اۋعانستان ءامۋداريا سۋىنىڭ 20 پايىزىن وزدەرىنە بۇرىپ الماقشى. سول ءۇشىن ءقازىر قۇندىز قالاسىنىڭ جانىنان قۇم باسقان ءشول دالانى كوكتەي ەتەتىن كوش تەپا كانالىن قازىپ جاتىر. ەنى 100 مەتر، تەرەڭدىگى 8 مەتر، ۇزىندىعى 285 شاقىرىم بولاتىن ارنا بەتوندالمايدى. سوعان قاراماستان جەرگىلىكتى ب ا ق نىسانعا «عاسىر جوباسى» دەگەن ايدار تاعىپ ۇلگەردى. كانالدىڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلىپ جاتقانىن العا تارتقان كەيبىر ساراپشىلار نىسان ءامۋداريا سۋىنىڭ تورتتەن ءبىرىن اۋعانستان اۋماعىندا توسىپ قالادى دەگەن بولجامدار ايتىپ وتىر.
بۇل جوبا وسىدان جارتى عاسىر بۇرىن باستالۋى كەرەك بولعان. كەيىن اۋعانستاندا تۇراقسىزدار ءورشىدى دە «بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا» دەيتىندەي زامان ورنادى. كابۋل اقش-تىڭ باقىلاۋىندا بولعان جىلداردىڭ اياعىندا ەل ۇكىمەت ۇمىت قالعان جوبانى قايتا قولعا العان. ونىڭ ورنىنا كەلگەن تالىپتەر وسى ءىستى جالعاپ اكەتكەنىمەن قويماي، جەرگىلىكتى حالىققا بيلىك اۋىسۋىنىڭ ەڭ ءبىر جاعىمدى جاڭاشىلدىعى رەتىندە ناسيحاتتاپ وتىر. جوبا اياعىنا دەيىن جەتسە، 550 مىڭ گەكتار جەر سۋارمالى القاپقا اينالادى دەگەن ەسەپ بار. سونىڭ ارقاسىندا قازىرگى بيلىك ەلدەگى ازىق-تۇلىك تاپشىلىعىن ءبىرجولا جويىپ، يمپورتقا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلۋدى كوزدەيدى.
بۇل وزەننىڭ بويىندا الەمدەگى ەڭ ۇلكەن سۋ ارناسى سانالاتىن قاراقۇم كانالى بار. ول دا ءىشى بەتوندالماعان، ەڭ قارابايىر تاسىلمەن قازىلعان. رەسمي مالىمەتتەردە قاراقۇم ءامۋداريانىڭ 45 پايىز سۋىن الىپ جاتقانى ايتىلادى. شىن مانىندە ءامۋداريانىڭ بۇكىل سۋى تۇركىمەنستان مەن وزبەكستاننىڭ ماقتا جانە بيداي القاپتارىن سۋارۋعا كەتىپ جاتىر دەۋگە بولادى. ويتكەنى تومەندەگى ارالعا وزەننەن سۋ جەتپەيدى.
سۋىنىڭ 80 پايىزى اۋعانستان اۋماعىندا قالىپتاساتىنىن ەسكەرسەك، كابۋلدىڭ ءامۋداريادان ءوز ۇلەسىن الۋعا دەگەن تالپىنىسى ورىندى دەۋگە دە بولادى. ارال باسسەينىندەگى ەكولوگيالىق اپاتتا كوش تەپا كانالىنان بۇرىن پايدا بولعان. ءبىراق وزەننىڭ تومەن جاعىن جايلاعان وزبەكستان مەن تۇركىمەنستان ايتارلىقتاي الاڭداپ وتىر. 1950 جىلدان بەرى ءامۋداريانىڭ سۋىن تەل ەمىپ كەلگەن قوس مەملەكەت وسىناۋ مول يگىلىككە وردەگى اۋعانستاننىڭ ورتاقتاسقانىن اۋىر قابىلداپ وتىر.
The Washington Post رەسۋرسى بىلتىر تامىزدا وسى ماسەلە تۋرالى كولەمدى ماقالا جاريالاپ، وزبەكستان تارابى وسى ماسەلەنى تالقىلاۋ ءۇشىن كابۋلعا رەسمي دەلەگاسيا جىبەرگەنىن ءمالىم ەتكەن.
ارادا ەكى اي وتكەندە CABAR.asia ساراپتامالىق جۋرناليستيكا ورتالىعى قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان جانە تاجىكستان عالىمدارىن شاقىرىپ، وسى ماسەلە جونىندە ساراپشىلار كەزدەسۋىن وتكىزدى.
ءامۋداريا قازاقستان اۋماعىنان تىس جاتقانىمەن ول قۇيعان ارال كولى وزبەكستان ەكەۋىنىڭ اۋماعىندا جاتىر. ءقازىر ارالدىڭ قالپىنا كەلمەيتىنىن، قازىرگى قالدىعىن ساقتاۋدىڭ ءوزى ۋتوپياعا جاقىن ەكەنىن ەسكەرسەك بۇل تۇرعىدان دا اۋعانستان جوباسىنىڭ قازاقستانداعى احۋالعا ىقپالى شامالى. ءبىزدىڭ ساراپشىلار وزبەكستاننىڭ ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىردارياعا اۋىزدى كوبىرەك سالۋى مۇمكىن دەيتىن ءقاۋىپ بار. ول ءۇشىن وزبەكستان سىرداريا سۋىن بىرلەسىپ پايدالانۋ تۋرالى ءتورتجاقتى كەلىسىمنىڭ شارتىن بۇزۋى نەمەسە وزگەرتۋدى تالاپ ەتۋى مۇمكىن.
اتالعان كەلىسىم بويىنشا قازاقستان سىرداريا باسسەينىنەن 13،17 ملرد تەكشە مەتر سۋ الۋعا قۇقىلى.
تاشكەنتتىڭ ءقازىر باۋىرلاس ەلدەرمەن بارىنشا ينتەگراسيادا بولۋدى قالايتىن ساياساتى تۇرعاندا ءبىزدىڭ وسى ۇلەستەن قاعىلۋىمىز ەكىتالاي. ءبىراق بيلىك اۋىسىپ، جۇيە وزگەرىپ جاتسا، بۇل ماسەلە ەرتەڭىندە-اق كۇن تارتىبىنە شىقپايتىنىنا ەشكىم كەپىلدىك بەرە المايدى. ولاي بولماعان كۇننىڭ وزىندە ورتالىق ازيانىڭ ەكوجۇيەسى ءبىرتۇتاس ەكەنىن العا تارتىپ، استانانى الداعى كەلىسسوزدەرگە كيلىگۋگە شاقىرۋى مۇمكىن.
كەزىندە وزبەكستاننىڭ مەملەكەتتىك ورگاندارىندا جۇمىس ىستەگەن بەلگىلى ەكونوميست ساپارباي جوبايەۆ ازىرگە تاشكەنت اۋعانستانمەن اراداعى ماسەلەنى ءوز كۇشىمەن شەشۋگە پەيىلدى ەكەنىن ايتادى.
«بۇل ماسەلە بويىنشا وزبەكستان ۇكىمەتى اۋعانستان بيلىگىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسىپ، كەلىسسوز جۇرگىزگەن. ءبىراق ءالى انىق شەشىم جوق. ونىڭ ەكى سەبەبى بار. ءبىرىنشىسى – اۋعانستان بۇۇ-نىڭ ترانسشەكارالىق سۋ كوزدەرى ءبولىسۋ تۋرالى قۇجاتتارعا قول قويماعان. ەكىنشىسى – ورتالىق ازيا رەسپۋبليكالارى كەڭەس ءداۋىرى كەزىندە ءبىر ورتالىققا باعىنسا، اۋعانستان دەربەس ەل بولىپ تۇر. قازاقستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، تۇركىمەنستان، تاجىكستان ەلدەرىنىڭ اراسىندا ترانسشەكارالىق وزەندەردى بىرلەسىپ پايدالانۋدىڭ ءتارتىبى قۇجاتپەن قاتتالىپ، رەتتەلگەن. ياعني، اۋعانستان بۇل قۇجاتتارعا دا قول قويماعان. سوندىقتان تاليبان ۇكىمەتى ءوز مۇددەلەرى ءۇشىن كانالدى قازىپ جاتىر. وعان ەشكىم قارى بولا المايدى دا. ءبىراق ىرگەلەس ەلدەرمەن اقىلداسىپ بارىپ ىستەگەنى وڭتايلى بولار ەدى»، - دەدى ساراپشى.
ەكونوميست بۇل جوبانىڭ قازاقستانعا جاناما اسەرى بار ەكەنىن ايتادى.
«ءامۋداريا سۋى ارال تەڭىزىنە قۇيۋ كەرەك ەدى. ءبىراق كەيىنگى 5-10 جىلدا وزبەكستاننىڭ مويناق قالاسىنا دا سۋ جەتپەي قالدى. مويناققا سۋ بارعاندا ارالعا سۋ ءتۇسىپ، قازاقستانداعى جاعىنا دا وڭ اسەرى بىلىنەر ەدى. ءقازىر ارالعا ءامۋداريا مۇلدە قۇيمايتىندىقتان تىكەلەي اسەرى جوق دەپ وتىرمىن. ارالدىڭ ءتۇبى قاڭسىعان سايىن تۇزدى شاڭ نەعۇرلىم كوپ ۇشادى. ونىڭ تەرىس اسەرى بىزگە دە تيەدى. جاناما اسەرى دەگەنىم وسى. ونىڭ ۇستىنە وزبەكستان ءامۋداريادان الاتىن سۋى ازايسا، سىرداريادان كوبىرەك الۋى مۇمكىن. فەرعانا اڭعارى مەن مىرزاشولدە سىرداريانى كوبىرەك بۋا تۇسسە، كوكسارايعا، قىزىلوردا مەن تۇركىستان وبلىستارىنا قيىن بولۋى مۇمكىن. قازاقستان وسى جاعىن قازىردەن باستاپ ويلانۋ كەرەك»، - دەيدى ول.
اۋعانستان بيلىگىندە ءار جيىرما جىل سايىن توڭكەرىس بولىپ، سونىڭ كەسىرىنەن سۋ سالاسىنداعى حالىقارالىق كەلىسىمدەردەن تىس قالعانى جوعارىدا ايتىلدى. وسى ولقىلىق رەسمي استانا ساپارباي جوبايەۆ ايتقان اقىلدى قاپەرگە العان كۇننىڭ وزىندە كوپ كەدەرگى كەلتىرۋى مۇمكىن. سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاسيا مينيسترلىگى وسى ماندەگى سۇراعىمىزعا:
«بۇل ماسەلە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورىنا ءتوراعالىق ەتۋ اياسىندا قارالادى»، - دەگەن جاۋاپ جولدادى.
مۇنداي ۇستانىم قيسىندى دەۋگە بولادى. اۋعانستان مەن قازاقستاننىڭ جەرى شەكارالاس بولماعاندىقتان، ەكەۋىنە ورتاق وزەن اعىپ تۇرماعاندىقتان تىكەلەي كەلىسسوز جۇرگىزۋ مۇمكىن ەمەس. ال ارال تراگەدياسى – ورتالىق ازيانىڭ ورتاق پروبلەماسى. قازاقستان بۇل ماسەلەگە وسى تۇرعىدان عانا ىقپال ەتە الادى.
