Ұлттық қауіпсіздік комитетінің СҚО бойынша департаментінің және СҚО Полиция департаментінің экстремизмге қарсы іс-қимыл басқармасы қызметкерлерінің көзіне түскен. Ерлі-зайыпты әлеуметтік желіде және YouTube арнасында Солтүстік Қазақстан облысын және Петропавлды Ресейдің құрамына беру қажеттігі жайында қайта-қайта жазып, айтып, осылайша елдің тұтастығын бұзуды насихаттады. Өңірдегі және жалпы елдегі түрлі ұлт өкілдері арасында, жалпы қоғамда ұлтараздық тудырды.

«Петропавл қалалық соты қылмыстық істі 20 мамыр күні қарады. Сепаратистік әрекеті бар қылмыстық іс бірнеше сот отырысында қаралды. Сотталушылардың кінәсі дәлелденді. Тиісті талдау жүргізілді. Істі Ұлттық қауіпсіздік комитеті тергеді. Осыған ұқсас қылмыстар 2018 жылы, 2019 жылы да қаралды. Онда да кінәлілер сотталды. Жалпы, ҚР Қылмыстық кодексінің 180-бабы 2-бөлігі бойынша 5 жылдан 10 жылға дейін жаза қарастырылған. Жазаны өтеудің басқа баламасы жоқ. Сондай-ақ, экстремистік қылмыс болғандықтан, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылмайды», - дейді Петропавл қалалық сотының судьясы Алмас Жұмағазин.

 

inform.kz

Біз туралы
ulys.kz — ақпараттық, сараптамалық және танымдық бағыттағы материалдарды береді.
 
Мультимедиялық жоба заман талабына сай жасалған. Қазақстанның ақпараттық нарығын сапалы
контентпен қамтамасыз етуге үлес қосуға бағытталған. Мұндағы сараптамалық, танымдық
мақалалар сан саланы қамтиды. Геостратегия, геоэкономика, геосаясат, халықаралық
қатынастар мен елдің ішкі-сыртқы саясаты, экономика, жаһанда болып жатқан тектоникалық
өзгерістер мен тренд тақырыптар ұлттық мүдде тұрғысынан терең талданып қазақ
оқырмандарына жеткізіледі. Орталық Азия мен Түркі әлеміне ерекше көңіл бөлінеді.