زاڭ مەن ءتارتىپ كۇشەيدى
«ءقاۋىپتى كەسەل – لۋدومانيا، ياعني قۇمارپازدىق. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراساق، 400 مىڭعا جۋىق ازامات – بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ تۇراقتى كليەنتى. بۇل – تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىش. شىن مانىندە، لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ، قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ، وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار، وكىنىشكە قاراي، كۇن سايىن تاراپ جاتادى. بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارادى. قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى»، - دەدى توقايەۆ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى تاپسىرماسىمەن پارلامەنت ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى تالاپتاردى زاڭمەن كۇشەيتتى.
زاڭعا سايكەس حالىقتىڭ ويىنعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شەكتەۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى نورمالار ەنگىزىلەدى. ماسەلەن قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا تىيىم سالىناتىن ادامدار ساناتىنىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالار قوسىلدى. بۇدان بولەك جەمقورلىققا قارسى شەكتەۋ ەنگىزۋ ارقىلى جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن، مەملەكەتتىك فۋنكسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامداردىڭ، ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا شەكتەۋ قويىلدى
سونىمەن قاتار ءتيىستى زاڭ نورمالارى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر، اسكەري قىزمەتشىلەر، ارنايى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسا المايتىن بولدى. بۇل شەكتەۋدى ساقتاماعانى ءۇشىن ولاردى جۇمىستان شىعارۋ شاراسى قاراستىرىلعان. ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى.
ويىن بيزنەسىنە جول اشاتىن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ جارنامالارىنا شەكتەۋ قويىلدى. ەندىگى كەزەكتە قىزمەتىن كولىك قۇرالدارىندا، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، كينو، ۆيدەو جانە انىقتامالىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا جارنامالاۋعا رۇقساتى. لوتەرەيا قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى جاڭارتىلدى. جاڭا تالاپپەن تۇرعىن ۇيلەردە، جاتاقحانالاردا، عيبادات ۇيلەرىندە، مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ عيماراتتارى مەن قۇرىلىستارىندا، الەۋمەتتىك وبەكتىلەردە (ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ)، سونداي-اق ولاردان ءجۇز مەتر قاشىقتىقتاعى راديۋستا لوتەرەيا بيلەتتەرىن تاراتۋعا جانە لوتەرەيا تەرمينالدارىن ورناتۋعا تىيىم سالىنادى
سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەت زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى كۇرەستىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن قابىلدادى.
«مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا لۋدومانيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جاساپ، كەشەندى جوسپار قۇرۋدى، سونداي-اق ءتيىستى زاڭدى تەزىرەك قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. ءماجىلىس بۇعان دەيىن وسىعان قاتىستى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراستىرعان بولاتىن. قابىلدانعان كەشەندى جوسپاردىڭ ءىس-شارالارى زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تولىق ۇندەسەدى»، — دەيدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.
قوعام دەرتىمەن كۇرەستى ءاربىر قازاقستاندىق جۇرگىزۋى كەرەك. ايتپەسە وسى كەسەلگە ونىڭ ەرتەڭ بالاسى نەمەسە تۋىستارى، جاقىندارى، دوستارى، كورشىلەرى شالدىعۋى مۇمكىن. وسىندا ازاماتتىق ۇستانىمداردى ۇستاناتىنداردىڭ ءبىرى بەلسەندى نۇرجان جاقىپوۆ. ول «ناشاقور» جانە «ۆنە يگرى» جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن «حاق-نازار» قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى. ول وسى قوزعالىس ارقىلى جولدان اداسقاندارعا كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن بەلسەندى.
«ۆنە يگرى» جوباسى اياسىندا ءبىز لۋدومانياعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىپ، لەكسيا وقيمىز. قۇمار ويىندارعا تاۋەلدى ادامداردىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا كومەكتەسىپ، لۋدومانيادان قاي جەردە، قالاي ەمدەلۋگە بولاتىنىن تۇسىندىرەمىز. جاڭا زاڭ بويىنشا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالارعا ءباس تىگۋگە تىيىم سالۋ – وتە جاقسى شەشىم بولدى. ويتكەنى ادام بۇل تىزىلىمىندە بولا تۇر قۇمار ويىندارعا قاتىساتىن بولسا، بۇل ناعىز لۋدومانيانىڭ كورىنىسى. ايتىلعان زاڭ لۋدومانداردىڭ وتباسىن قورعاۋعا كومەكتەسەدى. سەبەبى مۇنداي ادامدار ءوز وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اتىنان ءجيى قارىز الادى. سونداي-اق بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە سپورت سالاسىنان بولەك جەردە جارناما جاساۋعا شەكتەۋ قويىلدى. بۇل دا دۇرىس شەشىم، ويتكەنى جارناما – جاڭا ادامداردى قۇمار ويىن باستاۋعا جانە لۋدومانيادان ەمدەلىپ جۇرگەن ادامنىڭ ويىنعا قايتا ورالۋىنا يتەرمەلەيدى»- دەيدى نۇرجان جاقىپوۆ.
لۋدومانيا ەمدەلە مە؟
ازىرگى كەزدە ءجيى كوتەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى بارلىق دۇنيە-مۇلكىن سالىپ، ءوزىن عانا ەمەس وزگەلەردى شارشاتىپ جىبەرەتىن ويىنقۇمارلىق ەمدەلە مە دەگەن سۇرا. جالپى ستاتيستيكا قاراعاندا الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكتىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن جەتەدى.
«ءبىز لودومانيا بويىنشا 24 زەرتتەۋگە شولۋ جاسادىق. بۇل 2022 جىلعى مەتا-تالداۋ جانە وندا ءتيىستى ناتيجەلەر جيناقتالعان. ماسەلەن، الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا لۋدومانيانىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن. سونىمەن قاتار، ەرەسەك ادامداردىڭ شامامەن 12،5% تۇراقتى تۇردە وينايدى. وسى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى بۇل حالىقارالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىن ەلىمىزدەگى جاعدايعا كوشىرسەك، مىناداي كورىنىس شىعادى: قازاقستاندا اتالعان پروبلەمانىڭ تارالۋى 442 مىڭ ادامعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە پروبلەمانى مويىندايتىندار - 36 مىڭعا جۋىق ادام»، - دەءيدى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋلەت بايپەيىسوۆ.
جالپى پسيحولوگتار لۋومانيانىڭ جازىلاتىن دەرت ەكەنىن ءباىراق ونىمەن كۇرەس نەمەسە ەمدەلۋ كەشەندى ءارى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردى العا تارتادى.
پسيحولوگ سەرىكگۇل ءساليدىڭ ايتۋىنشا، لۋومانداردى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 8 ايدان تۇرادى.
«لۋدومانيا اۋرۋى بۇل جالماۋىز اۋرۋ، ءبارىن جالمايدى. لۋدومان مەن ەندى اۋىرمايمىن دەگەنىمەن، اۋرۋ ونى جەڭەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدان ايىنا 100 لۋدومان وتسە، سونىڭ 98، 99-ى وزىنە قول سالۋ تۋرالى ويلاعان. لۋدومانيا بەلگىلەرى بار ادامداردىڭ تەك 8،3% عانا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكپەن بايلانىستى پروبلەمالارى بار ەكەنىن مويىندايدى. كوپشىلىگى ءوزىنىڭ ويىنقۇمار ەكەنىن سەزىنبەيدى»، - دەيدى پسيحولوگ.
ال تاعى ءبىر پسيحولوگ بەكزات مارات ۇلى لۋدومانداردى ەمدەۋ – اسا قيىن پروسەسس ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە لودومانيانى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 6 ايعا سوزىلادى.
«ويىنقۇمارلىق ەشقانداي دارى-دارمەك ەمدەلمەيدى. 24 ساعات بويى نەگىزىنەن پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەدى، 10%-ى عانا تۋردوتەراپيالىق جۇمىستارعا ارنالادى. ورىندايتىن تاپسىرمالار «12 قادام» باعدارلاماسىنىڭ بازالىق تاپسىرمالارى دەسەك بولادى»، – دەيدى پسيحولوگ. قۇمار ويىنعا سالىنعان ادامنىڭ وزىمەن عانا ەمەس، وتباسىمەن بىرگە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ويىنقۇمارلىقتان ەمدەلۋ ۋاقىتى شامامەن 6 ايدى الادى. مۇنان كەيىن ولار بىرنەشە اي بويى مامانداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. «تاۋەلدىلىك – ءبىر عانا ادامنىڭ ماسەلەسى ەمەس، وتباسىنىڭ ماسەلەسى. تاۋەلدى ادامنىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ونىڭ اتا-اناسىن دا ەمدەيمىز. سەبەبى، ەمدەلىپ شىققان ادامنىڭ سول جولعا قايتا سالىنۋىنا 70% اتا-اناسىمەن قارىم-قاتىناسى اسەر ەتەدى. ءبىز ەمدەلۋشىنىڭ اتا-اناسىمەن دە پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزەمىز. الايدا، وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋى 99% ەمدەلۋشىنىڭ ىنتاسىنا، ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. ەمدەلۋشىنىڭ ءوز قالاۋى، ەرىك-جىگەرى بولماسا، قۇمار ويىنىنا تاۋەلدىلىك ەشقاشان ەمدەلمەيدى»، – دەيدى پسيحولوگ.
تاعى ءبىر پسيحولوگ ولەگ ماتۆەيەۆ لۋدومانيانىڭ ناشاقورلىقتان دا اسا ءقاۋىپتى ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە ويىنقۇمار ادامدى ءجۇرىس-تۇرىسىنان، سىرتقى كەلبەتىنەن باسقالاردان ايىرا المايسىڭ. ناشاقور مەن ماسكۇنەمدى بىردەن كورەسىڭ عوي. مىسالى، لۋدومان سمارتفوندى وزىمەن بىرگە دارەتحاناعا الىپ كىرىپ، ءبىر مينۋتتىڭ ىشىندە ملن تەڭگەنى ۇتىسقا تىگىپ، تۇك بولماعانداي شىعۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن ەشقايدا بارمايدى دا، سمارتفوندا وعان قاجەتتىڭ ءبارى بار.
«لۋدومانيا وزەكتىلىگى جاعىنان ءقازىر ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى دەپ ايتار ەدىم. ماسەلەن ماسكۇنەمدىك بويىنشا زاڭ جۇزىندە قانداي دا ءبىر شەكتەۋلەر بار. اتاپ ايتار بولساق، دۇكەندەردە 21 جاسقا دەيىن اراق-شاراپتاردى، تەمەكىنى ساتپايدى. ەسىرتكىنى پايدالانۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان. ال، ويىنقۇمارلىق كەرىسىنشە ءقازىر دامىپ، ناسيحاتتالىپ، كەڭ تاراپ جاتىر. ءار قالادان كوشەدە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جارناماسى بار باننەرلەردى ءجيى كورۋگە بولادى. ياعني، ولار زاڭدى تۇردە وزدەرىن جارنامالاپ جاتىر. فيلم كورىپ وتىرساڭ دا ولاردىڭ جارناماسى ءجيى شىعىپ، ۇتىس تىگۋگە شاقىرادى. ءبارى ناسيحاتتاپ جاتىر. سپورتشىلاردىڭ فورماسىندا دا، قوعامدىق كولىكتەردە دە بادىرايعان جارناما. ال جاستار بىزدە ەلىكتەگىش. ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە ءالجۋاز، ىڭعايعا تەز كونگىش، تەز يلانادى»، - دەيدى ولەگ ماتۆەيەۆ.
وتباسىنداعى جانجالدىڭ نەگىزى سەبەبى - لۋدومانيا
لۋدومانيا قانشا وتباسىن ويرانداپ جاتىر. اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان. مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعالييەۆ ايتادى.
«ەلىمىزدە ءقازىر 350 مىڭنان استام ادام قۇمار ويىننىڭ „ينەسىنە“ وتىرعان. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا، بىلتىر قۇمار ويىندارعا ءباس تىگۋ ەلىمىزدە 40 ەسەگە كوبەيگەن. بۋكمەكەر كەڭسەلەردىڭ ءبىر جىلدىق قارجى اينالىمى 1 ترلن تەڭگە بولعان. لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان 174 مىڭ جاس قازاقستاندىق 36 ملرد تەڭگەگە ءباس تىككەن. ءقازىر قۇمار ويىننىڭ شىرماۋىنا تۇسكەندەر شەتىنەن قىلمىسكەر بولىپ جاتىر. بىلتىر 157 مىڭنان استام قىلمىس جاسالسا، سونىڭ 20 پايىزى قۇمار ويىنعا قۇننىققانداردىڭ موينىندا. سۋيسيد جاساعان 3676 وتانداسىمىزدىڭ ءار بەسىنشىسى لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان دەگەن دەرەك كەلدى. بۇل لۋدومانيا ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىن ەمەس، تۇتاس وتباسىلاردى بۇلدىرەدى. ەلىمىزدە اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان. ال ءبىز وسىمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىرمىز؟ ەلىمىزدە قوعامدىق كولىكتىڭ سىرتىن، تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسبەتىن تۇگەلدەي قۇمار ويىنداردىڭ جارناماسىنا بەردىك»، — دەدى نارتاي سارسەنعالييەۆ.
جالپى لۋدومانيا-بۇل ادامنىڭ قۇمار ويىندارعا جانە كومپيۋتەرلىك ويىندارعا پاتولوگيالىق تارتىمدىلىعىمەن سيپاتتالاتىن تاۋەلدىلىكتىڭ وتە كەڭ تارالعان ءتۇرى. بۇل دەگەنىمىز، قۇمار ويىنشى قورشاعان فاكتورلارعا جانە ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاراماستان گەيمپلەيگە ۇنەمى قاتىسۋى. وسى دەرتپەن قوعام بولىپ كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت.
