Big Data-نىڭ تاڭقالارلىق ءوسۋى

ءبارى ديجيتال ءداۋىر باستالعالى بەرى ادامزات جيناعان مالىمەتتەر جارىلىسىنان باستالادى. بۇل ارينە، كومپيۋتەرلەر سانىنىڭ كوبەيۋىمەن، ينتەرنەتپەن جانە ءبىز ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان الەمنەن مالىمەتتەر جينايتىن تەحنولوگيالاردىڭ پايدا بولۋىنا بايلانىستى. مالىمەتتەر وزدەرى جاڭادان ويلاپ تابىلعان جوق.  كومپيۋتەر ءداۋىرى مەن مالىمەتتەر بازاسىنان بۇرىنعى قاعاز جازبالار، ارحيۆتەگى ماتەريالدار مالىمەتكە جاتادى.  كومپيۋتەرلەر، ەلەكتروندىق كەستەلەر، مالىمەتتەر بازاسى سول مالىمەتتەردى ۇلكەن اۋقىمدا ساقتاۋ مەن رەتكە كەلتىرۋدىڭ ءادىسىن بەردى. اياق استىنان سىزگە مالىمەتتەر «تىشقاندى» شىرت ەتكىزۋ قالۋى ارقىلى قولجەتىمدى بولا قالدى.

دەگەنمەن العاشقى كەستەلەر مەن مالىمەتتەر بازاسىنان بەرى ۇزاق جول ءجۇرىلدى. مىسالى بۇگىن، ەكى كۇندە جاسالىپ جيناقتالاتىن مالىمەتتەر ادامزاتتىڭ 2000 جىلدارعا دەيىن جاسالعان، جينالعان مالىمەتتەرىمەن بىردەي ەكەن. ءيا، ءيا ءاربىر ەكى كۇندە. 2020 جىلداردا ديجيتال مالىمەتتەر  شامامەن 5 ZB-دان (زەتابايت) 50 ZB-قا ۇلعايادى ەكەن. 1 ZB = 1000000000000 GB.

بۇگىن، ءبىزدىڭ ءاربىر جاساعان قادامىمىز «ديجيتال ءىز» قالدىرادى. ءتىپتى دۇكەننەن ءبىر زات الساڭىز، مۇنىڭ ءبارى مالىمەت رەتىندە ساقتالىپ، قاتتالىپ قالادى.

ياعني، ءبىزدىڭ ءاربىر ديجيتال ءىسىمىز «ديجيتال ءىز» قالدىرادى، جانە ولار اۆتوماتتى تۇردە سىزگە بىلىنبەي جاسالىپ كوبەيە بەرەدى.  ينتەرنەتكە شىققان سايىن، GPS-ى بار سمارتفونمەن جۇرگەن كەزدە، الەۋمەتتىك جەلىدە دوستارىڭىزبەن بايلانىستا نەمەسە چاتتا بولعاندا جانە ءسىز كىمسىز، قايدانسىز، قاي سالادا، قانداي كومپانيادا  جۇمىس ىستەيسىز، قاي دۇكەننەن قانداي زات الاسىز، قاي جەرىڭىزدىڭ اۋىرادى، كىممەن قارىم-قاتىناستاسىز، قانداي سايتتارعا كىرەسىز، سمارتفونىڭىزدا قانداي قوسىمشا باعدارلامالار (apps) قولداناسىز، وتباسىڭىز، مىنەز-قۇلقىڭىز ت.ب. ءبارىن ءتىزىلىپ، تالدانىپ ساقتالا بەرەدى. ينتەرنەتتىڭ بارلىق بەتتەرىندەگى مالىمەتتەر دە «Big data». ولار Googleء-دىڭ، Facebookء-تىڭ جانە تاعى باسقا الىپتاردىڭ سەرۆەرلەرىندە تۇر، وعان ارنايى ورگانداردىڭ قولى جەتەتىندىگىنە كۇمان جوق. ءسىز ءارتۇرلى الەۋمەتتىك جەلىلەر، قوسىمشا باعدارلامالارداعى انكەتالاردى تولتىرۋ ارقىلى ول مالىمەتتەردى جيناۋعا ءوزىڭىز كومەكتەسىپ جاتىرسىز. Google-دەن ءبىر سوزگە ىزدەۋ سالساڭىز، سونىڭ جارناماسى كەلەسى بەتتە تۇراتىنىن بايقاعان شىعارسىز. سودان-اق ءسىزدى نە قىزىقتىراتىنىن بىلەدى. «Big data»-داعى مالىمەتتەر جيىنتىعى تەك قانا لاۋھۋل ماحفۋزعا جەتپەيتىن شىعار.

سونىمەن قاتار، ادامنىڭ ەمەس اقىلدى قۇرلىعى، ماشينالار دا مالىمەتتەردىڭ كوبەيۋىنە ۇلەس قوسادى. ولار بىر-بىرىمەن نەمەسە ۇيدەگى سەرۆەرلەر ارقىلى مالىمەت الماسادى. ۇلكەن زاۋىتتارداعى وندىرىستەگى جابدىقتاردىڭ كوپشىلىگىنە سەنسورلار ورناتىلعان، ولار دا بىر-بىرىنە مالىمەتتەر جىبەرىپ تۇرادى.

«Big Data» تەرمينى وسى بارلىق مالىمەتتەردى جيناۋعا جانە سونى ادامزاتتىڭ ءوز مۇددەسىنە ءارتۇرلى سالالاردا قولدانۋ قابىلەتتىلىگىنە قاتىستى ايتىلادى.

«Big Data» قالاي جۇمىس ىستەيدى؟

«Big Data» مىناداي پرينسيپتەرمەن جۇمىس ىستەيدى: ءبىر ماسەلە، نە ءبىر جاعداي تۋرالى نەعۇرلىم كوپ بىلسەڭىز، سوعۇرلىم ءسىز سەنىمدى يدەيالار تابا الاسىز، ءارى قاراي نە بولاتىنىن بولجاي الاسىز.

كوپ مولشەردەگى مالىمەتتەردى سالىستىرۋ، بۇرىن بەلگىسىز بولىپ كەلگەن جايتتاردى انىقتاۋعا، سوڭىنان سالماقتى شەشىم قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.  كوبىنەسە بۇل جيناقتالعان مالىمەتتەردىڭ نەگىزىندە جاسالعان مودەلدەۋ ارقىلى ىسكە اسىرىلادى. سول مودەل ارقىلى جاعدايدى يميتاسيالاپ، بەرىلگەن پروسەسستەردىڭ شامالارىن رەتتەۋ ارقىلى وڭتايلى ناتيجەلەردى كوزدەيدى. بۇنداي پروسەسستەر اۆتوماتتاندىرىلعان.

بۇل وراسان زور مالىمەتتەردى جيناۋ، انىقتاۋ، سۇرىپتاۋ، سارالاۋ جانە وڭدەۋ وڭاي شارۋا ەمەس، ول جاساندى ينتەللەكتى مەن ماشينامەن وقىتۋ ارقىلى ىسكە اسادى. جالپى «مالىمەتتەرگە» فوتوسۋرەتتەر، ۆيدەو، اۋديوجازبالار، ماتىندەر، مالىمەتتەر بازاسى، سەنسورلاردىڭ تۇسكەن كورسەتىلىمدەر جانە ت.ب. جاتادى.

Big data قالاي قولدانىلادى؟

تولاسسىز ءوسىپ جاتقان وسى مالىمەتتەر اعىنىن ءقازىر ءبىز وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن عانا مۇمكىن بولماعان ادىستەر ارقىلى ءوز قاجەتىمىزگە جاراتا الامىز.  بۇل ءارتۇرلى سالاداعى بيزنەس الەمىنە توڭكەرىس اكەلەدى، كومپانيالار وزدەرىنىڭ كليەنتتەرىنىڭ قاي سەگمەنتتە، قانداي تاۋارعا سۇرانىس بولاتىنىن وتە ۇلكەن دالدىكپەن بولجاي الادى. Big Data سونىمەن قاتار كومپانيالارعا وزدەرىنىڭ ءىس-قيمىلدارىن الدەقايدا ءتيىمدى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بيزنەستەن تىس Big Data ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ءارتۇرلى جولدارمەن وزگەرتۋگە كومەكتەسەدى:

مەديسينادا وتە ۇلكەن دارىگەرلىك جازبالاردى ساراپتاۋ مەن مودەلدەۋ ارقىلى اۋرۋلاردى باستاپقى كەزەڭىندە انىقتاپ جانە جاڭا دارىلەردىڭ ءتۇرىن جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ءارتۇرلى سەنسورلاردان كەلەتىن مالىمەتتەردى جيناپ، سارالاۋ ارقىلى تابيعي جانە تەحنوگەندىك اپپاتاردى، جەر سىلكىنۋىن الدىن – الا بولجاپ، دەر كەزىندە شارا قولدانۋعا جاعداي جاسايدى. سونىمەن قاتار سوعىس جايىنداعى بوسقىنداردى باقىلاپ، قورعاۋعا، پوليسيا كۇشتەرىنىڭ ستراتەگياسىن جاساۋعا، كۇشتەردى دۇرىس قولدانۋعا، سول ارقىلى قىلمىستاردىڭ الدىن الۋعا كومەكتەسەدى.

Big Data تۋعىزاتىن ماسەلەلەر

Big Data بىزگە بۇرىن تۇسكە دە كىرمەگەن يدەيالار مەن مۇمكىندەر سيلاي وتىرىپ، شەشۋىن ىزدەيتىن ماسەلەلەردى دە  جۇكتەيدى:

مالىمەتتەردىڭ كونفيدەنسيالدىلىعى. جاسالىنىپ جاتقان Big Data-نىڭ ىشىندە ءبىزدىڭ جەكە ءومىرىمىز جايلى اقپاراتتار وتە كوپ جانە ولاردىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ كونفيدەنسيالدىلىعىن ساقتاۋعا ءبىزدىڭ قۇقىعىمىز بار. ءبىز ىڭعايلىلىق ءۇشىن پەرسونالدىق مالىمەتتەردى اشامىز. دەگەنمەن، پەرسونالدىق مالىمەتتەردى اشۋ مەن ىڭعايلىلىقتىڭ بالانسىن تابۋىمىز كەرەك. مالىمەتتەردى قورعاۋ. مىسالى ءبىز بانكىلەرگە ونلاين بانكينگ قولدانۋ ءۇشىن ءوزىمىز جايىندا اقپارتتاردى بەرەمىز، ءبىراق ولار قانشالىقتى ءقاۋىپسىز جاعدايلاردا ساقتالادى؟

ەگەر مالىمەتتەر كەزدەيسوق اشىلىپ قالسا، سول ارقىلى بىرەۋلەردىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ، ديسكريميناسياعا ءتۇسىپ قالۋ ءقاۋىپى دە جوق ەمەس.

بولاشاققا قاراساق

ءومىرىمىزدى ادام تانىماستاي وزگەركەن Big Data بۇگىن وسىنداي بولسا، ەرتەڭ نە بولماقشى؟ مالىمەتتەر كوبەيە بەرەدى، ساراپتاۋ جۇيەلەرى تەحنولوگياسى ءارى قاراي دامي بەرەدى.

بيزنەستىڭ Big Data-نى قولدانۋ قابىلەتى وتە جوعارى بولۋى شارت. ونى وزدەرىنىڭ ستراتەگيالىق اكتيۆى رەتىندە قاراستىرعان بيزنەستەر عانا قالىپ، الدىعا داميدى.

سيفرلىق ءداۋىر كەلدى. ءبىراق ونىمەن بىرگە ءقاۋىپ تە كەلدى. ەندى ءبىلىم وردالارى – تەك وقۋ ەمەس، اقپارات سوعىسىنىڭ دا مايدانى. كيبەرشابۋىلدار، فيشينگ، دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋى، جالعان مالىمەت تاراتۋ – وسىنىڭ ءبارى مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان باستاپ ءتونىپ تۇرعان ءقاۋىپ. ال ەكىنشى جاعىنان، جاساندى ينتەللەكت (جي) تەحنولوگيالارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ، وقىتۋ مەن باعالاۋ ءۇردىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ياعني، ءبىلىم بەرۋ ەكى الەمنىڭ توعىسىندا تۇر – ءقاۋىپ پەن مۇمكىندىك.

بۇگىنگى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر – سيفرلىق تۋمالار. ولاردىڭ وقۋ كەڭىستىگى – Google، YouTube، ChatGPT، TikTok ارالاسقان ارالاس ورتا. ءبىراق وسى قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى مەن قاۋىپسىزدىك ءالى تولىق قالىپتاسا قويعان جوق. قازاقستاندا 2023 جىلى كيبەرشابۋىلداردىڭ 22%-ى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە باعىتتالعان دەگەن دەرەك بار. بۇل – بانكتەر مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىن. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى – ۇلكەن دەرەكتەر بازاسى. وقۋشىلاردىڭ جەكە مالىمەتتەرى، اتا-انا دەرەكتەرى، ىشكى اكادەميالىق جۇيەلەر – ءبارى شابۋىل نىساناسىنا اينالادى. ماسەلەن، 2022 جىلى الماتىداعى ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ىشكى سەرۆەرىنە حاكەرلەر شابۋىل جاساپ، 5 مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ دەرەكتەرى جەلىگە تاراعان.

كيبەرقاۋىپسىزدىك تەك حاكەرلىك شابۋىلدان قورعانۋ ەمەس. ول – فيشينگتەن باستاپ الەۋمەتتىك ينجەنەريا، deepfake، جالعان سىلتەمەلەر، زياندى قوسىمشالار، گادجەتتەر ارقىلى تىڭشىلىق، ت.ب. ءقاۋىپ تۇرلەرىن قامتيتىن كەشەن. وقۋشىعا جالعان وليمپياداعا قاتىسۋ تۋرالى حات كەلۋى، ءمۇعالىمنىڭ تەلەفونىنا ۆيرۋس جۇعۋى – ءبارى كيبەرقاۋىپتىڭ قاراپايىم كورىنىسى. ال مۇنداي شابۋىلدارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن تەك تەحنيكالىق قورعانىس ەمەس، سيفرلىق گيگيەنا مەن مەدياساۋاتتىلىق كەرەك. بۇل ەكى تۇسىنىك ءالى دە كەڭ تارالا قويعان جوق.

حالىقارالىق تاجىريبەدە كيبەرقاۋىپسىزدىك ءبىلىم بەرۋدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. مىسالى، ەستونيادا 6-سىنىپتان باستاپ كيبەرگيگيەنا ءپانى وقىتىلادى. فينليانديادا مەدياساۋات مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگەن. اقش-تا K-12 جۇيەسىندە ءار سىنىپقا بەيىمدەلگەن كيبەرقاۋىپسىزدىك مودۋلدەرى بار. ال قازاقستاندا بۇل باعىتتا العاشقى قادامدار جاسالىپ جاتىر. «سيفرلىق ساۋاتتىلىق» فاكۋلتاتيۆتىك ساباق رەتىندە ەنگىزىلسە دە، ونىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگى جەتكىلىكسىز. مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەرگە ناقتى ءقاۋىپ جاعدايىندا ارەكەت ەتۋدى ۇيرەتۋ، فيشينگتى تانۋ، ءقاۋىپسىز پارول قۇراستىرۋ، قوعامدىق Wi-Fi-دا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى سەكىلدى بازالىق ماشىقتار جۇيەلى تۇردە وقىتىلۋى ءتيىس.

2023 جىلى قازاقستاندا «كيبەرقاۋىپسىز قازاقستان» تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ، وعان ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى دە ەنگىزىلدى. وندا مەكتەپتەر مەن جوو-لاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن تەكسەرۋ، ىشكى IT ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردى وقىتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار، «KZ-CERT» قىزمەتى ارقىلى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە شابۋىل تىركەلگەن جاعدايدا تەز ارەكەت ەتۋ جۇيەسى قۇرىلۋدا. بۇل – وڭ قادام. ءبىراق ازىرگە تەحنيكالىق قورعانىس قۇرالدارىنىڭ بارلىعى قولجەتىمدى ەمەس. كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرى Wi-Fi روۋتەرىن دە اتا-انالاردىڭ كومەگىمەن العان. ونداي جاعدايدا كيبەرقاۋىپسىزدىك قايدان بولسىن؟

ەندى ەكىنشى تاراپ – جاساندى ينتەللەكت. ChatGPT، Grammarly، Khanmigo، Scribe، Google Gemini، Copilot سىندى جي قۇرالدارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەلسەندى ەنۋدە. اقش-تا مۇعالىمدەردىڭ 47%-ى كۇندەلىكتى ساباق جوسپارلاۋدا جي قولدانادى. ۇلىبريتانيادا جي ارقىلى جەكە ءبىلىم بەرۋ تراەكتورياسى قۇراستىرىلۋدا. ءۇندىستاندا NEP 2020 رەفورماسى اياسىندا ءار وقۋشىنىڭ پروگرەسىن جي ارقىلى باقىلايتىن جۇيە ەنگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاندا دا كەيبىر جەكە مەكتەپتەر ChatGPTء-تى ەسسە تەكسەرۋ مەن ءتىل ۇيرەتۋدە قولدانىپ ۇلگەردى.

جي قۇرالدارىنىڭ ارتىقشىلىعى – جەكەلەۋ، بەيىمدەۋ جانە ماسشتابتاۋ. ياعني، ءبىر سىنىپتا 30 وقۋشى بولسا دا، ءارقايسىسىنا جەكە تاپسىرما، جەكە كەڭەس بەرۋ – بۇرىن تەك ءمۇعالىمنىڭ ارمانى ەدى. ەندى بۇل جي ارقىلى مۇمكىن بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار، قاتە جىبەرۋ ۇلگىسىن تانۋ، وقۋشىنىڭ ميعا قونبايتىن تاقىرىپتارعا ورالىپ وتىرۋى، مازمۇندى ۆيزۋالداۋ – وسىنىڭ ءبارى ءجي-دىڭ كومەگىمەن جەڭىلدەيدى. Google-دىڭ جاڭا Project Tailwind مودەلى وقۋشىنىڭ جازعان كونسپەكتىسىن اۆتوماتتى تۇردە قورىتىندىلاپ، تەست جاساي الادى. Grammarly نەمەسە Scribe سياقتى قۇرالدار جازۋ ماشىعىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەدى.

دەگەنمەن، ءجي-دىڭ بىلىمگە اسەرى تەك وڭ بولا بەرمەيدى. تەكسەرىلمەگەن دەرەك، جالعان اقپارات، وقۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ازايۋى، ەسسە مەن ەسەپتەردى تۇگەل جي-گە جازدىرۋ – بۇل دا ءقاۋىپ. سونىمەن قاتار، جەكە دەرەكتەردىڭ ساقتالۋى، جي قۇرالدارىنىڭ وقۋشى مىنەز-قۇلقىنا اسەرى سەكىلدى مورالدىق سۇراقتار تۋىندايدى. سوندىقتان جي-مەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىن دە قالىپتاستىرۋ قاجەت. ءمۇعالىم – باعىتتاۋشى، جي – كومەكشى. بۇل ارا-جىگىن اجىراتۋ وتە ماڭىزدى.

قازىرگى تاڭدا كەيبىر ەلدەر مەكتەپتەر مەن جوو-لاردا جي قولدانۋعا قاتىستى ناقتى ەرەجە بەكىتىپ ۇلگەردى. مىسالى، فرانسيادا ChatGPT مەكتەپتەردە قولدانىلمايدى، ءبىراق جوو-لاردا باقىلاۋدا رۇقسات. اقش-تا جي قۇرالدارىن پايدالانۋ وقۋ ساياساتىنا ەنگىزىلگەن: كەي كوللەدجدەردە تاپسىرمادا جي پايدالانىلعانى مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋى ءتيىس. قازاقستاندا ازىرگە بۇل – سۇر ايماق. ياعني، جي قولدانعان-قولدانباعانىن تەكسەرۋدىڭ جولى جوق. بۇل – بولاشاقتا پلاگيات پەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە اكەلۋى مۇمكىن.

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جي مەن كيبەرقاۋىپسىزدىك قاتار دامۋى ءتيىس. ءبىرى – تيىمدىلىك پەن دەربەستىككە جەتەلەيدى، ەكىنشىسى – قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ەكەۋىنسىز قازىرگى ءبىلىم بەرۋ – ءالسىز ءارى بولاشاعى بۇلىڭعىر جۇيە. سول سەبەپتى جي قۇرالدارىن پايدالانۋ مادەنيەتى مەن سيفرلىق قاۋىپسىزدىك – مەكتەپ پارتاسىنان باستالۋى قاجەت.

قورىتقاندا، وقۋشىنىڭ براۋزەرىندەگى ىزدەۋ جولى – ەندى جاي اقپارات تەرەتىن تەرەزە ەمەس. ول ارقىلى شابۋىل دا، شابىت تا كەلۋى مۇمكىن. قايسىسىن تاڭدايتىنىمىز – جۇيە مەن ۇستازعا بايلانىستى.

كەشەگى كۇن كومپيۋتەرسىز مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇگىنگى كۇن – جاساندى ينتەللەكتىسىز ەلەستەتۋ قيىن. ءبىراق وسى ءبىر «اقىلدى الگوريتم» قازاق قوعامىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قالاي ەندى؟ ونىڭ پايداسىنان بولەك، پايىمداپ ۇلگەرمەگەن ءقاۋپى جوق پا؟ ماسەلە – ماشينانىڭ ميىندا ەمەس، ادامنىڭ نيەتىندە.

جي كەلدى. ءبىراق ەسىك اشىق پا ەدى؟

جاساندى ينتەللەكت قازاقستانعا ءبىر كۇندە كەلگەن جوق. جىلدار بويى عىلىمي ماقالالاردا، سالالىق باياندامالاردا ايتىلىپ كەلدى. ءبىراق ەلدەگى العاشقى بەتبۇرىس – 2020 جىلدان كەيىن باستالدى. مەكتەپتەرگە پيلوتتىق جوبالار كەلدى، بانكتەر ۆيرتۋالدى اسسيستەنتتەرگە كوشتى، ال مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە جي ەنگىزۋ باستاماسى كوتەرىلدى. الايدا ماسەلە بىرەۋ: ءبىز وعان دايىن بولدىق پا؟

قاراپايىم اۋىل مەكتەبىن الايىق. كومپيۋتەرى ەسكى، ينتەرنەتى باياۋ، ءمۇعالىمى سيفرلىق ساۋاتتىلىقتان كۋرس وتپەگەن. سوندا جي قاي جەردە ىسكە اسادى؟ ال قالاداعى ەليتالى مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا جاساندى ينتەللەكتپەن كود جازۋ، بەينەماتەريالدى اۆتوماتتى جاساۋ ۇيرەتىلىپ جاتىر. بۇل – بىلىمدەگى سيفرلىق تەڭسىزدىك. جاساندى ينتەللەكت ەمەس، جاساندى ايىرماشىلىق قالىپتاسىپ جاتىر.

جاساندى ينتەللەكت – ۇستاز با، الدە ۋ-شاقپا؟

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاساندى ينتەللەكت ەنگىزۋ – الەمدىك ترەند. اقش پەن قىتايدا وقۋشىلارعا ءۇي تاپسىرماسىن بەيىمدەپ بەرەتىن الگوريتمدەر بار. فينليانديادا وقۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىن، زەيىن دەڭگەيىن، ۇيرەنۋ ءتاسىلىن ساراپتايتىن جي جۇيەلەرى ىسكە قوسىلعان. ال قازاقستاندا شە؟

بىزدە ازىرگە كەيبىر پلاتفورمالار تەست سۇراقتارىن اۆتوماتتى ۇسىنا باستادى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ChatGPT قولدانۋ تاجىريبەسى بار. ءبىراق وقىتۋشى مەن وقۋشىنىڭ اراسىنا تۇسەتىن «اقىلدى كومەكشى» بار ما؟ جوق. جانە ءبىر ماڭىزدى سۇراق: وقۋشىنىڭ ورنىنا ەسسە جازىپ بەرەتىن ءجي-دى قاي جەردە توقتاتامىز؟ ياعني جي – وقىتۋشىنىڭ كومەكشىسى مە، الدە وقۋشىنىڭ قىسقا جولى ما؟

اكىمدىككە الگوريتم، سوتقا سينتاكسيس كەرەك پە؟

مەملەكەتتىك سەكتوردا ءجي-دى پايدالانۋ تۋرالى باستامالار بار. قۇجات اينالىمىن جەڭىلدەتۋ، تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرىن اۆتوماتتى تالداۋ، قوعامدىق كولىك قوزعالىسىن باسقارۋ – مۇنىڭ ءبارى الگوريتممەن شەشىلمەك. ءبىراق جاساندى ينتەللەكتتىڭ باستى جاۋى – شالا ەنگىزىلگەن رەفورما.

مىسالى، سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى حالىقپەن ديالوگ قۇرۋ ءۇشىن «Digital Agent» قوسىمشاسىن ۇسىندى. ءبىراق ول حالىقتىڭ ءتىلىن ەمەس، الگوريتم ءتىلىن جاقسى تۇسىنەدى. ياعني قولدانۋشى سۇرانىسىن شىن ساراپتاي ما؟ الدە «كۇتىڭىز» دەگەن جاۋاپتى سىپايىلاپ جەتكىزەتىن پروگرامما ما؟

جاساندى ينتەللەكت پەن زاڭ – كىمدىكى كۇشتى؟

زاڭنامادا جي-گە قاتىستى تۇسىنىكتەر ءالى دە تولىق قالىپتاسقان جوق. ماسەلەن، جاساندى ينتەللەكت قاتە شەشىم قابىلداسا، جاۋاپكەرشىلىك كىمدە؟ باعدارلامالاۋشىدا ما، تاپسىرىس بەرۋشىدە مە، الدە ەشكىمدە مە؟ مۇنداي «يەسى جوق شەشىمدەر» ەرتەڭ ادام تاعدىرىنا اسەر ەتسە شە؟

ەۋرووداق 2023 جىلى جي تۋرالى ارنايى رەتتەۋ پاكەتىن بەكىتتى. ول بويىنشا مەديسينالىق، قۇقىقتىق جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ءجي-دىڭ جۇمىسى قاتاڭ باقىلاۋدا. قازاقستاندا بۇل ماسەلە ءالى دە قۇقىقتىق سۇر ايماقتا. سوت پروسەستەرىندە، مىسالى، جي قولدانۋعا بولادى، ءبىراق ءدال ءقازىر ونىڭ الگوريتمى قالاي جۇمىس ىستەيتىنى اشىق ەمەس. بۇل – ءقاۋىپ ەمەس، ءقاۋىپتىڭ الدىن الماۋ.

جاساندى ينتەللەكت – جۇمىسسىزدىقتىڭ كولەڭكەسى مە؟

ەڭبەك نارىعىنا كەلسەك، ءجي-دىڭ جەتىستىگى بىرەۋگە مۇمكىنشىلىك، بىرەۋگە ءقاۋىپ. جۋرناليستيكا، مۇعالىمدىك، بۋحگالتەريا سياقتى ماماندىقتار بىرتىندەپ اۆتوماتتاندىرىلىپ كەلەدى. جي ءماتىن جازادى، ەسەپ شىعارادى، تەست قۇراستىرادى. دەمەك، مىڭداعان ادامنىڭ ورنىن الگوريتم باسا ما؟

بۇۇ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 2025 جىلعا قاراي الەم بويىنشا 85 ميلليون جۇمىس ورنى اۆتوماتتاندىرۋ سالدارىنان جويىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. ال بىزدە قايتا وقىتۋ، سيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ، جاڭا ماماندىقتارعا باعىتتاۋ جۇمىسى جۇيەلى ءجۇرىپ جاتىر ما؟ مىنە، سۇراقتىڭ توركىنى وسىندا.

مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ دە ماشاقاتى بار

ءجي-دىڭ قازاق تىلىنە بەيىمدەلۋى – جەكە اڭگىمە. بۇگىندە ءىرى پلاتفورمالاردىڭ بارلىعى قازاقشا سويلەي باستادى دەۋگە كەلمەيدى. ChatGPT، Google Assistant، Siri – ءبارى قازاق تىلىنە ءالسىز جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى دەرەك از، تىلدىك كورپۋس جەتكىلىكسىز. ال ءتىلسىز ينتەللەكت – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە دە، مادەني تۇتاستىققا دا قاتەر.

كولەڭكەدە تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە – قازاقي دۇنيەتانىمنىڭ بەينەلەنبەۋى. جي-مەن جۇمىس ىستەگەن ءجاسوسپىرىم اعىلشىن ماتىنىمەن، باتىس لوگيكاسىمەن تاربيەلەنەدى. ەرتەڭ قازاق تىلىندە كوماندا بەرىپ، ۇلتتىق تانىم اياسىندا تاپسىرما ورىنداي الماسا – ول ينتەللەكت وزگە بولمىستىڭ كوشىرمەسى ەمەس پە؟

ءبىز دايىنبىز با – ساندىققا، ساندىراقسىز؟

قازاقستاندا «جاساندى ينتەللەكت تۇجىرىمداماسى» ازىرلەنىپ، بىرنەشە مينيسترلىك جوبالاردى قولعا الدى. ءبىراق بۇقارا نە ءبىلىپ وتىر؟ جي قاي سالانى وزگەرتەدى، كىمنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى، قاي جەردە ورنى تولماس سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن؟ بۇعان قوعام تولىقتاي دايىن با؟

جالپى جي – قۇرال. ال قۇرالدىڭ قايدا جۇمسالاتىنى – ادامنىڭ ءوز قولىندا. ءبىز ەگەر ونى ءبىلىم، مەديسينا، ەكولوگيا، عىلىم جولىنا پايدالانساق – ۇتاتىن ۇلتپىز. ال ەگەر ونى تەك تەندەر مەن تەز تابىسقا ارناساق – جاساندى ينتەللەكت ەمەس، جاساندىلىقتىڭ زامانى ورنايدى.

قورىتىندى ورنىنا

جاساندى ينتەللەكت – ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى كورشىمىز ەمەس. ول بۇگىننەن باستاپ بىزبەن ءبىر كەڭسەدە، ءبىر سىنىپتا، ءبىر سوت زالىندا وتىر. ءبىز ونى تانىپ ۇلگەرمەسەك، ول ءبىزدى باياعىدا-اق تانىپ الدى. ءقازىر تاڭداۋ كەزەڭى: ءبىز ءجي-دى مەڭگەرەمىز بە، الدە ول ءبىزدى مەڭگەرە مە؟ ۇلتتىق مۇددە، ءتىل، تاۋەلسىز سانا ءۇشىن بۇل سۇراق – ەرتەڭ ەمەس، بۇگىن شەشىلۋى كەرەك ساۋال.