وزگە ەلدەر

qazaqstan.tv 31 شىلدە 2024

پاتريوتتىق اندەر كوپ جازىلىپ جاتىر -بالالار كومپوزيتورى

ق ر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، ى. التىنسارين اتىنداعى توسبەلگى يەگەرى، ق ر كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەسى، بالالار كومپوزيتورى، مادەنيەت قايراتكەرى، التىن ماحامبەتپەن سۇحبات

- التىن شاحزادا قىزى، قازاق ءان ونەرىندەگى بىردەن-بىر بالالار اندەرىنىڭ ناسيحاتتاۋشىسى، ءارى جاناشىرى رەتىندە جاۋاپ بەرىڭىزشى، كەلەشەك ەلدىڭ تىزگىنىن ۇستايتىن ازامات بولاتىن بۇگىنگى بالالاردىڭ بويىنا ۇلتتىق رۋحتى قالىپتاستىرا الاتىن پاتريوتتىق اندەر قانشالىقتى دەڭگەيدە جازىلۋدا؟

- پاتريوتتىق اندەر كوپ جازىلىپ جاتىر. ءبىراق، كوبىنە ول اندەر تەك مەملەكەتتىك داتالى كۇندەردە عانا ورىندالاتىندىقتان، كەڭىنەن تارالىپ جاتقان جوق. جالپى، پاتريوتتىق ءان دەگەنىمىز - ادام بويىندا وتانعا، ەلگە، تۋعان جەرگە دەگەن قۇرمەتىن اسقاقتاتا تۇسەتىن، رۋحتى كۇش بەرىپ، جىگەرلەندىرەتىن تۋىندى. قازىرگى تاڭدا، بالالار كومپوزيتورلارى قازاقستان، وتان، تۋعان ەل، تۋعان جەر تاقىرىبىنداعى اندەرىن جارىققا شىعارىپ جاتىر. اسىرەسە، وڭىرلىك اقىن-سازگەرلەردىڭ دە شىعارماشىلىعىنان پاتريوتتىق تۋىندىلار كوپتەپ ورىن الادى. ءبىراق، ناسيحاتتىڭ بولماۋى سالدارىنان، ول اندەر ءوز وڭىرلەرىنەن اسىپ كەتە الماي وتىر. نەگىزى، كەز كەلگەن تۋىندىنىڭ كەڭىنەن تارالۋى ءۇشىن، مىندەتتى تۇردە، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قولداۋى قاجەت. ەلىمىزدىڭ تەلەراديولارىندا بالالارعا ارنالعان مۋزىكالىق حابارلار جوقتىڭ قاسى. ال، بالالار اندەرى، اسىرەسە، پاتريوتتىق اندەر جارىققا شىعىپ تارالۋى ءۇشىن، ارەكەت جاساپ وتىرعان، تەك سول اۆتورلاردىڭ ءوزى. ولار ءوز وڭىرلەرىندە وتەتىن ءتۇرلى بالالار ءان بايقاۋلارىندا، مەكتەپتەرى مەن بالاباقشالارداعى مەرەكەلىك ءىس-شارالاردا شاكىرتتەرىنە ورىنداتىپ، ءوز مۇمكىندىكتەرى جەتكەنىنشە بالالار رەپەرتۋارىن كەڭەيتۋ جولىندا ارەكەت ەتىپ كەلەدى. ءبىراق، ءوز وڭىرلەرىندە عانا تارالىپ، رەسپۋبليكاعا جەتپەگەن قانشاما جاپ-جاقسى تۋىندىلار بار. اندەردى تاراتۋ جولىندا الەۋمەتتىك جەلىنىڭ دە ءبىرشاما كومەگى بار.

ق ر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن وتكەن بيىلعى «ءانشۋاق» قازاق تىلىندەگى بالالار اندەرى فەستيۆالىنىڭ تيك توكتاعى چەلەندجىندە گۇلايىم جوتايەۆانىڭ «تاۋەلسىز ەل-ۇرانى»، ۇشقىن جامالبەكتىڭ «وتان»، نۇرماش العاشبايەۆتىڭ «ەگەمەن ەل -قازاقستان» اتتى پاتريوتتىق اندەرى ورىندالۋى تۇرعىسىنان ەڭ جوعارى ورىندارعا يە بولدى.

جالپى، اۆتورلاردىڭ بالالارعا ارنالعان پاتريوتتىق اندەرىنىڭ اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن، وسىنداي ۇكىمەت تاراپىنان قولداۋ بەرىلەتىندەي بايقاۋلار جيىرەك ۇيىمداستىرىلۋ قاجەت. ول بالالاردىڭ پاتريوتتىق اندەردى ورىنداۋعا دەگەن ىقىلاسىن، ىنتاسىن وياتادى.

- تاربيە قۇرالىنىڭ ءبىرى سانالاتىن بالالار ءانىن ناسيحاتتاۋ جولىندا قانداي كەلەلى ەڭبەكتەر جاساپ كەلەسىز؟

- ەلىمىزدىڭ بالالار اندەرىن جارىققا شىعارىپ، ناسيحاتتاۋ جولىندا «بالا بالاشا ءان سالسىن» دەگەن ۇرانىممەن جالاۋلاتىپ كەلە جاتقانىما شيرەك عاسىرعا جۋىق ۋاقىت ءوتىپتى. العاشقى تەليەۆيزيالىق جوبام - الماتى (يۋسا) تەلەارناسىندا 2002 جىلى جارىققا شىققان «ءانشى بولعىم كەلەدى» اتتى بالالارعا ارنالعان مۋزىكالىق ءان بايقاۋىم بولدى. وسكەلەڭ ۇرپاققا رۋحاني تاربيە بەرۋ، قازاق ءان ونەرىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىكتەرىن وياتۋ ماقساتىندا اشىلعان تەلەجوبام - ونەرگە قول سوزعان بالالاردىڭ ءان مەكتەبى بولىپ قالىپتاستى. باعدارلاما فەستيۆال رەتىندە «31»، «ستۆ» تەلەارنالارىندا جالعاسىن تاۋىپ، ەفيردە ۇزدىكسىز ءجۇردى. ناتيجەسىندە بالالار اندەرىنە دەگەن سۇرانىستى قالىپتاستىردىم دەسەم دە بولادى. كوپتەگەن كومپوزيتورلارمەن، اقىندارمەن تىعىز شىعارماشىلىق قارىم-قاتىناستا بولىپ، ۇلكەن ساحنالاردا كوپتەگەن ءتۇرلى تاقىرىپتىق بالالار اندەرىنىڭ تۇساۋى كەسىلىپ، جارىققا شىقتى. ا. دۇيسەنوۆ، ق. جانىبەكوۆ، ب. جۇمالين، د. سىزدىقوۆ، م. جاۋتىكوۆ، ە. الىكەي، ۆ. پيتەرسيەۆ سىندى تاعى دا باسقا كومپوزيتورلاردىڭ جۇزدەگەن اندەرى سول كەزدە جارىققا شىقتى. 2004-2013 جىلدار ارالىعىندا جىلىنا ءبىر رەت ءداستۇرلى تۇردە وتكىزىپ كەلگەن «مەن باقىتتى بالامىن» بالالار ءان فەستيۆالىمنىڭ ساحناسىندا دا تەك قانا بالالار اندەرىن ناسيحاتتادىم. بالا مەن بەلگىلى ءانشىنىڭ قوس داۋىسپەن تەك بالالار اندەرىن شىرقايتىن ءان فەستيۆالىم ۇزدىكسىز ون جىل قاتارىنان كورەرمەن نازارىنا ۇسىنىلدى. ارينە، رەسپۋبليكا ارنالارىنان كورسەتۋگە ول كەزدەرى مۇمكىندىگىم بولا قويمادى، تەك «الماتى»، «ستۆ» ارنالارىنان كورسەتىلىپ كەلدى.

اقىن-سازگەرلەرگە بالالارعا ءان جازۋعا شابىت بەرە ءجۇرىپ، ءوزىم دە بالالار اندەرىنىڭ قاتارىنا ءبىراز اۆتورلىق تۋىندىلارىمدى قوستىم. 2012 جىلى «ءانشى بولعىم كەلەدى» تەليەۆيزيالىق بايقاۋىمنىڭ 10 جىلدىق مەرەيلى كەشىن «الماتى» ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترىمەن وتكىزىپ، كونسەرتتە تانىمال انشىلەر مەن جاس ونەرپازدار مەنىڭ بالالار اندەرىمدى ورىندادى، ءارى سول كەشتە بالالارعا ارنالعان ءان جيناعىمنىڭ تۇساۋىن كەستىم.

2019-2021 جىلدارى «قازاق راديوسىندا» تىكەلەي اۋە تولقىنىندا جۇرگىزگەن اۆتورلىق «بالاپان ساز» اقىن-سازگەرلەر اراسىنداعى بالالار اندەرى راديوبايقاۋىم دا وڭ ناتيجەسىن بەرىپ، 300-دەن اسا بالالار اندەرىنىڭ راديو جەلىسى ارقىلى تۇساۋى كەسىلدى. قازىرگى تاڭدا، راديوحاباردىڭ ناسيحاتىنىڭ جەمىسى رەتىندە كوپتەگەن اندەر بالالار رەپەرتۋارىنان كەڭىنەن ورىن الىپ وتىر. 2021 جىلى كوپ جىلعى ەڭبەگىمنىڭ قورىتىندىسى دەسەم دە بولادى، «بولاشاق مۋزىكانت-پەداگوگقا زاماناۋي بالالار اندەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن مەڭگەرتۋ» تاقىرىبى بويىنشا ماگيسترلىك ديسسەرتاسيامدى قورعادىم. «بالاپان ساز» راديوبايقاۋى - تاجىريبەلىك ءبولىمىنىڭ نەگىزىن قۇرادى.

بالالار اندەرى ناسيحاتىنىڭ ازدىعى بۇگىنگى كۇننىڭ دە وزەكتى ماسەلەسى. ءبىر عانا مەنىڭ ۇيىمداستىرىپ جۇرگەن جوبالارىمنىڭ اۋقىمى، تارالۋ اياسى تار. بالالار اندەرى-باستى تاربيە قۇرالى. ءان ماتىندەرى - تۋعان جەرگە، وتانعا، اتا-اناعا، تابيعاتقا، مەكتەپ، ۇستازعا، قورشاعان ورتاعا-تابيعاتقا دەگەن قۇرمەت، سۇيىسپەنشىلىككە باۋليدى. ءان ءسوزىن جاتتاعان بالا جۇرەگىنە جاقسىلىق ءنارى ءسىڭىپ، ءدانى ەگىلەدى. سول سەبەپتى، بالالار تەك جاس ەرەكشەلىكتەرىنە ساي سۇيكىمدى اندەردى ورىنداۋلارى ءتيىس. اۆتورلىق جوبالارىمنىڭ جەمىسى رەتىندە 2002-2021 جىلدار ارالىعىندا جارىققا شىققان قانشاما اۆتورلاردىڭ بالالار اندەرى ناسيحاتتالماي وتىر. «بالاپان ساز» راديوبايقاۋىمدا ۇمىتىلىپ كەتكەن كوپتەگەن بالالار اندەرىن تاۋىپ، قايتادان وڭدەتىپ، قايتا جاڭعىرتىق. جاڭا اندەر دە جازىلدى، جاڭا اۆتورلاردى دا تاپتىم. ەل ىشىندە بالالارعا ارناپ ءان جازىپ، ءوز كۇندەرىن وزدەرى كورىپ جۇرگەن 40-قا جۋىق مۋزىكانت-پەداگوگتاردىڭ باسىن قۇراپ، شىعارماشىلىق وداعىن قۇرىپ وتىرمىن.

«بالاپان ساز» رەسپۋبليكالىق راديوبايقاۋىنىڭ زاماناۋي اۆتورلىق اندەردى تاراتۋدا ماڭىزدى ءرولى بولدى. اتالمىش باعدارلامانىڭ ءار سانىندا 7-8 جاڭا بالالار اندەرى جارىققا جول تارتىپ وتىردى. وكىنىشتىسى، راديو باسشىلىعىنىڭ باعدارلامانى جالعاستىرۋعا اسا قۇلىقتارى بولمادى. حاباردىڭ رەداكتورى، پروديۋسەرى، جۇرگىزۋشىسى، ادمينيستراتورى رەتىندە الىپ وتىرعان ماردىمسىز ازعانتاي جالاقىما «قارجى جەتىسپەيدى» دەگەن جەلەۋمەن، باعدارلاما ەفيردەگى جۇمىسىن توقتاتتى. ءسويتىپ، ەلىمىزدەگى بالالار اندەرىنىڭ جارشىسى بولىپ وتىرعان جالعىز حاباردىڭ تۇقىمىنا تۇز قۇيىلدى. ءبىراق، راديوبايقاۋ ءىزسىز قالماي، بايقاۋ قورجىنىنا كەلىپ تۇسكەن بالالار اندەرىنىڭ اراسىنان ىرىكتەلىپ، جيناقتالعان «بالاپان ساز» زاماناۋي بالالار اندەرىنىڭ انتولوگياسىن جارىققا شىعارىپ، 2023 جىلدىڭ 29-تامىزى كۇنى ى. التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ قولداۋىمەن تۇساۋكەسەرى ءوتتى. ارينە، 22 اۆتوردىڭ 200-دەن اسا بالالار اندەرى جيناقتالعان كىتاپ اۆتورلاردىڭ ءوز قاراجاتتارىمەن 400 دانامەن عانا جارىققا شىقتى. بۇل دا بولسا، جاسالعان ەڭبەكتىڭ، توككەن تەردىڭ ناتيجەسى دەپ ايتا الامىن.

استاناعا الماتىدان 2020 جىلى قاڭتار ايىندا قونىس اۋداردىم. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن، 2021 جىلى «مەنىڭ ولكەم»، 2022 جىلى 1-ماۋسىمدا «بالاپان ساز» راديوبايقاۋىنىڭ ناتيجەسىندە تانىلعان ۇزدىك اندەرىنىڭ «گالا كونسەرتىن»، 2023 جىلى «التىن ماحانبەتوۆانىڭ «باقىتتى بالالىق شاق اۋەندەرى» اتتى ەكى شىعارماشىلىق كەشىمدى وتكىزدىم. «استانا» ەسترادالىق-سيمفونيالىق وركەسترىنىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن وتكىزگەن ءان كەشىمدە تەك بالالارعا ارنالعان اندەرىم ورىندالدى.

2021-2022 جىلدارى ى. التىنسارين اتىنداعى ۇلتتىق ءبىلىم اكادەمياسىندا «مۋزىكا» ءپانى بويىنشا اعا عىلىمي قىزمەتكەرى قىزمەتىندە بولدىم. اكادەميانىڭ قولداۋىمەن «مەنىڭ ولكەم» اتتى بالالار اندەرىمنىڭ وركەستر ورىنداۋىنا لايىقتالعان ءانجيناعىم 2021 جىلى جارىققا شىقتى.

2022 جىلى 1 ماۋسىمدا «باقىتتى بالالىق شاق رەترو اندەرى» ءان فەستيۆالىن، بيىل «بالالاردىڭ حالىقارالىق مەرەكەسىنە» وراي استانالىق بالالار كومپوزيتورلارى ق ر كومپوزيتورلار وداعىنىڭ مۇشەلەرى ءالىبي ءابدىنۇروۆتىڭ، گۇلايىم جوتايەۆانىڭ، دۋمان بايتلەۋوۆتىڭ، شولپان قورعانبەكتىڭ جانە ءوز اندەرىمنەن «بالاپان ساز» اتتى اۆتورلىق بالالار اندەرى كەشىن وتكىزدىم.

رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ قولداۋىنسىز اندەردىڭ تارالۋ اياسى تار بولادى. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس» دەگەندەي جالعىز ءوزىمنىڭ بالالار اندەرىن تاراتۋ جولىندا جاساپ جۇرگەن شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىمنىڭ پارمەنى از.

بيىلعى جىلدىڭ ەڭ باستى جاڭالىعى - ق ر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ باستاماسىمەن «ءانشۋاق» رەسپۋبليكالىق قازاق تىلىندەگى بالالار اندەرى فەستيۆالى جاريالانىپ، اقپان مەن مامىر ارالىعىندا تيك-توك الەۋمەتتىك جەلىسىندە بالالار اندەرىنىڭ چەللەندجى ۇيىمداستىرىلدى. وسى ارالىقتا 10000-اسا جاس ونەرپازداردىڭ بەينەجازبالارى تىركەلدى. ارنايى كوركەمدىك كەڭەستىڭ شەشىمىمەن تيك-توكتا ءجيى ورىندالعان 20 تۋىندى تانىمال اندەرى قاتارىنان ورىن الىپ، 1-ماۋسىم كۇنى ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارىندا، وڭىرلەرىندە اتالمىش 20 ءاندى ەلىمىزدىڭ بارلىق بالالارى شىرقادى. بالالار اندەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان جوبانىڭ ەكىنشى ماۋسىمى الداعى 1قىركۇيەكتەن باستاپ ءوز جالعاسىن تابادى.

- ءوزىڭىز وتكىزەتىن بالالار كونسەرتتەرىندە «بالا بالانىڭ ءانىن ايتۋى كەرەك» دەگەن تالاپتارىڭىزدى قويىپ جاتاسىز؟ وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟

- بىزدە ءقازىر ەرىنبەگەننىڭ ءبارى بالالار كونسەرتىن، بالالار بايقاۋلارىن ۇيىمداستىرىپ ءجۇر. ولاردىڭ باستى ماقساتتارى - اقشا تابۋ. كوپشىلىگى سولاي. ەلىمىزدەگى بالالار اندەرىنىڭ باس ناسيحاتشىسى رەتىندە - بارلىق جەردە مەن ءبىر تالاپتى قويامىن. بالا ءوز دەڭگەيىندەگى، جاس ەرەكشەلىگىنە ساي ءاندى ورىنداۋى كەرەك. بالالار بايقاۋلارىندا ورىنداۋشىلارعا «داۋىس كورسەتۋ كەرەك» دەگەن قاتە تالاپ بار. مەنىڭ تالابىم بويىنشا-بالا وزىنە لايىقتى ءاندى مانەرىمەن، ءسوزىن ۇعىنىپ، نوتانى تازا الىپ، ادەمى، جەڭىل ورىنداپ بەرۋى ءتيىس. ەرەسەكتەردىڭ ماحاببات ءانىن، تويدىڭ حيت اندەرىن ورىنداپ، ەرەسەك انشىگە پاروديا جاساپ تۇرعان نەمەسە شەتەلدىك الەم جۇلدىزدارىنىڭ اندەرىن كۇرە تامىرى بىلەۋلەنىپ، تاماعىنا سالىپ، بارىنشا سول ادەم جۇلدىزىنا ەلىكتەپ جۇلقىنىپ تۇرعان بالا مەن ءۇشىن وتە سۇيكىمسىز اسەر بەرەدى. ونداي بالالاردىڭ ونەر الەمىنەن ورىن العاندار سانى از. ويتكەنى، وزىندىك مەنىن جوعالتىپ، وزگەلەردىڭ وبرازىن قايتالاعان بالا ودان ارى قالاي دامۋ جولىن بىلمەي، توقىراۋعا ۇشىرايدى. ەسەيە كەلە، ول بالانىڭ انگە دەگەن ىقىلاسى مۇلدەم جويىلادى نەمەسە ۇنەمى اۋىر اندەردى ورىنداۋ سالدارىنان داۋىس جەلبەزەگىنە كۇش ءتۇسىپ، مۇلدەم داۋىسسىز قالادى. بالا ونەر جولىنداعى مەكتەپتەن ءوتىپ، بىرتە-بىرتە بيىككە كوتەرىلسە، ونىڭ جەمىسى الدەقايدا مول بولادى.

مەن، الدىما كەڭەس سۇراپ كەلگەن، ونەرگە قانات سوزعان بالالاردىڭ اتا-انالارىنا بالالارىن مۋزىكالىق مەكتەپتەرگە بەرىپ، ساۋاتتارىن كاسىبي تۇرعىدا اشۋ كەرەكتىگىن تۇسىندىرەمىن. سول كەڭەسىممەن، مەكتەپ تاربيەسىنەن وتكەن تالاي بالا ءقازىر ونەر الەمىندە ءوز ورىندارىن تاۋىپ وتىر. بالا ەرجەتكەندە، ونەر ادامى بولسىن دەگەن ماقساتتا ەمەس، قوسىمشا رۋحاني تاربيە الۋ باعىتىندا، ءارى جان-جاقتى ازامات بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن كاسىبي تۇرعىدا ساۋاتتى بولعانى دۇرىس. ولاردىڭ اراسىنان ناعىز ونەر جولىن تاڭدايتىن بالا وسە كەلە ۇلكەن ونەر الەمىنىڭ ەسىگىن سەنىمدى اشاتىن بولادى.

- قازىرگى تاڭدا بالالار بايقاۋلارى كوپ ۇيىمداستىرىلادى جانە تويلاردا ءان ايتىپ اقشا تاباتىن ونەرلى بالالاردى دا كورىپ ءجۇرمىز. مامان رەتىندە وسىعان نە دەيسىز؟

- جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي قازىرگى تاڭدا وتكىزىلىپ جاتقان بالالار بايقاۋلارى وتە كوپ. ەرىنبەگەننىڭ ءبارى ۇيىمداستىرعىش بولىپ كەتتى. كوپشىلىگى كوممەرسيالىق جوبا بولعاندىقتان تاربيە جاعى مۇلدەم قاراستىرىلمايدى. قاتىسۋشىلارعا ءۇش ورىندى تەڭدەي ءبولىپ بەرەتىن اقىلى بالالار بايقاۋلارىنا تىيىم سالاتىن كەز كەلدى. 4-5 جاسار بالالارعا ءان ورىنداپ قاتىرماسا دا، قولدارىنا كۋبوك ۇستاتىپ، موينىنا مەدالون تاعىپ، العىسحات بەرىپ، الدەن ماقتانگەرشىلىككە تاربيەلەپ جاتىرمىز. بۇل مۇلدەم دۇرىس ەمەس. ءبىز بالا كۇنىمىزدە ءان سالعانىمىزعا قۋاناتىن ەدىك. ءقازىر بالا اتتاعان قادامىنا العىس حات سۇرايدى. ءبىزدىڭ كوپ ۇستازداردىڭ، اتا-انالاردىڭ ەڭ ۇلكەن قاتەلىگى - بالالارعا ەرەسەكتەر اندەرىن ورىنداۋعا جول بەرىپ، سانا-سەزىمدەرىن ەرتە ەسەيتىپ جىبەرۋلەرىندە.

مەنىڭ بالالارعا تەك قانا بالالار ءانىن ايتقىزۋىمنىڭ باستى سەبەبى – بالانى بالالىققا ورالتۋ. بالا بالاشا ويلاپ، بالاشا قۋانا ءبىلۋى كەرەك. ال، شەت ەلدىڭ نەمەسە ەرەسەكتەردىڭ تانىمال اندەرىن شىرقاپ داعدىلانعان جاس ونەرپازداردىڭ بالالار اندەرىن ورىنداۋعا ىقىلاستارى جوق. ونىڭ باستى سەبەبى، ولاردا تۇرعان جوق. ول ۇستازدىڭ دۇرىس باعىت-باعدار بەرە الماۋىندا. ولار اتا-انانىڭ سۇراۋى بويىنشا دەپ، بالالارعا توي اندەرىن ۇيرەتەدى. بۇل ەكى جاقتى قاتەلىك. تانىمال حيت اندەرمەن اۋىزدانعان بالا، توي-تومالاققا شىعىپ، اقشا تابا باستايدى. ونىڭ بار ويى - ەندىگى جەردە انگە ەمەس، بولاشاقتا ءانشى بولىپ، جۇلدىز بولىپ، اقشا تاپسامعا تىرەلەدى. قازىرگى تاڭدا، ءانشى بولعىسى كەلەتىن بالا كوپ. نەگە؟ ويتكەنى، انشىلىككە ولار ونەر رەتىندە ەمەس، تابىس كوزى رەتىندە قارايدى. ءقازىر، تەلەارنا، راديو، الەۋمەتتىك جەلى، ويىن-ساۋىق ورتالىقتارى، ءتىپتى، قوعامدىق كولىكتە، جەكە كولىكتە وسى توي اندەرى كۇندىز-تۇنى ناسيحاتتالىپ كەلەدى. بالا بۇل اندەردى ۇستازسىز دا جاتقا بىلەدى. تىڭداي-تىڭداي ەرىكسىز ادام جادىندا ساقتالىپ قالىپ جاتقان بۇل اندەردەن قاشىپ كەتۋ مۇمكىن ەمەس. ءبىراق، ءبارى ۇستاز قولىندا. بالاعا ءوز جاسىنا لايىقتى ءاندى عانا ورىنداتۋ كەرەك. ويتكەنى، بولاشاقتا جاپ-جاقسى ءانشى بولادى-اۋ دەگەن تالانتتى بالا، ەسەيە كەلە بارىنان ايرىلىپ قالادى. سول سەبەپتە، ۇستازدار قاۋىمى «بۇلاق كوزىن دۇرىس اشىپ، دۇرىس ارناعا بۇرا بىلۋلەرى» كەرەك.

- بالالار اندەرىن ناسيحاتتاۋ ماقساتىندا ۇستىمىزدەگى جىلى وتكىزىلگەن «ءانشۋاق» رەسپۋبليكالىق بالالار اندەرى فەستيۆالى ءالى دە جالعاسىن تاپپاق. وعان نەشە جاستاعى ونەرلى بالالار قاتىسا الادى؟

- 2024 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىنان باستاپ، ق ر وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ «ءانشۋاق» قازاق تىلىندەگى رەسپۋبليكالىق بالالار اندەرى فەستيۆالى ەكىنشى ماۋسىمىن باستايدى. فەستيۆالدىڭ الەۋمەتتىك جەلىدەگى ىرىكتەۋ كەزەڭى - 2025 جىلدىڭ مامىر ايىنا دەيىن جۇرەدى. تالاپ بويىنشا تەك قانا بالالار اندەرى، پاتريوتتىق اندەر ورىندالۋى ءتيىس. 5 جاستان باستاپ مەكتەپ جاسىنداعى بالالار قاتىسا الادى. قاتىسۋ ءۇشىن ءان ورىنداعان بەينەجازباسىن تيك-توكقا #ءانشۋاق حەشتەگى بويىنشا تىركەيدى. اقىن-سازگەرلەر ءۇشىن دە اندەرىن ناسيحاتتاۋعا ۇلكەن مۇمكىندىك بولاتىن جوبا.

- قازىرگى حيت بولىپ جاتقان قازاق اندەرىنە كوڭىلىڭىز تولا ما؟ جالپى ءان اۆتورلارى جاڭا تۋىندى جازاردا نەنى ەسكەرۋلەرى كەرەك دەپ سانايسىز؟

- بۇرىڭعى قازاق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرىندە ۇلتتىق رەڭك، تازا قازاقي اۋەن ايقىن بايقالىپ تۇراتىن. بۇگىنگى اندەردىڭ اۋەندەرىندە وزگەلەرگە ەلىكتەۋشىلىك باسىم. قازىرگى حيت دەگەن اندەردىڭ كوبىسىنىڭ اۋەنى ۇرلانعان. سوزدەرى قازاقشا، ونىڭ ءوزىن وزدەرى شيمايلاي سالعان، اۋەنى بولگاردىڭ، لاتىشتىڭ، تۇرىكتىڭ، ءۇندىنىڭ، الدە ارابتىڭ با – ايتەۋىر وزگە ۇلتتىڭ اندەرىنەن قۇرالعان ءانسىماقتار قازاق ءانىنىڭ قايماعىن ءىرىتىپ جاتىر. ءبىزدىڭ تانىمال كومپوزيتورمىز دەپ جۇرگەندەردىڭ كوبى، ءان قۇراستىرۋدىڭ مايتالمان شەبەرلەرى بولىپ العان. ولار حيت بولادى-اۋ دەگەن اندەردىڭ ءيىسىن جازباي تانىپ، ارانجيروۆكاسىن ارلەپ، سوزدەرىن ساندەپ، ءار جەردەن العاندارىن بىرىكتىرىپ ءان دەپ شىعارىپ ءجۇر. ولارى راس، ول اندەر «حيت» بولىپ، قازاق تويىنىڭ كوركىن قىزدىرۋدا. ءقازىر، توي-دۋمانداردا اپا-اتالارىمىزدىڭ وزدەرى جاڭاعى اندەرگە ەستەرى كەتىپ بيلەپ جاتادى. بالا تۇرماق، مازمۇندى، ءمانى بار، ليريكالىق اندەر تىڭدايتىن جاستاعى ۇلكەندەرىمىزدىڭ دە ساناسىن «كىرمە اندەر» جايلاپ الدى. ءبىر سوراقىسى، بۇل اندەر ەندى ساحنا تورىنەن ويىپ ورىن الىپ جاتقانى! تەلەارنا، راديو قۇرالدارى رەيتينگ كوتەرۋدىڭ قۇرالدارى رەتىندە وسىنداي ءدۇبارا اندەردىڭ جارىققا شىعۋىنا جول بەرىپ وتىر. ارينە، سەزىمگە تولى، اۋەنى جۇرەكتى باۋرايتىن ناعىز قازاق اندەرىن جازىپ جۇرگەن اۆتورلارىمىز دا جەتەدى. ءبىراق، ءبىزدىڭ تىڭدارماننىڭ ساناسىن جەڭىل اندەر جاۋلاپ الۋىنا بايلانىستى، ناعىز قازاق اندەرى تاسادا قالىپ وتىر.

- ۇزاق جىلدار بويى مۋزىكالىق مەكتەپتى باسقارعان سازگەر-پەداگوگسىز. بۇگىندە ەل الدىندا ونەر كورسەتىپ جۇرگەن قانداي شاكىرتتەرىڭىزبەن ماقتانىپ مارقايىپ جۇرەسىز؟

- 2007-2017 جىلدارى الماتى قالاسىنداعى ر.گليەر اتىنداعى بالالار مۋزىكا مەكتەبىن، 2017-2019 جىلدارى №6 وقۋشىلار ۇيىندە باسشى قىزمەتىندە بولدىم. باسشى بولا ءجۇرىپ، جاس ونەرپازداردى ونەرگە باۋلۋ جولىنداعى ۇستازدىق قىزمەتىن قوسا اتقاردىم. شاكىرتتەرىم تۇگەل دەرلىك – مۋزىكا مەكتەبىنىڭ تۇلەكتەرى. ءبىر عانا اسپاپپەن شەكتەلمەي، بىرنەشە اسپاپتى مەڭگەرىپ شىققاندارى بار. الدى قۇرمانعازى اتىنداعى ۇلتتىق كونسەرۆاتوريانى، تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى ونەر اكادەمياسىن، سوڭى چايكوۆسكيي اتىنداعى مۋزىكا كوللەدجىن، ج. ەلەبەكوۆ اتىنداعى ەسترادا-سيرك كوللەدجىن ءتامامداپ جاتىر.

مەنىڭ اۆتورلىق «ءانشى بولعىم كەلەدى» تەليەۆيزيالىق بايقاۋىم جاس ونەرپازداردىڭ ءان مەكتەبى بولدى دەپ ۇلكەن سەنىممەن ايتا الامىن. مەكتەپ دەيتىنىم-بالالارعا قايتا-قايتا قاتىسىپ، كورەرمەن الدىندا ونەرلەرىن شىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەدىم. بايقاۋىمنىڭ العاشقى قاتىسۋشىلارى - تانىمال ءانشى قايرات نۇرتاس، دومينو توبىنداعى شولپان تولەگەنوۆا، جىگەر اۋىپبايەۆ، ءابدىجاپپار ءالقوجا، ال، ءتول شاكىرتتەرىم – بايقاۋىمنىڭ العاشقى جۇرگىزۋشىسى، ءارى انشى-ونەرپازى «كەلىنجان» سەريالىنداعى سارا امانگەلدى، تانىمال اقىن سالتانات قايىربەك، بەلگىلى رەجيسسەر ايدانا الامان، «ءمارمار» ونەر ستۋدياسىنىڭ ديرەكتورى، انشى-جەتىگەنشى نازگۇل ابيبەك، ءقازىر كوپتەگەن فيلمدەردە باستى رولدەردى سومداپ جۇرگەن كينواكتەر جاسۇلان كوپبەرگەن، «كەشيۋ» توبىنىڭ ءانشىسى بالاۋسا ەرعالينا، انشى-اكتريسا ايگەرىم مەرگەنباي (C.C.TAY). اكتەر ءالي تۇرسىنحان جانە ت.ب.

مەنىڭ تەليەۆيزيالىق ءان جوبالارىم قازاق ەسترادا الەمىنە قادام باسقان كوپتەگەن جاس انشىلەردىڭ دە ونەرگە شىڭدالۋ فابريكاسى بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا نۇربولات ابدۋللين، ارمان جيەنالييەۆ، ايبات جانعالييەۆ، اكتەر المات اسانوۆتار بار. باسقا دا ونەر جولىنا ەندى قادام باسقان، بولاشاقتارىنان ءۇمىت كۇتەتىن شاكىرتتەرىم بار.

- ۋاقىت تاۋىپ، سۇحبات بەرگەنىڭىزگە كوپتەن-كوپ راحمەت!

اۆتورى: مارا كەلەس

ناۋرىز – تۇركى حالىقتارى كەڭ كولەمدە اتاپ وتەتىن مەيرام. ادەتتە مەيرامداردىڭ ءدىني سەنىمگە، ۇلتقا ورتاق قۇندىلىقتارعا بايلانىستى پايدا بولاتىنى نەمەسە داستۇردەن، تابيعات پەن ادامدار اراسىنداعى بايلانىستان باستاۋ الاتىنى بەلگىلى.

ناۋرىز مەيرامى باسىندا ديقانشىلىقپەن اينالىساتىن يران تىلدەس ورتا ازيا حالىقتارىنىڭ كۇن جاز مەزگىلىنە اۋسقاندا ەگىس ءوسىرۋ ناۋقانى باستالعانىن مەرەكەلەۋ داستۇرىنەن شىققان. ءداستۇر بويىنشا بۇرىن ناۋرىز مەيرامىن بۇكىل اۋىل-ەل بولىپ، اسىرەسە جاستار جاعى تۇگەلدەي تاڭ شاپاعاتىن قارسى الۋدان - تازالانعان ارىقتارعا سۋ جىبەرۋدەن، اعاش وتىرعىزىپ، گۇل ەگۋ ءراسىمىن وتكىزۋدەن باستايتىن. قىزىقشىلىق ونان ارمەن حالىق ويىندارىمەن («ايقىش-ۇيقىش»، «اق سەرەك پەن كوك سەرەك»، «القا قوتان»، ت.ب.)، ءان سالىپ، بي بيلەۋمەن، اقىندار ايتىسىمەن، «قىزعالداق» مەرەكەسىمەن، قازاقشا كۇرەسپەن، ات جارىسىمەن جالعاسىپ كەتە بەرەتىن دە، تۇنگە قاراي «التىباقان» اينالاسىنداعى ويىندارمەن اياقتالاتىن.

ناۋرىزدى قىرعىزستان، قازاقستان، وزبەكستان،تۇركىمەنستان، ازەربايجان رەسپۋبليكالارى جانە رەسەي فەدەراسياسى قۇرامىنداعى تاتارستان اۆتونوميالىق رەسپۋبليكاسى ناۋرىز مەرەكەسىن «ۇلتتىق مەيرام» رەتىندە جاريالاعان. 1991 جىلى تۇركيادا دا بۇل كۇن تۇركى الەمىنە ورتاق كۇن رەتىندە جاريالاندى. الايدا تۇركيادا بۇل كۇن – جۇمىس كۇنى.

ايتا كەتەتىن جايت، قازاقستاندا 2001 جىلى ناۋرىز مەيرامى مەملەكەتتىك مەرەكە رەتىندە جاريالانسا، ال 2009 جىلدان باستاپ ءۇش كۇن قاتارىنان تويلانىپ كەلدى.

عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، ناۋرىزدىڭ تۇركى حالىقتارىنداعى اتاۋلارى كوپ. تۇركى الەمىندە عۇندار زامانىنان بىزگە كەلىپ جەتكەن، تابيعات پەن ۇلتتىق ويانۋدى ءبىر ماعىنا رەتىندە ۇسىناتىن ناۋرىز (جاڭا كۇن) مەرەكەسى مىنا اتاۋلارمەن اتالعانى بەلگىلى، ماسەلەن نيەۆرۋز، ناۋرىز، نوۆرۋز، سۇلتان-ي نيەۆرۋز، سۇلتان-ي ناۋرىز، ناورۋس، نوۆروز، ناۆرىس، نيەۆرۋز نورۋس، ۇلىستىڭ ۇلى كۇنى، ۇلى كۇن، ەرگەنەكون، بوزكۋرت، چاگان بابۋ مارتا، جاڭا كۇن، جاڭا جىل، مارت دوكۋزۋ، مەرەكە، مەيرام، نارتۋكان، نارتاۆان، التاي كودۇرگەنى، كوكتەم مەرەكەسى، ميەۆريس جانە ت.ب.

وزگە ەلدەر

29 شىلدە 2024

«اتا كورگەننىڭ اقىلى ارتىق» - اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ماڭىزى زور

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وبلىستىق، اۋداندىق، اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭداعان اقساقالدار كەڭەسى جۇمىس ىستەۋدە. وسى رەتتە Ulys ءتىلشىسى اتالعان كەڭەستىڭ قازىرگى جۇمىسى مەن ونىڭ اتقارىپ وتىرعان مىندەتتەرى مەن ماڭىزىنا، قوعامداعى سالماعىنا شولۋ جاساپ كوردى.

ىلگەرى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ اتىراۋ وبلىسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى پىكىر ايتا كەلە، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان «اقساقالدار القاسىن» قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونداعى ماقسات - حالىق بىرلىگىن نىعايتۋعا بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرۋ، جاستاردى ارانداتۋشىلىقتان ساقتاۋ جانە ولارعا دۇرىس جول سىلتەۋ. وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قاسيەتتى اتىراۋ جەرىندە ايتقان ءسوزىن كەلتىرە كەتەيىك.

«جالپى، قوعامىمىزدا زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت. باسقا جولمەن ەشقانداي جۇمىس تابىستى بولمايدى، تەك بوس ءسوز بەن جالعان ۇرانداردىڭ استىندا قالامىز. ءاربىر الەۋمەتتىك ماسەلەنى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا، اسىرە ساياسيلاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز ءبارىمىز ءبىر مەملەكەت بولىپ، ءبىر قوعام بولىپ كەز كەلگەن تۇيتكىلدى شەشە الاتىنىمىزعا ەشقانداي كۇمان بولماۋعا ءتيىس. قازاق قاي زاماندا دا ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان. ال، اۋزى دۋالى قارتتارىمىز ءاردايىم ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان. «قارياسى بار ەلدىڭ قازىناسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءبىز حالقىمىزدىڭ يگى داستۇرلەرى مەن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىن ۇيلەستىرە بىلگەنىمىز ابزال. وسى ورايدا، مەن اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. شىن مانىندە، ەل ىشىندە جاستارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ، دۇرىس جول سىلتەيتىن داناگوي قاريالارىمىز از ەمەس. اقساقالدارىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە، ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا اتسالىسىپ، ورتاق ىسكە زور ۇلەس قوسارى انىق. اقساقالدار كەڭەسى بارلىق ايماقتا بىردەي بەلسەندى ەمەس. سوندىقتان، ونىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ، جانداندىرۋ كەرەك. بالكىم، كەڭەستەردى اسسامبلەيانىڭ جانىنا توپتاستىرۋ دۇرىس بولار ەدى. ولاردىڭ بەدەلىن كوتەرىپ، مارتەبەسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇدان ەش ۇتىلمايمىز»، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

وسى جيىننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىرقاتار شارا قولعا الىندى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، 1 جىلدان اسا مەرزىم ىشىندە وبلىستىق، اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭنان اسا كەڭەس قۇرىلعان. بۇل جۇمىستارعا 10 مىڭعا جۋىق ادام قابىلدانىپ، 6،5 مىڭداي ءىس-شارا وتكىزىلدى. ولاردىڭ قۇرامىنا تانىمال تۇلعالار، پىكىر كوشباسشىلارى، ەتنومادەني، ارداگەرلەر بىرلەستىكتەرى مەن باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلى كىردى. بىلتىر قىستا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق وتىرىسى ءوتتى. اتالعان جيىندا كەلەلى ماسەلەلەر، كەڭەستىڭ اتقاراتىن جۇمىستارى جان-جاقتى تالقىلاندى.

قازاق حالقى قاي زاماننان بەرى ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان، ۇلكەندى ۇلكەن، كىشىنى كىشى دەپ باعالاي بىلگەن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان اقساقالدار كەڭەسى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق، مادەني، رۋحاني جانە ساياسي ومىرىنە، سونىمەن قاتار ەتنوسارالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە باسقا دا قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ءسالت-داستۇردى ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ بويىنشا جۇمىستاردا دا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور. الايدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ودان ءارى جانداندىرۋ ۋاقىت تالابى ەكەنى داۋسىز.

اقساقالدار كەڭەسى قانداي ۇيىم؟

ءقازىر دە ەل ىسىندە اقساقالداردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ قوعامدىق ينستيتۋتتار قالىپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى – اقساقالدار كەڭەسى جانە بۇل كەڭەس ءتۇرلى دەڭگەيدە ناتيەجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەسە دە زاماننىڭ وزگەرۋىنە، قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي جۇمىس جۇيەسى دە جاڭالانىپ، جاندانىپ وتىرۋى ءتيىس.

اقساقالدار كەڭەسى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنداعى كونسۋلتاتيۆتىك-كەڭەسشى ورگان. وبلىستارداعى كەڭەس وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەيالارى جانىنان، وبلىس اۋدانىندا جانە قاجەت بولعان جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلداردا – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنان قۇرىلادى. كەڭەس قۇرامىنا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ تۇرعىندارىنان، قوعامدىق، ونىڭ ىشىندە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلدى وكىلدەرى مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى كىرە الادى.

وبلىستىق كەڭەستىڭ قۇرامىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىرلىك كەڭەسى، اۋداندار، اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلدار دەڭگەيىندە – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اكىمدىكتەرى بەكىتەدى. كەڭەس ءوز قىزمەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ اكتىلەرىن، وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى، سونداي-اق ۇلگىلىك ەرەجەنى باسشىلىققا الادى. كەڭەس مۇشەسى وبلىس، اۋدان، اۋىلدىق وكرۋگ نەمەسە اۋىل شەگىندە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولا الادى.

اقساقالدار كەڭەسىنە مىناداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن: مەملەكەتتىك ورگاندارعا، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا، ازاماتتاردى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىك قۇندىلىقتارى توڭىرەگىندە شوعىرلاندىرۋعا جاردەمدەسۋ؛ ازاماتتار، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار اراسىنداعى سىندارلى كوممۋنيكاسيالار مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ؛ قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ «كەرى بايلانىس» تەتىكتەرىن ۇيىمداستىرۋ؛ جاستار اراسىندا پاتريوتيزم يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ جانە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ؛ مەملەكەتتىك ورگاندارعا الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق جانجالداردى پروفيلاكتيكالاۋعا، ولاردى شەشۋگە، سونداي-اق ولاردى جانجالدان كەيىنگى رەتتەۋگە جاردەمدەسۋ؛ ەتنومەدياسيانى جۇزەگە اسىرۋعا، قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ديالوگتى ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋ جانە تىكەلەي قاتىسۋ؛ جاستار اراسىندا تالىمگەرلىك پراكتيكاسىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ، قوعامدى شوعىرلاندىرۋ ىسىندە جاستار ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ؛ حالىق اراسىندا قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم مەن تاجىريبەنى بەرۋ.

«الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا»

قازاق حالقىنىڭ ءپالساپاسى تەرەڭ. قازاقتاردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلاعاتتىلىققا، ساباقتاستىققا، ءتالىم مەن تاريەگە نەگىزدەلگەن. دالا حالقىنىڭ دانا تۇسىنىكتەرى ايەلدەن قالىپتاسقان. وسى رەتتە قاريا، قارت، اقساقالدارعا قاتىستى مىنا ءابسانانى كەلتىرە كەتكەندى ءجون سانايمىز.

«ءبىر كۇنى حان جاسى 60-تان اسقان قاريالاردى كۇتىپ-باعۋعا كەتەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ولاردى ولتىرۋگە جارلىق شىعارادى. اكەسىن ولتىرۋگە قيماعان بالاسىن كورىپ، شال مىرس ەتىپ «ءدال جيىرما جىل بۇرىن ءدال وسى جەردە مەن دە اكەمدى ءولتىرىپ ەدىم. باسىما كەلدى دەپ كۇلەدى. مۇنى ەستىگەن جىگىت اكەسىن ساندىققا سالىپ، باعادى. ءبىر كۇنى جورىققا اتتانار كەزدە ساندىقتاعى اكەسىن بىرگە الىپ جۇرۋىنە تۋرا كەلەدى. جولدا شارشاعان جاۋىنگەرلەر ءبىر داريانىڭ جاعاسىنا كەلىپ توقتادى. سوندا ءمولدىر سۋ استىندا جاتقان گاۋحار تاسقا حاننىڭ كوزى تۇسەدى. ونى الىپ شىعۋ ءۇشىن تەرەڭ داريانىڭ تۇبىنە سۇڭگىگەن ساربازداردىڭ بىردە ءبىر قايتپايدى. سوندا اكەسى سىرتتا نە بولىپ جاتقانىن سۇرايدى. بالاسى بولعان جايدى، ءوزىنىڭ كەزەگى دە كەلىپ قالعانىن ايتادى. سوندا اكەسى داريانىڭ جاعاسىندا اعاش بار ما دەيدى؟ بالاسى «ءيا» دەيدى. سوندا شال بالاسىنا: «داريانىڭ تۇبىنەن ەمەس، اعاشتىڭ باسىنداعى قۇستىڭ ۇياسىنان گاۋحار تاستى تاباسىڭ» دەيدى. بالاسى ءدال سولاي ىستەپ، گاۋحار تاستى اكەپ بەرەدى. حان جىگىتتەن گاۋحار تاستىڭ اعاش باسىنداعى ۇيادا جاتقانىن قايدان بىلگەنىن، نەگە ەرتە ايتپاعانىن سۇرايدى. جىگىت امالسىز ساندىققا تىعىپ باعىپ جۇرگەن جاسى الپىستان اسقان اكەسىنىڭ كەڭەسىمەن تاپقاننىن ايتادى. حان ريزا بولىپ، قاريالاردى ءولتىرۋ تۋرالى جارلىقتىڭ كۇشى جويىلعانىن جاريالايدى. سودان بەرى حالىق اراسىندا «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا» دەگەن ناقىل ءسوز قالعان. وسى ايتىلعان ءاپساناعا سۇيەنە وتىرىپ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قازىرگى الماعايىپ، تۇراقسىز زاماندا اتقاراتىن مىندەتتەرى مەن كوتەرەتىنىڭ جۇگىنىڭ سالماقتى ەكەنىن باعامداۋ قيىن ەمەس.

وسى رەتتە ۆايناح» شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسى سالمان گەرويەۆتە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى وزەكتى پىكىرىن بىلدىرەدى.

«ءبىزدىڭ حالىق قيىن كەزدە بەيبىتشىلىك پەن جۇرەگىمىزگە تىنىشتىقتى قازاق جەرىنەن تاپتىق. بۇل شىندىق. ەگەر شەشەندەر مەن ينگۋشتار باسقا ەلگە تاپ بولعاندا، بىزگە مۇنداي مۇمكىندىكتەر بەرىلەر مە ەدى دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ساقتاپ قالعان حالىققا العىسىمىز شەكسىز. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ينگۋشەتيادا كونفەرەنسيادا قازاقستاندىق ينگۋشتار مەن شەشەندەر باس قوستى. سوندا مەن بىزگە ەكىنشى ءومىر سىيلاعان ۇلى سارىارقا دالاسىنا العىسىمدى ولەڭ جولدارىمەن جەتكىزدىم. مەن قازاق حالقىنا العىس ايتۋدان شارشامايمىن. قازاقستاندى بىرىكتىرەتىن وسى ۇيىمشىلدىق. مەن كوپ جەرلەردە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەم. سەبەبى بۇل وتە ماڭىزدى ۇيىم. ۇلكەندى سىيلاعان، سونىڭ سوزىنە توقتاعان، اقىلىن العان ۇلت ەشقاشاندا جەردە قالمايدى. سوندىقتان مەن اقساقالدار القاسى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن مەكتەپتەردە، وقۋ ورىندارىندا وقۋشىلارمەن، ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدەن باستاۋدى ۇسىنىپ ءجۇرمىن. بۇدان بولەك ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ، زەردەلەۋ ءۇشىن كەڭەس مۇشەلەرى قالالىق مەكەمەلەر ۇجىمدارىمەن دە كەزدەسىپ، جيىندار وتكىزۋى كەرەك»، - دەيدى سالمان گەرويەۆ اقساقال.

ال ساياساتتانۋشى عالىم ليليا زاينييەۆا قحا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەتتىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ءتۇرلى ەتنوسقا، دىنگە جاتاتىن ازاماتتار اراسىندا تاتۋلىق، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىقتى نىعايتۋدا باي تاجىريبە جيناقتادى. سونىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن ەتنوستىڭ وكىلى كەز كەلگەن قالا مەن اۋىلدا ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ەش قورىقپاي، ەركىن جۇرە الادى. بۇل كوپ ەلگە بۇيىرماعان يگىلىكتى ءىس. بۇدان ايرىلىپ قالماۋعا ءتيىسپىز دەيدى عالىم.

جالپى قازاق حالقىندا «اتا كورگەننىڭ اقىلى ارتىق، ءومىر كورگەننىڭ ونەگەسى ارتىق» دەگەن دانا ءسوز بار. جاس وسەمىن دەپ ۇمتىلسا، قارتتىڭ اقىلى دەمەۋ بولادى. جاستار ۇيرەنەمىن دەپ قۇلشىنسا، جايساڭ اقساقالدار مەن قارتتار ۇيرەتەرىن بۇگىپ قالمايدى. سوندىقتان دا قازىرگى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن زامانعا ساي ارى قاراي دامىتا ءتۇسۋ ۋاقىت تالابى بولىپ قالا بەرەدى.

وزگە ەلدەر