تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ تاريحىندا 1991–1999 جىلدا كوپپارتيالىق جۇيە قۇرۋعا تالپىنعان كەزەڭ بولىپ ەسەپتەلەدى. العاشقى ساياسي پارتيالار پايدا بولىپ، جۇرتتىڭ اراسىندا دەموكراتيالىق رەفورمالار تۋرالى ۇراندار ءجيى ايتىلاتىن. 1993 جىلى العاشقى كونستيتۋسيا قابىلدانىپ، كوپپارتيالىق جۇيەنىڭ قۇقىقتىق نەگىزدەرى قالانعانداي بولعان. ول كونستيتۋسيادا ازاماتتار پارتيا قۇرىپ، ساياسي قىزمەتپەن اينالىسۋ ەركىندىك الدى. 1994 جىلى اتا زاڭنىڭ بۇل باپتارى ناقتى ىستە سىناقتان ءوتتى. ويتكەنى العاشقى كوپپارتيالىق پارلامەنتتىك سايلاۋ وتكەن بولاتىن.
ول كەزدە زاڭ شىعارۋ ورگانى قازىرگىدەي سەنات پەن ءماجىلىس سياقتى ەكى پالاتاعا بولىنبەگەن. جوعارعى كەڭەستەگى 177 ورىننىڭ 50%-ىن (87 ورىن) يەلەنگەن پارتيا ۇكىمەتتى جاساقتاپ، ساياسي ۇستەمدىككە يە بولاتىن. سايلاۋ قورىتىندىسى بويىنشا:
«وتان» پارتياسى (كەيىنگى Nur Otan، قازىرگى Amanat) – 48 ورىن؛
قازاقستان حالىق كونگرەسى پارتياسى – 23 ورىن؛
كوممۋنيستىك پارتيا – 17 ورىن؛
«ازامات» پارتياسى – 9 ورىن يەلەندى.
سونداي-اق، «مەملەكەتتىك دامۋ» جانە «حالىق پارتياسى» سەكىلدى سايلاۋ بلوكتارىنىڭ جەكەلەگەن ۇمىتكەرلەرى جوعارعى كەڭەسكە كىردى.
1995 جىلى جاڭا كونستيتۋسيا قابىلدانىپ، پرەزيدەنت بيلىگى كۇشەيتىلدى. بۇل ساياسي بيلىكتىڭ ءبىر ورتالىققا شوعىرلانۋىنا جول اشتى. كونستيتۋسيا بويىنشا مەملەكەتتى باسقارۋ ىسىندە پارلامەنتتىڭ ىقپالى ازايىپ، پرەزيدەنتتىك جۇيە باسىمدىققا يە بولدى. وس كەزەڭنەن باستاپ ازاماتتىق قوعام مەن دەموكراتيالىق دامۋدى تاڭداعان، ادام قۇقىقتارى مەن الەۋمەتتىك ادىلەتتى باستى ورىنعا قويعان، ليبەرالدى ساياسات ۇستاناتىن «ازات» سياقتى پارتيالاردىڭ تىنىسى تارىلا بەردى.
1996 جىلى ەلدە ساياسي پارتيا اشۋ قيىنداي ءتۇستى. ويتكەنى العاش رەت ساياسي پارتيالار تۋرالى زاڭ قابىلدانىپ، پارتيالاردى رەسمي تىركەۋدەن وتۋگە مىندەتتەدى. وسىلايشا پارتيالار ناعىز ەكشەۋدەن ءوتتى.
مۇنىڭ ءبارى 2000–2010 جىلدارى ەلدەگى كوپپارتيالىق جۇيە بىرتىندەپ باسىم پارتيالى جۇيەگە اينالۋىنا تۇرتكى بولدى. وسىلايشا «وتان» پارتياسى ەلدىڭ باستى ساياسي كۇشى رەتىندە قالىپتاستى. 2002 جىلى ساياسي پارتيالار تۋرالى جاڭا زاڭ قابىلدانىپ، تىركەۋ تالابى قاتاڭداي ءتۇستى. پارتيا قۇرۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 50 مىڭ مۇشەسى بولۋ كەرەك دەگەن مەجە وسى كەزدە قويىلعان. بۇل تالاپ ساياسي الاڭدى شاعىن پارتيالاردان الاستاۋ دەگەن ءسوز ەدى.
2006 جىلى «اسار» پارتياسى، «ازاماتتىق پارتيا»، «اگرارلىق پارتيا» جانە «وتان» پارتياسى «Nur Otan» دەگەن الپاۋىت پارتياعا بىرىكتىرىلدى.
2010–2020 جىلدارى ءبىرپارتيالىق ۇستەمدىك كۇشەيە بەردى. پارلامەنتتەگى باسقا پارتيالاردىڭ ۇستانىمى ساياسي شەشىمگە ەشقانداي اسەر ەتە المادى.
2012 جىلعى پارلامەنتتىك سايلاۋدان كەيىن «Nur Otan» ماجىلىستەن 83 ورىن، «اق جول» - 8 ورىن، «قازاقستان حالىقتىق كوممۋنيستىك پارتياسى» - 7 ورىن يەلەندى. وسى ۇستەمدىك «Nur Otan» پارتياسى 2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن رەبرەندينگ جاساپ، «Amanat» پارتياسى بولىپ وزگەرتىلگەننەن كەيىن دە ساقتالىپ قالدى.
2019 جىلى پرەزيدەنتتىك تىزگىندى قولىنا العان مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ 2020 جىلى كوپپارتيالىق جۇيەگە جول اشاتىن شەشىمدەرگە باستاماشى بولا ءبىلدى. ول باستاما 2022 جىلعى ساياسي رەفورمالارعا ۇلاستى. ناقتىراق ايتساق، پارتيا قۇرۋعا قاجەت مۇشەلەر سانى 40 000-نان 20 000-عا دەيىن قىسقارتىلدى. ءدال وسى جىلى ۇلكەن ءورشىل ۇراندارمەن قۇرىلعان «Adal پارتياسىنىڭ «Amanat» قۇرامىنا كىرگەنىن ايتا كەتۋ كەرەك. ال «بايتاق» جانە «Respublica» پارتيالارىنىڭ ساحناعا شىعۋىن قازاقستاندىق ساياساتتانۋشىلار پارتيا تىركەۋ تالابىنىڭ جەڭىلدەۋىمەن بايلانىستىردى.
سونىمەن، ءقازىر قازاقستاندا ساياسي پارتيا قۇرۋ ءۇشىن قانداي تالاپتاردى ورىنداۋ كەرەك؟
1. كەمىندە 20 000 مۇشەسى بولۋى كەرەك. ونىڭ ىشىندە ءاربىر وبلىستا، رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا، استانادا كەم دەگەندە 200-دەن (بۇرىن 600 ادام بولعان) مۇشەسى بولۋعا ءتيىس.
2. پارتيا قۇرۋ شەشىمى قۇرىلتاي سەزىن وتكىزۋ ارقىلى قابىلدانادى. سەزدە پارتيانىڭ جارعىسى مەن باعدارلاماسى قابىلدانىپ، باسشىلىق قۇرامى بەكىتىلەدى.
3. قۇرىلتاي سەزى وتكىزىلگەننەن كەيىن 2 اي ىشىندە ادىلەت مينيسترلىگىنە قاجەتتى قۇجاتتار تاپسىرىلادى. سونداي-اق، 50 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش كولەمىندە تىركەۋ جارناسىن تولەيدى.
4. پارتيانىڭ وبلىستار مەن رەسپۋبليكالىق باعىنىستاعى قالالاردا فيليالدارى مەن وكىلدىكتەرى جۇمىس ىستەۋى كەرەك.
ءقازىر وسى تالاپتاردىڭ بارىنەن وتكەن 5 پارتيا بار. ولار:
«Amanat» پارتياسى – 800 مىڭنان استام مۇشەسى بار؛
«اق جول دەموكراتيالىق پارتياسى» – 255،8 مىڭ مۇشەسى بار؛
قازاقستاننىڭ حالىق پارتياسى – 90 مىڭ مۇشەسى بار؛
اۋىل حالىقتىق-دەموكراتيالىق پاتريوتتىق پارتياسى – رەسمي سايتىندا مۇشەلەرىنىڭ سانى تۋرالى مالىمەت جوق.
«بايتاق» جاسىلدار پارتياسى – 42 مىنڭان استام مۇشەسى بار.
«Respublica» پارتياسى – رەسمي سايتىندا مۇشەلەرىنىڭ سانى تۋرالى مالىمەت جوق.
2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن پارتيالاردىڭ سانى ارتقانىن ايتتىق. دەگەنمەن، ادىلەت مينيسترلىگىنە قۇجات وتكىزگەنىمەن، قۇزىرلى ورگان تىركەۋدەن باس تارتقان بىرنەشە پارتيا بار.
ولار:
«Demokratiya jaq»؛
«العا، قازاقستان»؛
«El Tiregi»؛.
«Haq» دەموكراتيالىق پارتياسى؛
«ناعىز اقيقات» پارتياسى.
جالپى الەمدە پارتيالىق جۇيەنىڭ بىرنەشە ءتۇرى بار. اقش پەن ۇلىبريتانيا سياقتى ەكىپارتيالىق جۇيە جۇمىس ىستەيدى. مۇنداي ەلدەردە سايلاۋداعى باسەكە ەكى نەگىزگى پارتيا اراسىندا بولادى. مىسالى، 330 ملن حالقى بار اقش-تا ساياسي بيلىك دەموكراتتار مەن رەسپۋبليكاشىلداردىڭ قولىنا الماكەزەك ءوتىپ وتىرادى دەۋگە بولادى. ال 67 ملن حالقى بار ۇلىبريتانياداعى ساياسي باسەكە كونسەرۆاتيۆتەر جانە لەيبوريستەر اراسىندا جۇرەدى. وزگە پارتيالاردىڭ بۇل تالاستاعى ۇلەسى تىم ەلەۋسىز.
ال فرانسيا، گەرمانيا، يتاليا، نيدەرلاند سياقتى ەۋرووداق ەلدەرىندە شىن مانىندەگى كوپپارتيالىق جۇيە قالىپتاسقان. بۇل مەملەكەتتەردە ۇكىمەتتى بىرنەشە پارتيالىق كواليسياسى جاساقتايدى. جۇڭگو، سولتۇستىك كورەيا سياقتى ەلدەردە اۆتوكراتيالىق جانە ءبىرپارتيالىق جۇيە بار. بۇلاردا بيلىكتىڭ ارقاۋىنا اينالعان جالعىز قۇدىرەتتى پارتيا عانا بولادى.
قازاقستان ۇستانىپ وتىرعان باسىم پارتيالى جۇيە رەسەي («ەدينايا روسسيا»)، وڭتۇستىك افريكا (افريكانىڭ ۇلتتىق كونگرەسى)، جاپونيا (ليبەرالدى-دەموكراتيالىق پارتياسى) ەلدەرىندە كەزدەسەدى.
