كەشەگى كۇن كومپيۋتەرسىز مۇمكىن ەمەس ەدى. بۇگىنگى كۇن – جاساندى ينتەللەكتىسىز ەلەستەتۋ قيىن. ءبىراق وسى ءبىر «اقىلدى الگوريتم» قازاق قوعامىنىڭ كۇندەلىكتى ومىرىنە قالاي ەندى؟ ونىڭ پايداسىنان بولەك، پايىمداپ ۇلگەرمەگەن ءقاۋپى جوق پا؟ ماسەلە – ماشينانىڭ ميىندا ەمەس، ادامنىڭ نيەتىندە.

جي كەلدى. ءبىراق ەسىك اشىق پا ەدى؟

جاساندى ينتەللەكت قازاقستانعا ءبىر كۇندە كەلگەن جوق. جىلدار بويى عىلىمي ماقالالاردا، سالالىق باياندامالاردا ايتىلىپ كەلدى. ءبىراق ەلدەگى العاشقى بەتبۇرىس – 2020 جىلدان كەيىن باستالدى. مەكتەپتەرگە پيلوتتىق جوبالار كەلدى، بانكتەر ۆيرتۋالدى اسسيستەنتتەرگە كوشتى، ال مەملەكەتتىك قىزمەتتەرگە جي ەنگىزۋ باستاماسى كوتەرىلدى. الايدا ماسەلە بىرەۋ: ءبىز وعان دايىن بولدىق پا؟

قاراپايىم اۋىل مەكتەبىن الايىق. كومپيۋتەرى ەسكى، ينتەرنەتى باياۋ، ءمۇعالىمى سيفرلىق ساۋاتتىلىقتان كۋرس وتپەگەن. سوندا جي قاي جەردە ىسكە اسادى؟ ال قالاداعى ەليتالى مەكتەپتەردە وقۋشىلارعا جاساندى ينتەللەكتپەن كود جازۋ، بەينەماتەريالدى اۆتوماتتى جاساۋ ۇيرەتىلىپ جاتىر. بۇل – بىلىمدەگى سيفرلىق تەڭسىزدىك. جاساندى ينتەللەكت ەمەس، جاساندى ايىرماشىلىق قالىپتاسىپ جاتىر.

جاساندى ينتەللەكت – ۇستاز با، الدە ۋ-شاقپا؟

ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا جاساندى ينتەللەكت ەنگىزۋ – الەمدىك ترەند. اقش پەن قىتايدا وقۋشىلارعا ءۇي تاپسىرماسىن بەيىمدەپ بەرەتىن الگوريتمدەر بار. فينليانديادا وقۋشىنىڭ مىنەز-قۇلقىن، زەيىن دەڭگەيىن، ۇيرەنۋ ءتاسىلىن ساراپتايتىن جي جۇيەلەرى ىسكە قوسىلعان. ال قازاقستاندا شە؟

بىزدە ازىرگە كەيبىر پلاتفورمالار تەست سۇراقتارىن اۆتوماتتى ۇسىنا باستادى. ۋنيۆەرسيتەتتەردە ChatGPT قولدانۋ تاجىريبەسى بار. ءبىراق وقىتۋشى مەن وقۋشىنىڭ اراسىنا تۇسەتىن «اقىلدى كومەكشى» بار ما؟ جوق. جانە ءبىر ماڭىزدى سۇراق: وقۋشىنىڭ ورنىنا ەسسە جازىپ بەرەتىن ءجي-دى قاي جەردە توقتاتامىز؟ ياعني جي – وقىتۋشىنىڭ كومەكشىسى مە، الدە وقۋشىنىڭ قىسقا جولى ما؟

اكىمدىككە الگوريتم، سوتقا سينتاكسيس كەرەك پە؟

مەملەكەتتىك سەكتوردا ءجي-دى پايدالانۋ تۋرالى باستامالار بار. قۇجات اينالىمىن جەڭىلدەتۋ، تۇرعىنداردىڭ وتىنىشتەرىن اۆتوماتتى تالداۋ، قوعامدىق كولىك قوزعالىسىن باسقارۋ – مۇنىڭ ءبارى الگوريتممەن شەشىلمەك. ءبىراق جاساندى ينتەللەكتتىڭ باستى جاۋى – شالا ەنگىزىلگەن رەفورما.

مىسالى، سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى حالىقپەن ديالوگ قۇرۋ ءۇشىن «Digital Agent» قوسىمشاسىن ۇسىندى. ءبىراق ول حالىقتىڭ ءتىلىن ەمەس، الگوريتم ءتىلىن جاقسى تۇسىنەدى. ياعني قولدانۋشى سۇرانىسىن شىن ساراپتاي ما؟ الدە «كۇتىڭىز» دەگەن جاۋاپتى سىپايىلاپ جەتكىزەتىن پروگرامما ما؟

جاساندى ينتەللەكت پەن زاڭ – كىمدىكى كۇشتى؟

زاڭنامادا جي-گە قاتىستى تۇسىنىكتەر ءالى دە تولىق قالىپتاسقان جوق. ماسەلەن، جاساندى ينتەللەكت قاتە شەشىم قابىلداسا، جاۋاپكەرشىلىك كىمدە؟ باعدارلامالاۋشىدا ما، تاپسىرىس بەرۋشىدە مە، الدە ەشكىمدە مە؟ مۇنداي «يەسى جوق شەشىمدەر» ەرتەڭ ادام تاعدىرىنا اسەر ەتسە شە؟

ەۋرووداق 2023 جىلى جي تۋرالى ارنايى رەتتەۋ پاكەتىن بەكىتتى. ول بويىنشا مەديسينالىق، قۇقىقتىق جانە ءبىلىم سالاسىنداعى ءجي-دىڭ جۇمىسى قاتاڭ باقىلاۋدا. قازاقستاندا بۇل ماسەلە ءالى دە قۇقىقتىق سۇر ايماقتا. سوت پروسەستەرىندە، مىسالى، جي قولدانۋعا بولادى، ءبىراق ءدال ءقازىر ونىڭ الگوريتمى قالاي جۇمىس ىستەيتىنى اشىق ەمەس. بۇل – ءقاۋىپ ەمەس، ءقاۋىپتىڭ الدىن الماۋ.

جاساندى ينتەللەكت – جۇمىسسىزدىقتىڭ كولەڭكەسى مە؟

ەڭبەك نارىعىنا كەلسەك، ءجي-دىڭ جەتىستىگى بىرەۋگە مۇمكىنشىلىك، بىرەۋگە ءقاۋىپ. جۋرناليستيكا، مۇعالىمدىك، بۋحگالتەريا سياقتى ماماندىقتار بىرتىندەپ اۆتوماتتاندىرىلىپ كەلەدى. جي ءماتىن جازادى، ەسەپ شىعارادى، تەست قۇراستىرادى. دەمەك، مىڭداعان ادامنىڭ ورنىن الگوريتم باسا ما؟

بۇۇ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك، 2025 جىلعا قاراي الەم بويىنشا 85 ميلليون جۇمىس ورنى اۆتوماتتاندىرۋ سالدارىنان جويىلۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە قازاقستان دا بار. ال بىزدە قايتا وقىتۋ، سيفرلىق داعدىلاردى ۇيرەتۋ، جاڭا ماماندىقتارعا باعىتتاۋ جۇمىسى جۇيەلى ءجۇرىپ جاتىر ما؟ مىنە، سۇراقتىڭ توركىنى وسىندا.

مادەنيەت پەن ءتىلدىڭ دە ماشاقاتى بار

ءجي-دىڭ قازاق تىلىنە بەيىمدەلۋى – جەكە اڭگىمە. بۇگىندە ءىرى پلاتفورمالاردىڭ بارلىعى قازاقشا سويلەي باستادى دەۋگە كەلمەيدى. ChatGPT، Google Assistant، Siri – ءبارى قازاق تىلىنە ءالسىز جاۋاپ بەرەدى. سەبەبى دەرەك از، تىلدىك كورپۋس جەتكىلىكسىز. ال ءتىلسىز ينتەللەكت – ۇلتتىق قاۋىپسىزدىككە دە، مادەني تۇتاستىققا دا قاتەر.

كولەڭكەدە تۇرعان تاعى ءبىر ماسەلە – قازاقي دۇنيەتانىمنىڭ بەينەلەنبەۋى. جي-مەن جۇمىس ىستەگەن ءجاسوسپىرىم اعىلشىن ماتىنىمەن، باتىس لوگيكاسىمەن تاربيەلەنەدى. ەرتەڭ قازاق تىلىندە كوماندا بەرىپ، ۇلتتىق تانىم اياسىندا تاپسىرما ورىنداي الماسا – ول ينتەللەكت وزگە بولمىستىڭ كوشىرمەسى ەمەس پە؟

ءبىز دايىنبىز با – ساندىققا، ساندىراقسىز؟

قازاقستاندا «جاساندى ينتەللەكت تۇجىرىمداماسى» ازىرلەنىپ، بىرنەشە مينيسترلىك جوبالاردى قولعا الدى. ءبىراق بۇقارا نە ءبىلىپ وتىر؟ جي قاي سالانى وزگەرتەدى، كىمنىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى، قاي جەردە ورنى تولماس سالدارعا اكەلۋى مۇمكىن؟ بۇعان قوعام تولىقتاي دايىن با؟

جالپى جي – قۇرال. ال قۇرالدىڭ قايدا جۇمسالاتىنى – ادامنىڭ ءوز قولىندا. ءبىز ەگەر ونى ءبىلىم، مەديسينا، ەكولوگيا، عىلىم جولىنا پايدالانساق – ۇتاتىن ۇلتپىز. ال ەگەر ونى تەك تەندەر مەن تەز تابىسقا ارناساق – جاساندى ينتەللەكت ەمەس، جاساندىلىقتىڭ زامانى ورنايدى.

قورىتىندى ورنىنا

جاساندى ينتەللەكت – ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى كورشىمىز ەمەس. ول بۇگىننەن باستاپ بىزبەن ءبىر كەڭسەدە، ءبىر سىنىپتا، ءبىر سوت زالىندا وتىر. ءبىز ونى تانىپ ۇلگەرمەسەك، ول ءبىزدى باياعىدا-اق تانىپ الدى. ءقازىر تاڭداۋ كەزەڭى: ءبىز ءجي-دى مەڭگەرەمىز بە، الدە ول ءبىزدى مەڭگەرە مە؟ ۇلتتىق مۇددە، ءتىل، تاۋەلسىز سانا ءۇشىن بۇل سۇراق – ەرتەڭ ەمەس، بۇگىن شەشىلۋى كەرەك ساۋال.

سيفرلىق ءداۋىر كەلدى. ءبىراق ونىمەن بىرگە ءقاۋىپ تە كەلدى. ەندى ءبىلىم وردالارى – تەك وقۋ ەمەس، اقپارات سوعىسىنىڭ دا مايدانى. كيبەرشابۋىلدار، فيشينگ، دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋى، جالعان مالىمەت تاراتۋ – وسىنىڭ ءبارى مەكتەپ پەن ۋنيۆەرسيتەت قابىرعاسىنان باستاپ ءتونىپ تۇرعان ءقاۋىپ. ال ەكىنشى جاعىنان، جاساندى ينتەللەكت (جي) تەحنولوگيالارى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنا تىڭ سەرپىن بەرىپ، وقىتۋ مەن باعالاۋ ءۇردىسىن تۇبەگەيلى وزگەرتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ياعني، ءبىلىم بەرۋ ەكى الەمنىڭ توعىسىندا تۇر – ءقاۋىپ پەن مۇمكىندىك.

بۇگىنگى وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەر – سيفرلىق تۋمالار. ولاردىڭ وقۋ كەڭىستىگى – Google، YouTube، ChatGPT، TikTok ارالاسقان ارالاس ورتا. ءبىراق وسى قۇرالدارمەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتى مەن قاۋىپسىزدىك ءالى تولىق قالىپتاسا قويعان جوق. قازاقستاندا 2023 جىلى كيبەرشابۋىلداردىڭ 22%-ى ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىنە باعىتتالعان دەگەن دەرەك بار. بۇل – بانكتەر مەن مەملەكەتتىك قۇرىلىمداردان كەيىنگى ءۇشىنشى ورىن. سەبەبى ءبىلىم بەرۋ ۇيىمدارى – ۇلكەن دەرەكتەر بازاسى. وقۋشىلاردىڭ جەكە مالىمەتتەرى، اتا-انا دەرەكتەرى، ىشكى اكادەميالىق جۇيەلەر – ءبارى شابۋىل نىساناسىنا اينالادى. ماسەلەن، 2022 جىلى الماتىداعى ءبىر جوعارى وقۋ ورنىنىڭ ىشكى سەرۆەرىنە حاكەرلەر شابۋىل جاساپ، 5 مىڭنان استام ستۋدەنتتىڭ دەرەكتەرى جەلىگە تاراعان.

كيبەرقاۋىپسىزدىك تەك حاكەرلىك شابۋىلدان قورعانۋ ەمەس. ول – فيشينگتەن باستاپ الەۋمەتتىك ينجەنەريا، deepfake، جالعان سىلتەمەلەر، زياندى قوسىمشالار، گادجەتتەر ارقىلى تىڭشىلىق، ت.ب. ءقاۋىپ تۇرلەرىن قامتيتىن كەشەن. وقۋشىعا جالعان وليمپياداعا قاتىسۋ تۋرالى حات كەلۋى، ءمۇعالىمنىڭ تەلەفونىنا ۆيرۋس جۇعۋى – ءبارى كيبەرقاۋىپتىڭ قاراپايىم كورىنىسى. ال مۇنداي شابۋىلدارعا قارسى تۇرۋ ءۇشىن تەك تەحنيكالىق قورعانىس ەمەس، سيفرلىق گيگيەنا مەن مەدياساۋاتتىلىق كەرەك. بۇل ەكى تۇسىنىك ءالى دە كەڭ تارالا قويعان جوق.

حالىقارالىق تاجىريبەدە كيبەرقاۋىپسىزدىك ءبىلىم بەرۋدىڭ اجىراماس بولىگىنە اينالعان. مىسالى، ەستونيادا 6-سىنىپتان باستاپ كيبەرگيگيەنا ءپانى وقىتىلادى. فينليانديادا مەدياساۋات مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگەن. اقش-تا K-12 جۇيەسىندە ءار سىنىپقا بەيىمدەلگەن كيبەرقاۋىپسىزدىك مودۋلدەرى بار. ال قازاقستاندا بۇل باعىتتا العاشقى قادامدار جاسالىپ جاتىر. «سيفرلىق ساۋاتتىلىق» فاكۋلتاتيۆتىك ساباق رەتىندە ەنگىزىلسە دە، ونىڭ اۋقىمى مەن تەرەڭدىگى جەتكىلىكسىز. مەكتەپتەر مەن كوللەدجدەرگە ناقتى ءقاۋىپ جاعدايىندا ارەكەت ەتۋدى ۇيرەتۋ، فيشينگتى تانۋ، ءقاۋىپسىز پارول قۇراستىرۋ، قوعامدىق Wi-Fi-دا جۇمىس ىستەۋ ءتارتىبى سەكىلدى بازالىق ماشىقتار جۇيەلى تۇردە وقىتىلۋى ءتيىس.

2023 جىلى قازاقستاندا «كيبەرقاۋىپسىز قازاقستان» تۇجىرىمداماسى قابىلدانىپ، وعان ءبىلىم بەرۋ مەكەمەلەرىندەگى دەرەكتەر قاۋىپسىزدىگى دە ەنگىزىلدى. وندا مەكتەپتەر مەن جوو-لاردىڭ اقپاراتتىق جۇيەلەرىن تەكسەرۋ، ىشكى IT ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋ، وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەردى وقىتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار، «KZ-CERT» قىزمەتى ارقىلى ءبىلىم مەكەمەلەرىنە شابۋىل تىركەلگەن جاعدايدا تەز ارەكەت ەتۋ جۇيەسى قۇرىلۋدا. بۇل – وڭ قادام. ءبىراق ازىرگە تەحنيكالىق قورعانىس قۇرالدارىنىڭ بارلىعى قولجەتىمدى ەمەس. كەيبىر اۋىل مەكتەپتەرى Wi-Fi روۋتەرىن دە اتا-انالاردىڭ كومەگىمەن العان. ونداي جاعدايدا كيبەرقاۋىپسىزدىك قايدان بولسىن؟

ەندى ەكىنشى تاراپ – جاساندى ينتەللەكت. ChatGPT، Grammarly، Khanmigo، Scribe، Google Gemini، Copilot سىندى جي قۇرالدارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە بەلسەندى ەنۋدە. اقش-تا مۇعالىمدەردىڭ 47%-ى كۇندەلىكتى ساباق جوسپارلاۋدا جي قولدانادى. ۇلىبريتانيادا جي ارقىلى جەكە ءبىلىم بەرۋ تراەكتورياسى قۇراستىرىلۋدا. ءۇندىستاندا NEP 2020 رەفورماسى اياسىندا ءار وقۋشىنىڭ پروگرەسىن جي ارقىلى باقىلايتىن جۇيە ەنگىزىلىپ جاتىر. قازاقستاندا دا كەيبىر جەكە مەكتەپتەر ChatGPTء-تى ەسسە تەكسەرۋ مەن ءتىل ۇيرەتۋدە قولدانىپ ۇلگەردى.

جي قۇرالدارىنىڭ ارتىقشىلىعى – جەكەلەۋ، بەيىمدەۋ جانە ماسشتابتاۋ. ياعني، ءبىر سىنىپتا 30 وقۋشى بولسا دا، ءارقايسىسىنا جەكە تاپسىرما، جەكە كەڭەس بەرۋ – بۇرىن تەك ءمۇعالىمنىڭ ارمانى ەدى. ەندى بۇل جي ارقىلى مۇمكىن بولىپ وتىر. سونىمەن قاتار، قاتە جىبەرۋ ۇلگىسىن تانۋ، وقۋشىنىڭ ميعا قونبايتىن تاقىرىپتارعا ورالىپ وتىرۋى، مازمۇندى ۆيزۋالداۋ – وسىنىڭ ءبارى ءجي-دىڭ كومەگىمەن جەڭىلدەيدى. Google-دىڭ جاڭا Project Tailwind مودەلى وقۋشىنىڭ جازعان كونسپەكتىسىن اۆتوماتتى تۇردە قورىتىندىلاپ، تەست جاساي الادى. Grammarly نەمەسە Scribe سياقتى قۇرالدار جازۋ ماشىعىن جەتىلدىرۋگە كومەكتەسەدى.

دەگەنمەن، ءجي-دىڭ بىلىمگە اسەرى تەك وڭ بولا بەرمەيدى. تەكسەرىلمەگەن دەرەك، جالعان اقپارات، وقۋشىنىڭ ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ازايۋى، ەسسە مەن ەسەپتەردى تۇگەل جي-گە جازدىرۋ – بۇل دا ءقاۋىپ. سونىمەن قاتار، جەكە دەرەكتەردىڭ ساقتالۋى، جي قۇرالدارىنىڭ وقۋشى مىنەز-قۇلقىنا اسەرى سەكىلدى مورالدىق سۇراقتار تۋىندايدى. سوندىقتان جي-مەن جۇمىس ىستەۋ مادەنيەتىن دە قالىپتاستىرۋ قاجەت. ءمۇعالىم – باعىتتاۋشى، جي – كومەكشى. بۇل ارا-جىگىن اجىراتۋ وتە ماڭىزدى.

قازىرگى تاڭدا كەيبىر ەلدەر مەكتەپتەر مەن جوو-لاردا جي قولدانۋعا قاتىستى ناقتى ەرەجە بەكىتىپ ۇلگەردى. مىسالى، فرانسيادا ChatGPT مەكتەپتەردە قولدانىلمايدى، ءبىراق جوو-لاردا باقىلاۋدا رۇقسات. اقش-تا جي قۇرالدارىن پايدالانۋ وقۋ ساياساتىنا ەنگىزىلگەن: كەي كوللەدجدەردە تاپسىرمادا جي پايدالانىلعانى مىندەتتى تۇردە كورسەتىلۋى ءتيىس. قازاقستاندا ازىرگە بۇل – سۇر ايماق. ياعني، جي قولدانعان-قولدانباعانىن تەكسەرۋدىڭ جولى جوق. بۇل – بولاشاقتا پلاگيات پەن ءبىلىمنىڭ ساپاسىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە اكەلۋى مۇمكىن.

ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە جي مەن كيبەرقاۋىپسىزدىك قاتار دامۋى ءتيىس. ءبىرى – تيىمدىلىك پەن دەربەستىككە جەتەلەيدى، ەكىنشىسى – قاۋىپسىزدىك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل ەكەۋىنسىز قازىرگى ءبىلىم بەرۋ – ءالسىز ءارى بولاشاعى بۇلىڭعىر جۇيە. سول سەبەپتى جي قۇرالدارىن پايدالانۋ مادەنيەتى مەن سيفرلىق قاۋىپسىزدىك – مەكتەپ پارتاسىنان باستالۋى قاجەت.

قورىتقاندا، وقۋشىنىڭ براۋزەرىندەگى ىزدەۋ جولى – ەندى جاي اقپارات تەرەتىن تەرەزە ەمەس. ول ارقىلى شابۋىل دا، شابىت تا كەلۋى مۇمكىن. قايسىسىن تاڭدايتىنىمىز – جۇيە مەن ۇستازعا بايلانىستى.

عالامتوردىڭ عارىشتان تارالاتىن ءداۋىرى باستالدى. بۇگىنگى تاڭدا سپۋتنيكتىك ينتەرنەت تەك شالعاي اۋىلدى ينتەرنەتپەن قامتيتىن تەحنولوگيا عانا ەمەس، ول – سيفرلىق تەڭسىزدىكتى جويۋدىڭ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى ارتتىرۋدىڭ جانە عارىش سالاسىن دامىتۋدىڭ جاڭا قۇرالى. بۇل باعىتتا الەم العا وزىپ بارادى. SpaceX، Amazon، OneWeb سىندى الپاۋىتتار جۇزدەگەن ەمەس، مىڭداعان بايلانىس سپۋتنيكتەرىن وربيتاعا شىعارىپ ۇلگەردى. ال قازاقستان شە؟

بۇگىندە رەسپۋبليكا حالقىنىڭ 97%-ى ينتەرنەتكە قوسىلعانىمەن، اۋىلدىق جەرلەردە بۇل كورسەتكىش ايتارلىقتاي تومەن. كەيبىر شەتكەرى ەلدى مەكەندەردە بايلانىس مۇلدە جوق. مۇنداي ايماقتارعا تالشىقتى كابەل تارتۋ – شىعىنى كوپ، ينفراقۇرىلىمى ءالسىز. وسىندايدا سپۋتنيكتىك ينتەرنەت تاپتىرماس شەشىم رەتىندە كورىنەدى. سەبەبى ول – وربيتاداعى اپپاراتتار ارقىلى تىكەلەي جەردەگى قابىلداعىشقا سيگنال تاراتادى. كابەل دە، انتەننا دا قاجەت ەمەس.

دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە بۇل تەحنولوگيانىڭ ومىرشەڭ ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن، SpaceX كومپانياسىنىڭ Starlink جوباسى – قازىرگى تاڭدا ەڭ ءىرى سپۋتنيكتىك ينتەرنەت جەلىسى. 2024 جىلدىڭ باسىندا Starlink جەر ماڭىنداعى وربيتاعا 5000-نان استام بايلانىس سپۋتنيگىن ۇشىردى. جوبا ماقساتى – جەر شارىنىڭ كەز كەلگەن نۇكتەسىنە جوعارى جىلدامدىقتاعى ينتەرنەت ۇسىنۋ. ءقازىردىڭ وزىندە اقش، كانادا، ەۋروپا ەلدەرىنىڭ شالعاي وڭىرلەرىندە فەرمەرلەر، اسكەري قۇرىلىمدار، ەكسپەديسيالار وسى قىزمەتتى پايدالانىپ وتىر. Starlinkء-تىڭ جىلدامدىعى 100–200 مبيت/س شاماسىندا، بۇل – بەينەقوڭىراۋ، ونلاين وقۋ، ءتىپتى ستريمينگكە دە جەتەتىن ساپا. جوبا ءساتتى شىققان سوڭ، Amazon دا ءوز Kuiper جوباسىن ىسكە قوستى – كومپانيا الداعى جىلدارى 3000-عا جۋىق سپۋتنيك ۇشىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. OneWeb كومپانياسى دا 600-دەن استام اپپاراتتى وربيتاعا شىعارعان. بۇل باسەكە تەك كوممەرسيا ءۇشىن ەمەس، عالامتوردى ستراتەگيالىق ينفراقۇرىلىم رەتىندە قاراۋدىڭ بەلگىسى.

سپۋتنيكتىك ينتەرنەتتىڭ باستى ارتىقشىلىعى – قولجەتىمدىلىك. ول شالعاي اۋىلعا، تاۋلى وڭىرگە، شولگە – ياعني ينفراقۇرىلىم جەتپەگەن كەز كەلگەن ايماققا جەتەدى. قازاقستان جاعدايىندا بۇل – شىعىس قازاقستاننىڭ تاۋ قويناۋى، ماڭعىستاۋ مەن اتىراۋ وبلىستارىنىڭ قۇمدى مەكەندەرى، تۇركىستان مەن جامبىلدىڭ جايلاۋلارى دەگەن ءسوز. بۇدان بولەك، گەوساياسي تۇراقسىزدىق كەزىندە سپۋتنيكتىك بايلانىس – بالاما ارنا. سەبەبى ول تەك ۇلتتىق وپەراتورعا تاۋەلدى ەمەس، عارىشتان تاراتىلادى. بۇل – اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك ءۇشىن اسا ماڭىزدى.

قازاقستان عارىشتى يگەرۋدە پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە الدىڭعى قاتاردا. ەلدە 2006 جىلدان بەرى KazSat باعدارلاماسى جۇمىس ىستەيدى. بۇگىندە KazSat-2 جانە KazSat-3 بايلانىس اپپاراتتارى وربيتادا. ولار مەملەكەتتىك ورگانداردى، تەلەارنالاردى، كەيبىر ينتەرنەت وپەراتورلارىن بايلانىستىرۋدا قولدانىلادى. الايدا بۇل سپۋتنيكتەر نەگىزىنەن ستاسيونارلىق بايلانىسقا باعىتتالعان، ياعني ولار تەك ناقتى كوورديناتتاعى انتەننامەن جۇمىس ىستەيدى. ال قازىرگى ترەند – موبيلدىلىك. Starlink ءتارىزدى جۇيەلەردى قابىلداۋ ءۇشىن شاعىن انتەننا جەتكىلىكتى. قازاقستاندا مۇنداي دەڭگەيدەگى عارىش جەلىسى جوق.

ەلدە بۇل ولقىلىقتى جويۋ ءۇشىن 2023 جىلى سيفرلىق دامۋ مينيسترلىگى «KazSat جاڭا بۋىن» جوباسىن قولعا الاتىنىن مالىمدەگەن. ماقسات – كەڭ جولاقتى ينتەرنەتتى سپۋتنيك ارقىلى تاراتۋ. بۇل اپپاراتتار ورتا وربيتاعا ەمەس، تومەن وربيتاعا (LEO – Low Earth Orbit) ورنالاستىرىلىپ، سيگنال تاراتۋ كەشىگۋىن ازايتادى. LEO سپۋتنيكتەرى ارقىلى ينتەرنەت جىلدام ءارى سەنىمدى بولادى. ءقازىردىڭ وزىندە مينيسترلىك SpaceX جانە OneWeb سىندى ءىرى ويىنشىلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ جاتىر. 2024 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي پيلوتتىق جوبالار ىسكە قوسىلۋى مۇمكىن.

عارىش ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋدىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى اسپەكتىسى – جەردەگى قابىلداۋ جانە باقىلاۋ ستانسيالارى. مىسالى، قازعارىش كومپانياسىنىڭ اقكول مەن جەزقازعان ماڭىنداعى عارىشتىق جەر ستانسيالارى KazSat اپپاراتتارىن باسقارادى. ەگەر جاڭا بۋىن سپۋتنيكتەرى ۇشىرىلسا، وسىنداي ستانسيالاردى كوبەيتۋ كەرەك بولادى. سەبەبى تومەن وربيتاداعى سپۋتنيكتەر جەردى تەز اينالادى – ءبىر اپپارات ءبىر نۇكتەنىڭ ۇستىنەن 15–20 مينۋتتا عانا وتەدى. دەمەك، سيگنال ۇزدىكسىز بولۋ ءۇشىن ونداعان اپپارات قاجەت. وسىنى ەسكەرىپ، OneWeb جانە باسقا كومپانيالار جەر شارىنا جۇزدەگەن سپۋتنيكتى ءبىر ۋاقىتتا ورنالاستىرۋدا.

سپۋتنيكتىك ينتەرنەتكە كوشۋ تەك بايلانىس ەمەس، جالپى عارىش سالاسىن دامىتۋعا سەرپىن بەرەدى. سەبەبى سپۋتنيك جاساۋ، ونى وربيتاعا جەتكىزۋ، باسقارۋ، دەرەكتەردى وڭدەۋ – وسىنىڭ ءبارى جوعارى تەحنولوگيالىق كلاستەردى قاجەت ەتەدى. بۇل – ينجەنەرلەر، IT ماماندار، راديوتەحنيكتەر، دەرەكتەردى تالداۋشىلار سەكىلدى جاڭا ماماندىقتارعا سۇرانىس ارتادى دەگەن ءسوز. قازاقستاندا بۇل باعىتتا نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەت، ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ، الماتى ەنەرگەتيكا جانە بايلانىس ۋنيۆەرسيتەتى سەكىلدى مەكەمەلەر عارىش ينجەنەرياسى مەن تەلەكوممۋنيكاسيا سالاسىندا مامان دايارلاۋدا. سونىمەن قاتار، «عارىش ساپارى» كومپانياسى ءوزىنىڭ تەحنولوگيالىق بازاسىندا كىشىگىرىم سپۋتنيكتەر قۇراستىرۋ جوبالارىن ىسكە اسىرۋدا. مۇنداي باستامالار ەل ىشىندە عارىشتىق ويلاۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرىپ، باسەكەگە قابىلەتتى كادرلار شوعىرىن قۇرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

بۇگىنگى تاڭدا سپۋتنيكتىك ينتەرنەت جۇيەلەرى الەمدىك بايلانىس ينفراقۇرىلىمىنىڭ جاڭا نەگىزىنە اينالىپ كەلەدى. بۇل – تەلەكوممۋنيكاسيا سالاسىنداعى ترانسفورماسيا. ەگەر قازاقستان وسى ۇدەرىسكە دەر كەزىندە قوسىلا السا، عارىش سالاسىندا تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگىن ساقتاپ قانا قويماي، شالعاي اۋىلداردى دا وركەنيەت كەڭىستىگىنە شىعارا الادى. ەڭ باستىسى – بۇل باعىتتا ساياسي ەرىك، ستراتەگيالىق جوسپار جانە ناقتى تەحنيكالىق قادامدار ۇيلەسىم تابۋى ءتيىس.

عالامتور ەندى تەك كابەل ارقىلى ەمەس، عارىشتان كەلەدى. دەمەك، عارىش – تەك زەرتتەۋ ەمەس، ەندى كۇندەلىكتى ءومىردىڭ ءبىر بولىگىنە اينالماق.