ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    464.9
  • EUR -

    501
  • RUB -

    5.27
ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى
28 ءساۋىر 2024
ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى

اۋعانستان ءامۋداريا سۋىنىڭ 20 پايىزىن وزدەرىنە بۇرىپ الماقشى. سول ءۇشىن ءقازىر قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان قۇم باسقان ءشول دالانى كوكتەي ەتەتىن كوش تەپا كانالىن قازىپ جاتىر. ەنى 100 مەتر، تەرەڭدىگى 8 مەتر، ۇزىندىعى 285 شاقىرىم بولاتىن ارنا بەتوندالمايدى. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى ب ا ق نىسانعا «عاسىر جوباسى» دەگەن ايدار تاعىپ ۇلگەردى. كانالدىڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلىپ جاتقانىن العا تارتقان كەيبىر ساراپشىلار نىسان ءامۋداريا سۋىنىڭ تورتتەن ءبىرىن اۋعانستان اۋماعىندا توسىپ قالادى دەگەن بولجامدار ايتىپ وتىر.

بۇل جوبا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن باستالۋى كەرەك بولعان. كەيىن اۋعانستاندا تۇراقسىزدار ءورشىدى دە «بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» دەيتىندەي زامان ورنادى. كابۋل اقش-تىڭ باقىلاۋىندا بولعان جىلداردىڭ اياعىندا ەل ۇكىمەت ۇمىت قالعان جوبانى قايتا قولعا العان. ونىڭ ورنىنا كەلگەن تالىپتەر وسى ءىستى جالعاپ اكەتكەنىمەن قويماي، جەرگىلىكتى حالىققا بيلىك اۋىسۋىنىڭ ەڭ ءبىر جاعىمدى جاڭاشىلدىعى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىر. جوبا اياعىنا دەيىن جەتسە، 550 مىڭ گەكتار جەر سۋارمالى القاپقا اينالادى دەگەن ەسەپ بار.  سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى بيلىك ەلدەگى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن ءبىرجولا جويىپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدى كوزدەيدى.

 بۇل وزەننىڭ بويىندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ ارناسى سانالاتىن قاراقۇم كانالى بار. ول دا ءىشى بەتوندالماعان، ەڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلعان. رەسمي مالىمەتتەردە قاراقۇم ءامۋداريانىڭ 45 پايىز سۋىن الىپ جاتقانى ايتىلادى. شىن مانىندە ءامۋداريانىڭ بۇكىل سۋى تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ماقتا جانە بيداي القاپتارىن سۋارۋعا كەتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى تومەندەگى ارالعا وزەننەن سۋ جەتپەيدى.

سۋىنىڭ 80 پايىزى اۋعانستان اۋماعىندا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك، كابۋلدىڭ ءامۋداريادان ءوز ۇلەسىن الۋعا دەگەن تالپىنىسى ورىندى دەۋگە دە بولادى. ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتا كوش تەپا كانالىنان بۇرىن پايدا بولعان. ءبىراق وزەننىڭ تومەن جاعىن جايلاعان وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان ايتارلىقتاي الاڭداپ وتىر. 1950 جىلدان بەرى ءامۋداريانىڭ سۋىن تەل ەمىپ كەلگەن قوس مەملەكەت وسىناۋ مول يگىلىككە وردەگى اۋعانستاننىڭ ورتاقتاسقانىن اۋىر قابىلداپ وتىر.

 The Washington Post رەسۋرسى بىلتىر تامىزدا وسى ماسەلە تۋرالى كولەمدى ماقالا جاريالاپ، وزبەكستان تارابى وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن كابۋلعا رەسمي دەلەگاسيا جىبەرگەنىن ءمالىم ەتكەن.

ارادا ەكى اي وتكەندە CABAR.asia ساراپتامالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان عالىمدارىن شاقىرىپ، وسى ماسەلە جونىندە ساراپشىلار كەزدەسۋىن وتكىزدى.

ءامۋداريا قازاقستان اۋماعىنان تىس جاتقانىمەن ول قۇيعان ارال كولى وزبەكستان ەكەۋىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ءقازىر ارالدىڭ قالپىنا كەلمەيتىنىن، قازىرگى قالدىعىن ساقتاۋدىڭ ءوزى ۋتوپياعا جاقىن ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل تۇرعىدان دا اۋعانستان جوباسىنىڭ قازاقستانداعى احۋالعا ىقپالى شامالى. ءبىزدىڭ ساراپشىلار وزبەكستاننىڭ ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىردارياعا اۋىزدى كوبىرەك سالۋى مۇمكىن دەيتىن ءقاۋىپ بار. ول ءۇشىن وزبەكستان سىرداريا سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى ءتورتجاقتى كەلىسىمنىڭ شارتىن بۇزۋى نەمەسە وزگەرتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن.

اتالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان سىرداريا باسسەينىنەن 13،17 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋعا قۇقىلى.

تاشكەنتتىڭ ءقازىر باۋىرلاس ەلدەرمەن بارىنشا ينتەگراسيادا بولۋدى قالايتىن ساياساتى تۇرعاندا ءبىزدىڭ وسى ۇلەستەن قاعىلۋىمىز ەكىتالاي. ءبىراق بيلىك اۋىسىپ، جۇيە وزگەرىپ جاتسا، بۇل ماسەلە ەرتەڭىندە-اق كۇن تارتىبىنە شىقپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىق ازيانىڭ ەكوجۇيەسى ءبىرتۇتاس ەكەنىن العا تارتىپ، استانانى الداعى كەلىسسوزدەرگە كيلىگۋگە شاقىرۋى مۇمكىن.

كەزىندە وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ ازىرگە تاشكەنت اۋعانستانمەن اراداعى ماسەلەنى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە پەيىلدى ەكەنىن ايتادى.

«بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستان ۇكىمەتى اۋعانستان بيلىگىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزگەن.  ءبىراق ءالى انىق شەشىم جوق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – اۋعانستان بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرى ءبولىسۋ تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويماعان. ەكىنشىسى – ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە ءبىر ورتالىققا باعىنسا، اۋعانستان دەربەس ەل بولىپ تۇر. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان ەلدەرىنىڭ اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇجاتپەن قاتتالىپ، رەتتەلگەن. ياعني، اۋعانستان بۇل قۇجاتتارعا دا قول قويماعان. سوندىقتان تاليبان ۇكىمەتى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن كانالدى قازىپ جاتىر. وعان ەشكىم قارى بولا المايدى دا. ءبىراق ىرگەلەس ەلدەرمەن اقىلداسىپ بارىپ ىستەگەنى وڭتايلى بولار ەدى»، - دەدى ساراپشى.

ەكونوميست بۇل جوبانىڭ قازاقستانعا جاناما اسەرى بار ەكەنىن ايتادى.

«ءامۋداريا سۋى ارال تەڭىزىنە قۇيۋ كەرەك ەدى. ءبىراق كەيىنگى 5-10 جىلدا وزبەكستاننىڭ مويناق قالاسىنا دا سۋ جەتپەي قالدى. مويناققا سۋ بارعاندا ارالعا سۋ ءتۇسىپ، قازاقستانداعى جاعىنا دا وڭ اسەرى بىلىنەر ەدى. ءقازىر ارالعا ءامۋداريا مۇلدە قۇيمايتىندىقتان تىكەلەي اسەرى جوق دەپ وتىرمىن. ارالدىڭ ءتۇبى قاڭسىعان سايىن تۇزدى شاڭ نەعۇرلىم كوپ ۇشادى. ونىڭ تەرىس اسەرى بىزگە دە تيەدى. جاناما اسەرى دەگەنىم وسى. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستان ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىرداريادان كوبىرەك الۋى مۇمكىن. فەرعانا اڭعارى مەن مىرزاشولدە سىرداريانى كوبىرەك بۋا تۇسسە، كوكسارايعا، قىزىلوردا مەن تۇركىستان وبلىستارىنا قيىن بولۋى مۇمكىن. قازاقستان وسى جاعىن قازىردەن باستاپ ويلانۋ كەرەك»، - دەيدى ول.

اۋعانستان بيلىگىندە ءار جيىرما جىل سايىن توڭكەرىس بولىپ، سونىڭ كەسىرىنەن سۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن تىس قالعانى جوعارىدا ايتىلدى. وسى ولقىلىق رەسمي استانا ساپارباي جوبايەۆ ايتقان اقىلدى قاپەرگە العان كۇننىڭ وزىندە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى وسى ماندەگى سۇراعىمىزعا:

«بۇل ماسەلە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا ءتوراعالىق ەتۋ اياسىندا قارالادى»، - دەگەن جاۋاپ جولدادى.

مۇنداي ۇستانىم قيسىندى دەۋگە بولادى. اۋعانستان مەن قازاقستاننىڭ جەرى شەكارالاس بولماعاندىقتان، ەكەۋىنە ورتاق وزەن اعىپ تۇرماعاندىقتان تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ارال تراگەدياسى – ورتالىق ازيانىڭ ورتاق پروبلەماسى. قازاقستان بۇل ماسەلەگە وسى تۇرعىدان عانا ىقپال ەتە الادى.

RELATED NEWS
قازاقستان سۋ ينفراقۇرىلىمىنا يسلام بانكىنەن قارجى تارتۋى مۇمكىن
30 ءساۋىر 2024
قازاقستان سۋ ينفراقۇرىلىمىنا يسلام بانكىنەن قارجى تارتۋى مۇمكىن

تاسقىننىڭ شىعىنى 200 ملرد تەڭگەدەن اساتىنى تۋرالى بولجامدار ەل ىشىندە بەرىك بەكىپ الدى. ءبىراق بۇل حالىقتىڭ كۇندەلىكتى تۇرمىسىمەن تىكەلەي بايلانىستى نىسانداردى قالپىنا كەلتىرۋگە، ۇيىندەگى تۇرمىستىق تەحنيكاسى مەن مال-مۇلىگىن بۇتىندەپ بەرۋگە باعىتتالاتىن قاراجات كولەمى بولسا كەرەك.

ويتكەنى تاسقىن سالدارىن جويۋعا بيۋدجەتتەن بولىنگەن قاراجات پەن قالتالى توپتاردىڭ بولگەنى اقشاسىنىڭ ءوزى 330 ملرد تەڭگەگە جەتتى.

قارجىلىق مونيتورينگ اگەنتتىگى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى جەڭىس ەلەمەسوۆ 24 ساۋىردە ب ا ق وكىلدەرىنە بەرگەن مالىمەتىندە تاسقىنمەن كۇرەسكە ءقازىردىڭ وزىندە بيۋدجەتتەن 140 ملرد تەڭگە بولىنگەنىن ايتقان بولاتىن. سول كۇنگى رەسمي مالىمەت بويىنشا، ەلدەگى ەڭ ءىرى كاسىپكەرلەر مەن الپاۋىت كومپانيالار تاسقىن سالدارىن جويۋعا بولگەن قاراجاتتىڭ جالپى سوماسى 190 ملرد تەڭگە بولعان.

مۇنشا قاراجاتتىڭ ءوزى تاسقىن سالدارىن ءبىرجولا جويىپ، كەلەشەكتەگى قاتەردىڭ الدىن الۋعا جەتپەيتىن سياقتى. ولاي دەيتىنىمىز، وتكەن اپتادا ۇكىمەتتىڭ بىرنەشە مۇشەسى ساۋد ارابياسىنا بارعان بولاتىن. بۇل ەلدەر بىرنەشە ءىرى حالىقارالىق جيىن ءوتىپ جاتىر. سونىڭ اياسىندا قازاقستان وكىلدەرى يسلام الەمىندەگى ءىرى قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ، حولدينگتەردىڭ باسشىلارىمەن كەزدەسىپ ۇلگەرگەن.

ەنەرگەتيكا ءمينيسترى الماسادام ساتقالييەۆ «Acwa Power» كومپانياسىنىڭ ءتوراعاسى مۇحاممەد ابۋنايانمەن كەزدەسىپ، ەلدەگى تاسقىن سالدارىن جويۋعا قولداۋ كورسەتەتىنى تۋرالى ۋادە الدى.

ال پرەمەر-مينيستردىڭ ورىنباسارى – ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆ يسلام دامۋ بانكى توبىنىڭ پرەزيدەنتى كەزدەستى.

ۇكىمەتتىڭ رەسمي سايتى جازعان مالىمەتكە سۇيەنسەك، ۆيسە-پرەمەر مەن مۇحاممەد ال-دجاسسەر اراسىنداعى كەزدەسۋدىڭ باستى تاقىرىبى قازاقستاننىڭ سۋ شارۋاشىلىعى ينفراقۇرىلىمىن جاڭعىرتۋ جوبالارىن قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى بولعان. 

«ەلىمىزدىڭ سۋ-رەسۋرستىق الەۋەتىن ساقتاۋ مەن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن سۋ قويمالارىن، گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستاردى، يرريگاسيالىق جۇيەلەردى سالۋ ءارى رەكونسترۋكسيالاۋ، سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن سيفرلاندىرۋ جانە ەنگىزۋ شارالارى كوزدەلىپ وتىر.

كەلىسسوزدەر قورىتىندىسى بويىنشا يدب توبىنىڭ اۋقىمدى ينۆەستيسيالارىن ق ر سۋ سالاسىنىڭ جوبالارىنا باعىتتاۋ، سونداي-اق جوبالاردىڭ تەحنيكالىق قۇرامداس بولىگىن دايىنداۋعا گرانتتار ءبولۋ تۋرالى ۋاعدالاستىققا قول جەتكىزىلدى. العاشقى ترانشتار بيىل اۋدارىلادى»، - دەلىنگەن رەسمي اقپاراتتا.

تاسقىن ۇكىمەتتىڭ الداعى جوسپارىن ايتارلىقتاي وزگەرتىپ كەتتى دەۋگە بولادى. اپاتپەن كۇرەسكە اقشا تابۋ ءۇشىن بۇعان دەيىن قابىلدانىپ كەتكەن ۇلتتىق جوبالار مەن باعدارلامالاردىڭ، حالىقارالىق شارالاردىڭ شىعىنى قايتا قارالىپ، بىرنەشە ۆەدومستۆونىڭ بەكىتىلگەن بيۋدجەتى قىسقاردى.

جالپى ەلدە تاسقىن بولماي تۇرعان كەزدىڭ وزىندە سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى ەلدە 20 جاڭا سۋ قويماسىن سالۋ جوسپارىن جالپىعا جاريا ەتىپ ۇلگەرگەن بولاتىن. نۇرلان بايبازاروۆ يسلام دامۋ بانكى باسشىسىمەن وتكىزگەن كەلىسسوزدە وسى نىسانداردى قارجىلاندىرۋ ماسەلەسى ءسوز بولعان.

اتالعان 20 سۋ قويماسىنىڭ ورتاق سىيىمدىلىعى 2،5 ميلليارد تەكشە مەترگە دەيىن سۋ جيناۋعا قاۋقارلى. وسى 20 نىساننىڭ العاشقى بولىپ كەڭساي-قوسقورعان-2 قويماسى تۇركىستان وبلىسىندا سالىنىپ ءبىتتى. ودان كەيىنگى كەزەكتە اقمولا، باتىس قازاقستان، جامبىل، قىزىلوردا، تۇركىستان جانە جەتىسۋ وبلىستارىنداعى 9 نىسان تۇر.

اتاپ ايتساق، تۇركىستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانىندا بايدىبەك اتا سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى باستالدى. ال تولە بي اۋدانىندا قاراقۋىس سۋ قويماسىنىڭ قۇرىلىسى جوبالانىپ جاتىر.

سونداي-اق، اقمولا وبلىسىنداعى ەسىل كونتررەتتەگىشىنىڭ، الماتى وبلىسىنداعى پوكاتيلوۆ سۋ قويماسىنىڭ، بقو جالپاقتال كەنتى مەن سەكسەنباي اۋىلىنداعى سۋ قويمالارىنىڭ، جامبىل وبلىسىنداعى ىرعايتى، قالعۇتى جانە اقمولا سۋ قويمالارىنىڭ، قىزىلوردا وبلىسىنداعى قاراوزەك كانالىنداعى سۋ قويماسىنىڭ جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ جاتىر.

بۇل جاڭا جىل سايىن قايتالاناتىن تاسقىنداردىڭ الدىن الىپ، قۋاڭشىلىقپەن كۇرەسۋگە، قازاقستاننىڭ كورشى ەلدەردەن كىرەتىن سۋ رەسۋرستارىنا تاۋەلدىلىگىن 25%  تومەندەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەدى دەگەن ءۇمىت بار. وسىنىڭ ارقاسىندا ەلدەگى سۋارمالى القاپ كولەمىن 250 مىڭ گەكتارعا ۇلعايتىپ،  137 مىڭ تۇرعىنى بار 70 ەلدى مەكەندى تاسقىن قاۋپىنەن قورعاۋعا مۇمكىن تۋىنداۋى كەرەك.

سونداي-اق، كەلەشەكتە جالپى سىيىمدىلىعى 1،9 ملرد تەكشە مەتر بولاتىن 15 سۋ قويماسىن كۇردەلى جوندەۋ كوزدەلگەن. بيىل اقتوبە، باتىس قازاقستان، جامبىل، قوستاناي، تۇركىستان وبلىستارى مەن استانا قالاسىنداعى التى نىساندا جۇمىس باستاۋ جوسپارلانعان. ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى نۇرلان بايبازاروۆتىڭ يسلام دامۋ بانكىمەن جۇرگىزگەن كەلىسسوزى ناتيجە بەرسە، وسى جوبالارعا اراب الەمىنەن اقشا تارتىلۋى مۇمكىن دەگەن ءسوز.

ايتا كەتۋ كەرەك، قازاقستان  1995 جىلدان بەرى يسلام دامۋ بانكىنىڭ مۇشەسى بولىپ ەسەپتەلەدى. سودان بەرى بۇل ينستيتۋت قازاقستانداعى 67 جوباعا 1،8 ملرد دوللار بولگەن.

قازاق اۋەلدەن قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگى ساناعان – ەكولوگ
18 ءساۋىر 2024
قازاق اۋەلدەن قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولشەگى ساناعان – ەكولوگ

كوكتەم شىعا ەلىمىزدىڭ بارلىق قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىندە تازالىق اكسيالارى وتكىزىلىپ، كوشەلەر، اۋلالار، ساياباقتار مەن وزەن-كول جاعالاۋلارى قوقىستان ءبىر تازارتىلىپ قالاتىن. بۇعان دەيىن بۇل اكسيا بىررەتتىك قانا سيپاتتا بولسا، بيىلدان باستاپ «تازا قازاقستان» جوباسى ارقىلى ءار سەنبى كۇندەرى وتكىزىلە باستادى. ءبىراق، حالىقتىڭ سانا-سەزىمىندە قورشاعان ورتاعا سۇيىسپەنشىلىك، تابيعاتقا قامقورلىق، جالپى ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاسپاي ءبارى بەكەرشىلىك بولماق. مۇنداي پىكىردى ل.گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى رايحان بەيسەنوۆا دا العا تارتادى.

«جالپى ءوز باسىم العان ءبىلىمىم مەن اتقارار قىزمەتىم ەكولوگ بولعاندىقتان عانا ەمەس، سونىنمەن قاتار ەلىمىزدىڭ قاراپايىم ازاماتى رەتىندە دە ءار ۋاقىتتا ەكولوگيالىق تۇرعىدان دۇرىس شارالار، ىس-ارەكەتتەر جاساۋعا تىرىسامىن. قورشاعان ورتاعا جاناشىرلىق اركىمنىڭ بويىنان تابىلا ءبىلۋى ءتيىس. ادام تابيعاتتىڭ ءبىر بولشەگى. ادام قاشان دا تابيعات اسەمدىگىنە، سۇلۋلىعىنا تامسانعان، تاڭداعان، قۋانىپ، وعان قامقورلىق جاساعان. قازىرگى تاڭدا تابيعات اياسىنا دەمالۋعا شىعىپ، ءبىر كۇندەرىن وتباسىنا ارناۋدى ادەتكە اينالدىرعان. وسىنداي ساتتەردە اتتەگەن-اي دەگەن جاعدايلار، ياعني، كوپشىلىكتىڭ اينالاسىنا، قورشاعان ورتاعا دەگەن نەمقۇرايدىلىعى ءجيى بايقالدى. ەلىمىزدە ەكولوگيالىق تازا قورشاعان ورتانى بارىنشا ساقتاپ قالۋعا باعىتتىلعان شەتەلدەردەگىدەي كوپتەگەن شارا مەملەكەت تاراپىنان جاسالماعاندىقتان دا بولار، بۇگىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگى ەكولوگيالىق احۋالعا كوڭىل بولە بەرمەيدى. ءدال وسى جايت مەنى قاتتى قىنجىلتادى. قازاقستاندا ادامدار قانداي دا ءبىر ىس-ارەكەت مەملەكەت نە زاڭ تاراپىنان كۇشتەپ ەنگىزىلمەسە، وندا ونى «مەنىڭ مىندەتىم ەمەس» دەپ ويلايدى. شەتەلدە وتە كوپ بولدىم. اسىرەسە ەۋروپا، اقش-تا جەرگىلىكتى حالىق ەكولوگيالىق ىس-ارەكەتتى جەكە ءوز باسىن سىيلاعاندىقتان، ياعني ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قورشاعان ورتانى ءوزىنىڭ ءبىر بولىگى دەپ ەسەپتەگەندىكتەن جاسايدى. ونداي سانا بىزدە كوپشىلىككە توپىراق شاشپاي-اق قويايىن، ءبىراق ءبىراز ادامدا جوقتىڭ قاسى»، - دەدى ەكولوگ.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ استانا، الماتى جانە شىمكەنت سىندى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ۇلكەن قالالارىندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ءۇشىن ارنايى كونتەينەرلەر ورناتىلعان. دەمەك، جەرگىلىكتى تۇرعىندار ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ، ارنايى كونتەينەرگە تاستاۋى ءتيىس. ءبىراق، ءدال وسى يگى باستاما ءالى كۇنگە دەيىن جەمىسىن بەرىپ وتىرعان جوق. ال ول ناتيجەسى بولۋى ءۇشىن بارلىعى دا ءار ازاماتتىڭ اسحاناسىنان باستالۋى قاجەت.

«جوعارىدا اتاپ وتكەن قالالاردىڭ تۇرعىندارى ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتى ءبولىپ جيناۋدى بىلمەيدى. «ءبارىبىر ونى ءبىر جەرگە اپارادى»، «ءبىر ماشيناعا تيەيدى عوي»، «بىزدە تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جولعا قويىلماعان» دەگەن سىندى بولماشى سەبەپتەرگە سىلتەي سالادى. تاعى ءبىر ماسەلە، جازعۇتىرىم قار كەتكەندە قالالار تۇرماق بۇكىل دالا پلاستيك بوتەلكەلەر مەن پاكەتتەردەن كورىنبەي قالادى. ال شەتەلدە بۇنداي كورىنىستى بايقامايسىڭ. تۇرعىندار سول بوتەلكەلەر  مەن پاكەتتەردىڭ بىرنەشە ونداعان جىلدار بويى شىرىمەي، ەكولوگياعا زور زيانىن تيگىزەتىندىگىن سەزىنبەيدى. تازا اۋاعا - وزەن-كول جاعالاۋىنا بارعان ادامداردا ارتىنان قالعان مۇنداي تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناپ كەتۋى مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. بىزدە تەك ءوز ءۇيىن عانا تازا كۇتىپ-ۇستاۋ داعدىسى بار. ال قورشاعان ورتانى دا «ءدال سولاي كۇتۋ كەرەك» دەگەن سانا جوق»، - دەدى رايحان بەيسەنوۆا.

ونىڭ ايتۋىنشا، ەلىمىزدىڭ استانا، الماتى جانە شىمكەنت سىندى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار ۇلكەن قالالارىندا تۇرمىستىق قالدىقتاردى بولەك جيناۋ ءۇشىن ارنايى كونتەينەرلەر ورناتىلعان. دەمەك، جەرگىلىكتى تۇرعىندار ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاپ، ارنايى كونتەينەرگە تاستاۋى ءتيىس. ءبىراق، ءدال وسى يگى باستاما ءالى كۇنگە دەيىن جەمىسىن بەرىپ وتىرعان جوق. ال ول ناتيجەسى بولۋى ءۇشىن بارلىعى دا ءار ازاماتتىڭ اسحاناسىنان باستالۋى قاجەت.

«جوعارىدا اتاپ وتكەن قالالاردىڭ تۇرعىندارى ۇيدەن شىعاتىن تۇرمىستىق قالدىقتى ءبولىپ جيناۋدى بىلمەيدى. «ءبارىبىر ونى ءبىر جەرگە اپارادى»، «ءبىر ماشيناعا تيەيدى عوي»، «بىزدە تۇرمىستىق قالدىقتاردى قايتا وڭدەۋ جولعا قويىلماعان» دەگەن سىندى بولماشى سەبەپتەرگە سىلتەي سالادى. تاعى ءبىر ماسەلە، جازعۇتىرىم قار كەتكەندە قالالار تۇرماق بۇكىل دالا پلاستيك بوتەلكەلەر مەن پاكەتتەردەن كورىنبەي قالادى. ال شەتەلدە بۇنداي كورىنىستى بايقامايسىڭ. تۇرعىندار سول بوتەلكەلەر  مەن پاكەتتەردىڭ بىرنەشە ونداعان جىلدار بويى شىرىمەي، ەكولوگياعا زور زيانىن تيگىزەتىندىگىن سەزىنبەيدى. تازا اۋاعا - وزەن-كول جاعالاۋىنا بارعان ادامداردا ارتىنان قالعان مۇنداي تۇرمىستىق قالدىقتاردى جيناپ كەتۋى مادەنيەتى قالىپتاسپاعان. بىزدە تەك ءوز ءۇيىن عانا تازا كۇتىپ-ۇستاۋ داعدىسى بار. ال قورشاعان ورتانى دا «ءدال سولاي كۇتۋ كەرەك» دەگەن سانا جوق»، - دەدى رايحان بەيسەنوۆا.

عالىمنىڭ پىكىرىنشە، بۇرىنعى ۋاقىتتا اتا-بابالارىمىز قورشاعان ورتانى ءقادىر تۇتىپ، تابيعاتتى ايالاپ، ءومىر سۇرۋگە جايلى، دەنساۋلىققا جاعىمدى تازا ورتا جاساۋ ۇستانىمىن جوعارى باعالاعان. قازىرگى كەزدە ادامدار تەك جەكە باسى مەن تۇرعىلىقتى جەرىن عانا ويلاپ، ونان تىس جاتقان قورشاعان ورتا دا بارلىق دەنساۋلىق كەپىلى ەكەنىن ۇمىت قالدىرادى.

«ەڭ الدىمەن جەردىڭ ساۋلىعى، ورتانىڭ تازالىعى ءوزىمىزدىڭ جاساعان ءىس-قيمىلدارىمىزدىڭ ناتيجەسى ەكەنىن ءتۇسىنىپ، سول باعىتتا سانامىزدى وزگەرتۋىمىز قاجەت. ارينە، مەملەكەت تاراپىنان دا وتە كوپ جۇمىس ىستەلۋى قاجەت. سونىمەن قاتار، ءار ادامنىڭ ەكولوگيالىق تۇرعىدا دۇرىس ومىرلىك ۇستانىمى سول مەملەكەتتىڭ ىس-ارەكەتىنەن الدە قايدا مول ناتيجە بەرەتىنىن ۇمىتپاۋ كەرەك. شىندىعىنا كەلگەندە، ەگەر جەرگىلىكتى حالىق سانالى تۇردە ات سالىسپاسا، وندا مەملەكەتتىڭ جاساپ جاتقان ءىس-شارالارى جۇزەگە اسپايدى. ءار ازامات ءبارىن وزىنەن باستاۋى ءتيىس. سۋدى ۇنەمدى جۇمساۋ، قالدىقتاردى ازايتۋ جانە ولاردى جيناۋ، تۇرمىستىق قالدىقتاردى سۇرىپتاي ءبىلۋ، قالا ىشىندە جەڭىل كولىكتى از قولدانۋ، پلاستيك زاتارعا قاراعاندا تەز ىدىرايتىن زاتتاردى كوبىرەك كادەگە جاراتۋ، اۋا، جەر، سۋعا زياندى زاتتاردى شىعارۋدى تارىنشا تومەندەتۋ – بۇل ءىس-شارانىڭ بارلىعى ءار ادامنىڭ جەكە باسىنىڭ شەشىمى. ال وعان سالعىرت، نەمقۇرايلى قاراۋ قورشاعان ورتامىزدى ءبۇلدىرىپ، ەكولوگيامىزدىڭ جاي-كۇيىن ناشارلاتا تۇسەتىندىگىن ەش ۋاقىتتا قاپەردەن شىعارماۋعا ءتيىسپىز»، - دەدى رايحان رىمباي قىزى.

رايحان جالپى قازاق ۇلتىنىڭ ەكولوگيالىق ءما­دەنيەت­ءتىڭ قالىپتاسۋى تابي­عات زاڭدىلىقتارىنا تىكەلەي قا­تىس­تى. مادەنيەت ءتۇ­سىنىگىنىڭ شىعۋ تەگىنە سۇيەنەر بولساق، ادامنىڭ تابيعاتقا قاتىناسى ۇنەمى مادەنيەتپەن بايلانىستى وتىردى.

«ادامزات اۋەلدەن تا­بي­عاتتى ءوزىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن قانا­عاتتاندىرۋدىڭ نەگىزگى ءتاسىلى رەتىندە قابىلدادى. تابيعات پەن ادام اراسىنداعى بايلانىس ەشقاشان ۇزىلمەيتىنىن جاقسى ءتۇسىندى، سوندىقتان تابيعاتپەن بايلانىس كۇشەيءدى. سەبەبى تابيعاتسىز ادامنىڭ ءومىرى بولمايدى. اسىرەسە كوشپەلى ۇلتتار تابيعاتتى ءومىرىنىڭ نەگىزگى بولىگىمەن بايلانىستىردى. سوندىقتان دا ولار تابيعات انانى ايالاۋدى، ونىڭ «اشۋىنا تيمەۋدى» ماڭىزدى مىندەت دەپ ساناپ كەلدى. «سۋدىڭ دا سۇراۋى بار»، «ءبىر تال كەسسەڭ، ون تال ەك»، «بۇ­لاق كورسەڭ كوزىن اش»، «كوك­ءتى جۇل­ما» دەگەن سياقتى تۇسىنىكتەر وسىنى ايعاقتايدى. قازاق ەشقاشان جاسىل جەلەكتى، كوكتى تاپتاماعان، قۇمىرسقا يلەۋىن بۇلدىرمەگەن، قۇس ۇياسىن بۇزباعان، جاس بالاپاندار مەن حايۋان تولدەرىنە تيىسپەگەن، ءوسىپ تۇرعان تالدى، اعاشتى جۇلماعان. ءبىر سوزبەن ايتقاندا قازاق اۋەلدەن تابيعاتتى ايالاۋ تۇسىنىگى مول بولدى. وسىدان كەلىپ جالپىلاما العاندا «ەكولوگيالىق مادەنيەت» دەگەن ۇعىم قالىپتاستى. ەرتە زاماندا ادامدار تابيعاتپەن تىكەلەي بايلانىسقا ءتۇسىپ، بار قاجەتىن سول ارقىلى قاناعاتتاندىرىپ وتىرسا، ال قازىرگى يندۋستريالدى قوعامدا بۇل بايلانىس ءتۇرى جاڭا دەڭگەيگە شىقتى، ترانسفورماسيالىق ءوز­گەرىس­تەر ورىن الدى. العا­شىن­دا پايدا بولعان ەكولوگيالىق مادە­نيەت كورىنىسىن قازىرگى زامان­نىڭ ەكولوگيالىق مادەنيەتىمەن سالىستىرۋعا كەلمەيدى. مۇنى ەكو­لو­گيالىق مادەنيەتتەگى «داعدا­رىس» دەپ تۇسىندىرۋگە بولادى. ادام­دار­دىڭ قانشالىقتى وزىق تەحنولوگيا، زاماناۋي قۇرىلعىلار ويلاپ تاپقانىمەن، ءبارىبىر تابيعاتتان الشاق كەتە المايدى. بۇل اكسيوما»، - دەيدى عالىم.

ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى
28 ءساۋىر 2024
ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسى قازاقستانعا قالاي اسەر ەتەدى

اۋعانستان ءامۋداريا سۋىنىڭ 20 پايىزىن وزدەرىنە بۇرىپ الماقشى. سول ءۇشىن ءقازىر قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان قۇم باسقان ءشول دالانى كوكتەي ەتەتىن كوش تەپا كانالىن قازىپ جاتىر. ەنى 100 مەتر، تەرەڭدىگى 8 مەتر، ۇزىندىعى 285 شاقىرىم بولاتىن ارنا بەتوندالمايدى. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى ب ا ق نىسانعا «عاسىر جوباسى» دەگەن ايدار تاعىپ ۇلگەردى. كانالدىڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلىپ جاتقانىن العا تارتقان كەيبىر ساراپشىلار نىسان ءامۋداريا سۋىنىڭ تورتتەن ءبىرىن اۋعانستان اۋماعىندا توسىپ قالادى دەگەن بولجامدار ايتىپ وتىر.

بۇل جوبا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن باستالۋى كەرەك بولعان. كەيىن اۋعانستاندا تۇراقسىزدار ءورشىدى دە «بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» دەيتىندەي زامان ورنادى. كابۋل اقش-تىڭ باقىلاۋىندا بولعان جىلداردىڭ اياعىندا ەل ۇكىمەت ۇمىت قالعان جوبانى قايتا قولعا العان. ونىڭ ورنىنا كەلگەن تالىپتەر وسى ءىستى جالعاپ اكەتكەنىمەن قويماي، جەرگىلىكتى حالىققا بيلىك اۋىسۋىنىڭ ەڭ ءبىر جاعىمدى جاڭاشىلدىعى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىر. جوبا اياعىنا دەيىن جەتسە، 550 مىڭ گەكتار جەر سۋارمالى القاپقا اينالادى دەگەن ەسەپ بار.  سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى بيلىك ەلدەگى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن ءبىرجولا جويىپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدى كوزدەيدى.

 بۇل وزەننىڭ بويىندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ ارناسى سانالاتىن قاراقۇم كانالى بار. ول دا ءىشى بەتوندالماعان، ەڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلعان. رەسمي مالىمەتتەردە قاراقۇم ءامۋداريانىڭ 45 پايىز سۋىن الىپ جاتقانى ايتىلادى. شىن مانىندە ءامۋداريانىڭ بۇكىل سۋى تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ماقتا جانە بيداي القاپتارىن سۋارۋعا كەتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى تومەندەگى ارالعا وزەننەن سۋ جەتپەيدى.

سۋىنىڭ 80 پايىزى اۋعانستان اۋماعىندا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك، كابۋلدىڭ ءامۋداريادان ءوز ۇلەسىن الۋعا دەگەن تالپىنىسى ورىندى دەۋگە دە بولادى. ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتا كوش تەپا كانالىنان بۇرىن پايدا بولعان. ءبىراق وزەننىڭ تومەن جاعىن جايلاعان وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان ايتارلىقتاي الاڭداپ وتىر. 1950 جىلدان بەرى ءامۋداريانىڭ سۋىن تەل ەمىپ كەلگەن قوس مەملەكەت وسىناۋ مول يگىلىككە وردەگى اۋعانستاننىڭ ورتاقتاسقانىن اۋىر قابىلداپ وتىر.

 The Washington Post رەسۋرسى بىلتىر تامىزدا وسى ماسەلە تۋرالى كولەمدى ماقالا جاريالاپ، وزبەكستان تارابى وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن كابۋلعا رەسمي دەلەگاسيا جىبەرگەنىن ءمالىم ەتكەن.

ارادا ەكى اي وتكەندە CABAR.asia ساراپتامالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان عالىمدارىن شاقىرىپ، وسى ماسەلە جونىندە ساراپشىلار كەزدەسۋىن وتكىزدى.

ءامۋداريا قازاقستان اۋماعىنان تىس جاتقانىمەن ول قۇيعان ارال كولى وزبەكستان ەكەۋىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ءقازىر ارالدىڭ قالپىنا كەلمەيتىنىن، قازىرگى قالدىعىن ساقتاۋدىڭ ءوزى ۋتوپياعا جاقىن ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل تۇرعىدان دا اۋعانستان جوباسىنىڭ قازاقستانداعى احۋالعا ىقپالى شامالى. ءبىزدىڭ ساراپشىلار وزبەكستاننىڭ ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىردارياعا اۋىزدى كوبىرەك سالۋى مۇمكىن دەيتىن ءقاۋىپ بار. ول ءۇشىن وزبەكستان سىرداريا سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى ءتورتجاقتى كەلىسىمنىڭ شارتىن بۇزۋى نەمەسە وزگەرتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن.

اتالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان سىرداريا باسسەينىنەن 13،17 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋعا قۇقىلى.

تاشكەنتتىڭ ءقازىر باۋىرلاس ەلدەرمەن بارىنشا ينتەگراسيادا بولۋدى قالايتىن ساياساتى تۇرعاندا ءبىزدىڭ وسى ۇلەستەن قاعىلۋىمىز ەكىتالاي. ءبىراق بيلىك اۋىسىپ، جۇيە وزگەرىپ جاتسا، بۇل ماسەلە ەرتەڭىندە-اق كۇن تارتىبىنە شىقپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىق ازيانىڭ ەكوجۇيەسى ءبىرتۇتاس ەكەنىن العا تارتىپ، استانانى الداعى كەلىسسوزدەرگە كيلىگۋگە شاقىرۋى مۇمكىن.

كەزىندە وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ ازىرگە تاشكەنت اۋعانستانمەن اراداعى ماسەلەنى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە پەيىلدى ەكەنىن ايتادى.

«بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستان ۇكىمەتى اۋعانستان بيلىگىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزگەن.  ءبىراق ءالى انىق شەشىم جوق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – اۋعانستان بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرى ءبولىسۋ تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويماعان. ەكىنشىسى – ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە ءبىر ورتالىققا باعىنسا، اۋعانستان دەربەس ەل بولىپ تۇر. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان ەلدەرىنىڭ اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇجاتپەن قاتتالىپ، رەتتەلگەن. ياعني، اۋعانستان بۇل قۇجاتتارعا دا قول قويماعان. سوندىقتان تاليبان ۇكىمەتى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن كانالدى قازىپ جاتىر. وعان ەشكىم قارى بولا المايدى دا. ءبىراق ىرگەلەس ەلدەرمەن اقىلداسىپ بارىپ ىستەگەنى وڭتايلى بولار ەدى»، - دەدى ساراپشى.

ەكونوميست بۇل جوبانىڭ قازاقستانعا جاناما اسەرى بار ەكەنىن ايتادى.

«ءامۋداريا سۋى ارال تەڭىزىنە قۇيۋ كەرەك ەدى. ءبىراق كەيىنگى 5-10 جىلدا وزبەكستاننىڭ مويناق قالاسىنا دا سۋ جەتپەي قالدى. مويناققا سۋ بارعاندا ارالعا سۋ ءتۇسىپ، قازاقستانداعى جاعىنا دا وڭ اسەرى بىلىنەر ەدى. ءقازىر ارالعا ءامۋداريا مۇلدە قۇيمايتىندىقتان تىكەلەي اسەرى جوق دەپ وتىرمىن. ارالدىڭ ءتۇبى قاڭسىعان سايىن تۇزدى شاڭ نەعۇرلىم كوپ ۇشادى. ونىڭ تەرىس اسەرى بىزگە دە تيەدى. جاناما اسەرى دەگەنىم وسى. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستان ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىرداريادان كوبىرەك الۋى مۇمكىن. فەرعانا اڭعارى مەن مىرزاشولدە سىرداريانى كوبىرەك بۋا تۇسسە، كوكسارايعا، قىزىلوردا مەن تۇركىستان وبلىستارىنا قيىن بولۋى مۇمكىن. قازاقستان وسى جاعىن قازىردەن باستاپ ويلانۋ كەرەك»، - دەيدى ول.

اۋعانستان بيلىگىندە ءار جيىرما جىل سايىن توڭكەرىس بولىپ، سونىڭ كەسىرىنەن سۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن تىس قالعانى جوعارىدا ايتىلدى. وسى ولقىلىق رەسمي استانا ساپارباي جوبايەۆ ايتقان اقىلدى قاپەرگە العان كۇننىڭ وزىندە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى وسى ماندەگى سۇراعىمىزعا:

«بۇل ماسەلە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا ءتوراعالىق ەتۋ اياسىندا قارالادى»، - دەگەن جاۋاپ جولدادى.

مۇنداي ۇستانىم قيسىندى دەۋگە بولادى. اۋعانستان مەن قازاقستاننىڭ جەرى شەكارالاس بولماعاندىقتان، ەكەۋىنە ورتاق وزەن اعىپ تۇرماعاندىقتان تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ارال تراگەدياسى – ورتالىق ازيانىڭ ورتاق پروبلەماسى. قازاقستان بۇل ماسەلەگە وسى تۇرعىدان عانا ىقپال ەتە الادى.

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.