زاڭ مەن ءتارتىپ كۇشەيدى

«ءقاۋىپتى كەسەل – لۋدومانيا، ياعني قۇمارپازدىق. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراساق، 400 مىڭعا جۋىق ازامات – بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ تۇراقتى كليەنتى. بۇل – تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىش. شىن مانىندە، لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ، قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ، وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار، وكىنىشكە قاراي، كۇن سايىن تاراپ جاتادى. بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارادى. قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى»، - دەدى توقايەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى تاپسىرماسىمەن پارلامەنت ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى تالاپتاردى زاڭمەن كۇشەيتتى.

زاڭعا سايكەس حالىقتىڭ ويىنعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شەكتەۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى نورمالار ەنگىزىلەدى. ماسەلەن قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا تىيىم سالىناتىن ادامدار ساناتىنىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالار قوسىلدى. بۇدان بولەك جەمقورلىققا قارسى شەكتەۋ ەنگىزۋ ارقىلى جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن، مەملەكەتتىك فۋنكسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامداردىڭ، ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا شەكتەۋ قويىلدى

سونىمەن قاتار ءتيىستى زاڭ نورمالارى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر، اسكەري قىزمەتشىلەر، ارنايى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسا المايتىن بولدى. بۇل شەكتەۋدى ساقتاماعانى ءۇشىن ولاردى جۇمىستان شىعارۋ شاراسى قاراستىرىلعان. ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى.

ويىن بيزنەسىنە جول اشاتىن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ جارنامالارىنا شەكتەۋ قويىلدى. ەندىگى كەزەكتە قىزمەتىن كولىك قۇرالدارىندا، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، كينو، ۆيدەو جانە انىقتامالىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا جارنامالاۋعا رۇقساتى. لوتەرەيا قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى جاڭارتىلدى. جاڭا تالاپپەن تۇرعىن ۇيلەردە، جاتاقحانالاردا، عيبادات ۇيلەرىندە، مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ عيماراتتارى مەن قۇرىلىستارىندا، الەۋمەتتىك وبەكتىلەردە (ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ)، سونداي-اق ولاردان ءجۇز مەتر قاشىقتىقتاعى راديۋستا لوتەرەيا بيلەتتەرىن تاراتۋعا جانە لوتەرەيا تەرمينالدارىن ورناتۋعا تىيىم سالىنادى

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەت زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى كۇرەستىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن قابىلدادى.

«مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا لۋدومانيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جاساپ، كەشەندى جوسپار قۇرۋدى، سونداي-اق ءتيىستى زاڭدى تەزىرەك قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. ءماجىلىس بۇعان دەيىن وسىعان قاتىستى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراستىرعان بولاتىن. قابىلدانعان كەشەندى جوسپاردىڭ ءىس-شارالارى زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تولىق ۇندەسەدى»، — دەيدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.

قوعام دەرتىمەن كۇرەستى ءاربىر قازاقستاندىق جۇرگىزۋى كەرەك. ايتپەسە وسى كەسەلگە ونىڭ ەرتەڭ بالاسى نەمەسە تۋىستارى، جاقىندارى، دوستارى، كورشىلەرى شالدىعۋى مۇمكىن. وسىندا ازاماتتىق ۇستانىمداردى ۇستاناتىنداردىڭ ءبىرى بەلسەندى نۇرجان جاقىپوۆ. ول «ناشاقور» جانە «ۆنە يگرى» جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن «حاق-نازار» قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى. ول وسى قوزعالىس ارقىلى جولدان اداسقاندارعا كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن بەلسەندى.

«ۆنە يگرى» جوباسى اياسىندا ءبىز لۋدومانياعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىپ، لەكسيا وقيمىز. قۇمار ويىندارعا تاۋەلدى ادامداردىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا كومەكتەسىپ، لۋدومانيادان قاي جەردە، قالاي ەمدەلۋگە بولاتىنىن تۇسىندىرەمىز.  جاڭا زاڭ بويىنشا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالارعا ءباس تىگۋگە تىيىم سالۋ – وتە جاقسى شەشىم بولدى. ويتكەنى ادام بۇل تىزىلىمىندە بولا تۇر قۇمار ويىندارعا قاتىساتىن بولسا، بۇل ناعىز لۋدومانيانىڭ كورىنىسى. ايتىلعان زاڭ لۋدومانداردىڭ وتباسىن قورعاۋعا كومەكتەسەدى. سەبەبى مۇنداي ادامدار ءوز وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اتىنان ءجيى قارىز الادى. سونداي-اق بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە سپورت سالاسىنان بولەك جەردە جارناما جاساۋعا شەكتەۋ قويىلدى. بۇل دا دۇرىس شەشىم، ويتكەنى جارناما – جاڭا ادامداردى قۇمار ويىن باستاۋعا جانە لۋدومانيادان ەمدەلىپ جۇرگەن ادامنىڭ ويىنعا قايتا ورالۋىنا يتەرمەلەيدى»- دەيدى نۇرجان جاقىپوۆ.

  لۋدومانيا ەمدەلە مە؟

ازىرگى كەزدە ءجيى كوتەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى بارلىق دۇنيە-مۇلكىن سالىپ، ءوزىن عانا ەمەس وزگەلەردى شارشاتىپ جىبەرەتىن ويىنقۇمارلىق ەمدەلە مە دەگەن سۇرا. جالپى ستاتيستيكا قاراعاندا الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكتىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن جەتەدى. 

«ءبىز لودومانيا بويىنشا 24 زەرتتەۋگە شولۋ جاسادىق. بۇل 2022 جىلعى مەتا-تالداۋ جانە وندا ءتيىستى ناتيجەلەر جيناقتالعان. ماسەلەن، الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا لۋدومانيانىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن. سونىمەن قاتار، ەرەسەك ادامداردىڭ شامامەن 12،5% تۇراقتى تۇردە وينايدى. وسى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى بۇل حالىقارالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىن ەلىمىزدەگى جاعدايعا كوشىرسەك، مىناداي كورىنىس شىعادى: قازاقستاندا اتالعان پروبلەمانىڭ تارالۋى 442 مىڭ ادامعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە پروبلەمانى مويىندايتىندار - 36 مىڭعا جۋىق ادام»، - دەءيدى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋلەت بايپەيىسوۆ. 

 جالپى پسيحولوگتار لۋومانيانىڭ جازىلاتىن دەرت ەكەنىن ءباىراق ونىمەن كۇرەس نەمەسە ەمدەلۋ كەشەندى ءارى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردى العا تارتادى.

پسيحولوگ سەرىكگۇل ءساليدىڭ ايتۋىنشا، لۋومانداردى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 8 ايدان تۇرادى.

«لۋدومانيا اۋرۋى بۇل جالماۋىز اۋرۋ، ءبارىن جالمايدى. لۋدومان مەن ەندى اۋىرمايمىن دەگەنىمەن، اۋرۋ ونى جەڭەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدان ايىنا 100 لۋدومان وتسە، سونىڭ 98، 99-ى وزىنە قول سالۋ تۋرالى ويلاعان. لۋدومانيا بەلگىلەرى بار ادامداردىڭ تەك 8،3% عانا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكپەن بايلانىستى پروبلەمالارى بار ەكەنىن مويىندايدى. كوپشىلىگى ءوزىنىڭ ويىنقۇمار ەكەنىن سەزىنبەيدى»، - دەيدى پسيحولوگ.

 ال تاعى ءبىر پسيحولوگ بەكزات مارات ۇلى لۋدومانداردى ەمدەۋ – اسا قيىن پروسەسس ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە لودومانيانى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 6 ايعا سوزىلادى.

«ويىنقۇمارلىق ەشقانداي دارى-دارمەك ەمدەلمەيدى. 24 ساعات بويى نەگىزىنەن پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەدى، 10%-ى عانا تۋردوتەراپيالىق جۇمىستارعا ارنالادى. ورىندايتىن تاپسىرمالار «12 قادام» باعدارلاماسىنىڭ بازالىق تاپسىرمالارى دەسەك بولادى»، – دەيدى پسيحولوگ. قۇمار ويىنعا سالىنعان ادامنىڭ وزىمەن عانا ەمەس، وتباسىمەن بىرگە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ويىنقۇمارلىقتان ەمدەلۋ ۋاقىتى شامامەن 6 ايدى الادى. مۇنان كەيىن ولار بىرنەشە اي بويى مامانداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. «تاۋەلدىلىك – ءبىر عانا ادامنىڭ ماسەلەسى ەمەس، وتباسىنىڭ ماسەلەسى. تاۋەلدى ادامنىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ونىڭ اتا-اناسىن دا ەمدەيمىز. سەبەبى، ەمدەلىپ شىققان ادامنىڭ سول جولعا قايتا سالىنۋىنا 70% اتا-اناسىمەن قارىم-قاتىناسى اسەر ەتەدى. ءبىز ەمدەلۋشىنىڭ اتا-اناسىمەن دە پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزەمىز. الايدا، وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋى 99% ەمدەلۋشىنىڭ ىنتاسىنا، ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. ەمدەلۋشىنىڭ ءوز قالاۋى، ەرىك-جىگەرى بولماسا، قۇمار ويىنىنا تاۋەلدىلىك ەشقاشان ەمدەلمەيدى»، – دەيدى پسيحولوگ.

 تاعى ءبىر پسيحولوگ ولەگ ماتۆەيەۆ لۋدومانيانىڭ ناشاقورلىقتان دا اسا ءقاۋىپتى ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە ويىنقۇمار ادامدى ءجۇرىس-تۇرىسىنان، سىرتقى كەلبەتىنەن باسقالاردان ايىرا المايسىڭ. ناشاقور مەن ماسكۇنەمدى بىردەن كورەسىڭ عوي. مىسالى، لۋدومان سمارتفوندى وزىمەن بىرگە دارەتحاناعا الىپ كىرىپ، ءبىر مينۋتتىڭ ىشىندە ملن تەڭگەنى ۇتىسقا تىگىپ، تۇك بولماعانداي شىعۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن ەشقايدا بارمايدى دا، سمارتفوندا وعان قاجەتتىڭ ءبارى بار.

«لۋدومانيا وزەكتىلىگى جاعىنان ءقازىر ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى دەپ ايتار ەدىم. ماسەلەن ماسكۇنەمدىك بويىنشا زاڭ جۇزىندە قانداي دا ءبىر شەكتەۋلەر بار. اتاپ ايتار بولساق، دۇكەندەردە 21 جاسقا دەيىن اراق-شاراپتاردى، تەمەكىنى ساتپايدى. ەسىرتكىنى پايدالانۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان. ال، ويىنقۇمارلىق كەرىسىنشە ءقازىر دامىپ، ناسيحاتتالىپ، كەڭ تاراپ جاتىر. ءار قالادان كوشەدە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جارناماسى بار باننەرلەردى ءجيى كورۋگە بولادى. ياعني، ولار زاڭدى تۇردە وزدەرىن جارنامالاپ جاتىر. فيلم كورىپ وتىرساڭ دا ولاردىڭ جارناماسى ءجيى شىعىپ، ۇتىس تىگۋگە شاقىرادى. ءبارى ناسيحاتتاپ جاتىر. سپورتشىلاردىڭ فورماسىندا دا، قوعامدىق كولىكتەردە دە بادىرايعان جارناما. ال جاستار بىزدە ەلىكتەگىش. ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە ءالجۋاز،  ىڭعايعا تەز كونگىش، تەز يلانادى»، - دەيدى ولەگ ماتۆەيەۆ. 

  وتباسىنداعى جانجالدىڭ نەگىزى سەبەبى - لۋدومانيا

لۋدومانيا قانشا وتباسىن ويرانداپ جاتىر. اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان.  مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعالييەۆ ايتادى.

«ەلىمىزدە ءقازىر 350 مىڭنان استام ادام قۇمار ويىننىڭ „ينەسىنە“ وتىرعان. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا، بىلتىر قۇمار ويىندارعا ءباس تىگۋ ەلىمىزدە 40 ەسەگە كوبەيگەن. بۋكمەكەر كەڭسەلەردىڭ ءبىر جىلدىق قارجى اينالىمى 1 ترلن تەڭگە بولعان. لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان 174 مىڭ جاس قازاقستاندىق 36 ملرد تەڭگەگە ءباس تىككەن. ءقازىر قۇمار ويىننىڭ شىرماۋىنا تۇسكەندەر شەتىنەن قىلمىسكەر بولىپ جاتىر. بىلتىر 157 مىڭنان استام قىلمىس جاسالسا، سونىڭ 20 پايىزى قۇمار ويىنعا قۇننىققانداردىڭ موينىندا. سۋيسيد جاساعان 3676 وتانداسىمىزدىڭ ءار بەسىنشىسى لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان دەگەن دەرەك كەلدى. بۇل لۋدومانيا ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىن ەمەس، تۇتاس وتباسىلاردى بۇلدىرەدى. ەلىمىزدە اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان. ال ءبىز وسىمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىرمىز؟ ەلىمىزدە قوعامدىق كولىكتىڭ سىرتىن، تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسبەتىن تۇگەلدەي قۇمار ويىنداردىڭ جارناماسىنا بەردىك»، — دەدى نارتاي سارسەنعالييەۆ.

جالپى لۋدومانيا-بۇل ادامنىڭ قۇمار ويىندارعا جانە كومپيۋتەرلىك ويىندارعا پاتولوگيالىق تارتىمدىلىعىمەن سيپاتتالاتىن تاۋەلدىلىكتىڭ وتە كەڭ تارالعان ءتۇرى. بۇل دەگەنىمىز، قۇمار ويىنشى قورشاعان فاكتورلارعا جانە ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاراماستان گەيمپلەيگە ۇنەمى قاتىسۋى. وسى دەرتپەن قوعام بولىپ كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت.

قازاقستاندا 400 مىڭعا جۋىق ازامات لۋدومانياعا شالدىققان. تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىشتى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كەلتىردى.

«لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ، قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ، وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار، وكىنىشكە قاراي، كۇن سايىن تاراپ جاتادى»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

پرەزيدەنت بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرىپ، ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلادى.

«قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى. ءبىز ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار قابىلدادىق. ۇكىمەت لۋدومانيامەن كۇرەسكە قاتىستى ءدال سونداي جوسپار قابىلداۋى كەرەك. قۇمارپازدىققا زاڭ جۇزىندە شەكتەۋ قويۋ قاجەت»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرامىنا ەنگەن الماتى وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك داۋىتالييەۆتىڭ ايتۋىنشا،   كەلەلى كەڭەستىڭ اتقاراتىن جانە اتقارا بەرەتىن ميسسياسى قوعامدىق سانانىڭ جاڭا مادەني-يدەولوگيالىق ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ءبىز ەكونوميكانى الدىعا تارتىپ، ءومىرىمىزدى، تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدى، ماتەريالدىق جاعدايىمىزدى جاقسارتقانىمىزبەن، قوعامدىق ساناداعى وزگەرىستەردىڭ ورىن الماۋى، مادەني ستاندارتتارىمىزدىڭ توقىراۋعا ۇشىراپ جاتۋى كوپتەگەن پروبلەمالاردى تۋىنداتىپ وتىر.

«القالى جيىندا پرەزيدەنت وسى كۇنى 400 مىڭ قازاقستاندىق لۋدومانياعا،  ياعني قۇمار ويىنعا شالدىققانىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇتاس ءبىر وبلىستىڭ نەمەسە الىپ شاھاردىڭ حالقى. ماسەلەن، ۇلىتاۋ وبلىسىندا 178 000 تۇرعىن بار، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 420 000 ادام تۇرادى. بۇل از كورسەتكىش ەمەس. ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلسەك، قوعامدا ءبىر كۇندە بايىپ كەتۋ دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. اپ-ساتتە بايىپ كەتەمىن دەۋ - قاتە وي. كەزىندە زاڭسىز جەكەشەلەندىرۋ پروسەسى ءجۇردى. مۇنى كەزىندە اكادەميك سالىق زيمانوۆ تا كوپ ايتتى. بىزدە جەكەشەلەندىرۋ ءتورت كەزەڭ بويىنشا ءجۇردى. العاشقى ەكى كەزەڭىندە حالىق ءوز ەنشىسىنەن قاعىلدى، قىرۋار بايلىق ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. قازاقستان وليگارحات ەلگە اينالدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك وتە تەرەڭ بەل الىپ، سىزات پايدا بولدى.  ويتكەنى 167 ادام عانا 75% بايلىقتى يەلەندى، بۇل بار قارجى ساناۋلى ادامنىڭ ۋىسىندا بولدى دەگەن ءسوز. مۇنى قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ ەڭ سوراقى تۇرىنە جاتقىزامىز. سوندىقتان ءقازىر ادال ەڭبەكتى دارىپتەۋ يدەياسى ءجيى ايتىلىپ جاتىر. ماڭداي تەرمەن تاپقاندى زاڭ ارقىلى قورعاي الاتىن قوعامدى ورناتۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن قوعامداعى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ، جاعىمسىز سالدارلاردى جويۋىمىز كەرەك. لۋدومانيا، بۇل قوعامداعى ءبىر جاراقاتتىڭ ءپىسىپ جارىلعان سىرتى عانا، ونىڭ وزەگىن جارىپ، ۋىزىن، تامىرىن، سوقتاسىن الۋ ءۇشىن ءبىز ۇزاق مەرزىمدى وسىنداي مادەنيەتىمىزدى قالىپتاستىرۋ، جاڭا ستاندارتتاردى بەلگىلەۋ، قۇندىلىقتاردى انىقتاۋ جانە سول باعىتقا قوعامدى جۇمىلدىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت جاستاردىڭ قۇمار ويىنعا سالىنىپ، ارزان تابىسقا ۇمتىلۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەكتىگىن كوتەردى. راسىندا، ادال ەڭبەكپەن تاپقان تابىس قانا بەرەكەلى بولادى»،- دەدى قازىبەك داۋىتالييەۆ.

«ادال ەڭبەك» دەمەكشى، تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت «ادال ازامات» ۇعىمىن قايتا جاڭعىرتىپ، ولشەمىن ءدوپ باسىپ سيپاتتاپ بەرگەن ەدى. كەشەگى سارايشىقتاعى كەلەلى كەڭەستە دە «ادال» سوزىنە قاتىستى ءۇشتاعان فيلوسوفياسىن العا تارتتى.  

«ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – بىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى ءۇش تاعاندى وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولادى. بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەپ، ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق قوعامداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق، بۋللينگ پەن اگرەسسيا، ۆانداليزم سىندى ماسەلەردى كوتەردى.

«اشىعىن ايتساق، قوعامدا قاتىگەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ، ار-نامىسىن تاپتاپ، ءتىپتى، ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىندار از ەمەس. جەدەل جاردەم جانە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە شابۋىل جاسالعانىن بىلەسىزدەر. ادامعا الىمجەتتىك كورسەتۋ، قورلاۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان ءبىز وسى قوعامدىق دەرتتى جاسىرماي، اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتار ۇيدە دە، تۇزدە دە ءوزىن ءقاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. زاڭ مەن ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس، ياعني قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت»، دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

ءال-فارابي اتىنداعى ءقازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى قازىبەك داۋىتالييەۆ تە پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزىن قۇپتايدى. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى اتقاراتىن مىندەتى مەن قىزمەتى – جاڭا قوعامعا لايىقتى يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ.

 «ءقازىر قوعامدا كوپ ايەل الۋشىلىقتى كونتەنتكە اينالدىرىپ، ارزان كۇلكى، ءازىل-سىقاققا ۇلاستىرىپ،  ينتەرنەتتەن، الەۋمەتتىك جەلىدەن تارالىمدار بەرىلىپ جاتقان ءجايى بار. بۇل قوعامداعى مادەنيەت پەن تاربيەنىڭ كەمشىندىگىنەن.  ءقازىر ەلدە وتباسىلىق، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق  كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ سەبەبىن ءبىز ايەل مەن بالاعا ادام رەتىندە دۇرىس قاراي الماۋىمىزدان دەپ ويلايمىن. مۇنى ادام پروبلەماسى دەپ باستى ورىنعا قويۋىمىز كەرەك.  ايەلگە، بالاعا ءالسىز، قورعانسىز زات رەتىندە قارايتىن جابايى كەرى تۇسىنىكتەن ارىلىپ،  تۇلعا رەتىندە  قاراۋىمىز كەرەك. زورلىق-زومبىلىق – قوعام دەرتى. ونىڭ ءتۇبى تىم تەرەڭدە جاتىر. باستىسى – مادەنيەت ماسەلەسى. پرەزيدەنتتىڭ ايتىپ وتىرعانى وسى. «ەل بولامىز دەسەك، مادەنيەتتى تۇزەيىك» دەمەكشى،  بۇل پروبلەمالاردىڭ تەك قانا سالدارى، ال تۇپتەپ كەلگەندە تاربيە، ءبىلىم، مادەنيەت ماسەلەلەرى جاتىر»،- دەدى قازىبەك داۋىتالييەۆ.

عالىمنىڭ سوزىنشە،  ۇلتتىق قۇرىلتاي قازاقستاندى ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. القالى جيىننىڭ ەل ازاماتتارىنا بەرەتىن ارتىقشىلىعى كوپ. باستىسى – قوعامدا ورىن العان ءتۇرلى ماسەلەنى  تالقىلاۋ، ونىڭ سەبەپتەرىن ىزدەۋ، بولدىرماۋدىڭ جاعدايلارىن جاساۋ.

«مەنىڭشە، ۇلتتىق قۇرىلتاي – وتە جاقسى پلاتفورما. قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى ساياسي پارتيالاردىڭ، وزگە دە نومەنكلاتۋرالاردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزبەي بىردەن ورتاعا سالىپ، تالقىلاپ، سونى ىرىكتەپ، جىكتەپ، جيناقتاپ، ءبىر تۇجىرىم شىعاراتىن الاڭ. سونداي مۇمكىندىك جاسالدى، بولدى ايتاتىن ويلارىمىزدى ايتۋعا دا، جەتكىزۋگە دە جاقسى جول، مۇمكىندىك بەرىلدى، سونىڭ ارقاسىندا جاقسى تۇجىرىمدار قولعا الىنىپ جاتىر»،- دەدى زاڭگەر.

پرەزيدەنت ءقازىر رەسۋرستارعا، ينۆەستيسياعا، كولىك لوگيستيكاسى مەن كوممۋنيكاسياعا قىزۋ تالاس ءجۇرىپ، جاھاندىق باسەكە كۇشەيە تۇسكەنى تۋرالى باسا ايتتى.   

«بىزگە الەمدەگى وقيعالار جانە ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى كەشەندى تالداۋ قاجەت. بۇل – قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ، عالىمدار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ مىندەتى. ەلىمىز سىندارلى ديالوگ، بەلسەندى ديپلوماتيالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت ارقىلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا بەرەدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەر ءاردايىم ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا بولادى. قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

ساياساتتانۋشى جومارت سىمتىكوۆتىڭ سوزىنشە، بۇل ماسەلەلەر تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان  ەڭ ءىرى جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاق ستراتەگياسىنا اسەر ەتەتىن دۇنيە بولعاندىقتان، وعان ەرەكشە قاراۋ كەرەكپىز.

«ءقازىر ينۆەستيسيا، كولىك لوگيستيكاسى، كوممۋنيكاسيالارعا بايلانىستى تەرريتوريامىز ورتالىق ازياداعى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا جاتقاندىقتان، كورشى مەملەكەتتەرمەن دە، باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىن جالعايتىن ەل رەتىندە دە ءبىز  وسى ماسەلەدە ءوز ەرەكشەلىگىمىز بەن  مۇددەمىزدى قورعاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويۋ كەرەكپىز. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ەلىمىز سىندارلى ديالوگ، بەلسەندى ديپلوماتيالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت ارقىلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا بەرەتىنىن جەتكىزدى. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى.  سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەر ءاردايىم ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا بولاتىنىن ايتتى. ول ءۇشىن ورتا ازيادا، ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى كوپىر رەتىندە ءبىز بۇل ماسەلەدە ءوزىمىزدىڭ ەكنوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىمىزدى نىعايتۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار جاساۋعا ءتيىسپىز»،-دەدى جومارت سىمتىكوۆ.

ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماستىعىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىندىعىن تەك قانا ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە دە دالەلدەپ جۇرگەندىگىن بايقاۋعا بولادى.

«ءقازىر تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرمەن، كورشىلەس ەلدەرمەن ءبىزدىڭ قارىم- قاتىناسىمىز وتە جاقسى دامىپ وتىر جانە ءارى قاراي دامي بەرەدى دەپ تە ويلايمىن. سول سەبەپتى ەلىمىزدى بولىپ جاتقان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا قاتىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءاربىر شەشىمدەردىڭ ءبارى ىرگەلى جالپىۇلتتىق مۇددەلەردى نەگىزگە الۋ كەرەكتىگى ايتىلدى،  شەشىمدەردى قابىلدار الدىندا ونىڭ ءمانى مەن سالدارى تۋرالى دالەلدى ءارى عىلىمي تالداۋ جاسالۋى ءتيىس ەكەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. حالىقارالىق سامميتتەردىڭ قۇجاتتار ارقىلى تالاپقا ساي ناقتى مىندەتتەرىن جۇكتەيتىن شەشىمدەر قۇرعاق ءسوز رەتىندە قالىپ قويماي، دەر كەزىندە ورىندالۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سوندىقتان ىشكى-سىرتقى ساياساتتا ەشقاشان قاتەلىككە بوي ۇرىندىرماي، دامۋ ستراتەگيالىق باعىتىندا جۇمىس جاساعانىمىز ءجون دەپ ويلايمىن»،-دەدى ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جومارت سىمتىكوۆ.

          ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى  ەرىك مەركىبايەۆ بۇل قۇرىلتاي بۇرىنعىدان وزگەرەك اسەر قالدىردى دەيدى.

«مەن بۇل جولعى قۇرىلتايدان مۇلدەم باسقا دۇنيەنى اڭعاردىم. ءوزىم دە اتا مەن اجەنىڭ قولىندا وسكەن بالا بولعاندىقتان، اتانىڭ اكەگە، اكەنىڭ بالاعا ايتقان اقىلى سياقتى قابىلدادىم. پرەزيدەتىمىز مەملەكەتىمىزدى ءبىر الىپ ادامعا تەڭەپتى. ول دەگەنىمىز ءاربىر ادام وزىنە وسى ايتقانداردى تولىق قابىلداپ، ارەكەت ەتسە ءبىز بىرىگىپ تۇتاس سالاۋاتتى-ساۋاتتى مەملەكەتكە اينالامىز. شىنىمەن عوي، ءاربىر ادام تىڭ تاريحىمىزدى ۇلاعاتتاسا، رۋ مەن ەلگە بولىنبەسە، ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەسە، بالالارىمىزدى ناشاقورلىق، لۋدومانيا، ۆانداليزم سياقتى جامان ادەتتەردەن اۋلاق ۇستاسا ءبىر ادامنىڭ دۇرىس ءومىر سۇرگەنى! ەندى كىتاپ وقۋدى پاراساتتىلىققا ۇمتىلۋدىڭ العاشقى قادامى دەپ بىلەمىن. وسى ادەتتى مىڭ ادام، ميلليون ادام، تولىق قازاقستان داعدىعا اينالدىرسا، بىزگە سىرتتان كەلەتىن جاۋ دا، ىشتەن ىرىتەتىن داۋ دا بولماس ەدى. ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز ءبارىمىز ءۇشىن!»،-دەدى ەرىك مەركىبايەۆ.

اۆتور: جاننا جومارت

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەسىرتكى تاراتۋشىلاردى ۇستاۋ ەسىرتكى ساۋداسىنا تىيا المايتىنىن، ونى وندىرۋشىلەردىڭ جازاسىن قاتايدى تاپسىرعان بولاتىن.

«تەك بىلتىردىڭ وزىندە ەسىرتكىگە قاتىستى 7،5 مىڭنان استام قىلمىس انىقتالدى. زاڭسىز اينالىمنان 41 توننا ەسىرتكى الىندى. ناشاقورلىق، اسىرەسە، بالالار اراسىندا تەز تارالىپ، جاستارىمىز ۋلانىپ جاتىر. ەسىرتكىمەن كۇرەس بەلسەندى جۇرگىزىلمەسە، ەرتەڭ ءبارى كەش بولۋى مۇمكىن. ءقازىر ەسىرتكى ساتقان قىلمىسكەر قاتاڭ جازاعا تارتىلادى. مەنىڭ ۇسىنىسىم: ەسىرتكى زاتتارىن وندىرەتىن ادامداردىڭ جازاسىن بارىنشا قاتايتۋ كەرەك. ونى ەڭ اۋىر قىلمىستارعا تەڭەستىرۋ قاجەت. پارلامەنتتى بۇل باستامانى قولداۋعا شاقىرامىن»، - دەگەن ەدى مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزى وڭاي پايداعا قىزىعىپ، ەسىرتكى ساۋداسىنا ۇرىنعان جەتكىنشەكتەردىڭ اتا-اناسىنا ءبىراز ءۇمىت سىيلاعان سياقتى. ەلدىڭ ءار تۇكپىرىنەن جينالعان اتا-انالار مەن قۇقىق قورعاۋشىلار استانادا ءجيى باس قوسىپ، ەسىرتكىمەن كۇرەستى قازىرگى ناۋقانشىلدىقتان ارىلتۋدى تالاپ ەتىپ ءجۇر. 
مەملەكەت باسشىسى ەسىرتكى ساۋداسىمەن كۇرەستى كۇشەيتۋ كەرەكتىگىن 2020 جىلدان بەرى ايتىپ ءجۇر. وسىلايشا بىرنەشە زاڭ قابىلدانىپ، جازا قاتاڭداتىلدى. سونىڭ اسەرىنەن 2022-2024 جىلدارى  19 175 ادام ەسىرتكىگە قاتىسى بار قىلمىسى ءۇشىن سوتتالعان. ونىڭ 117ء-سى كامەلەت جاسىنا تولماعان.

قىلمىستىق كودەكستىڭ 296-303 باپتارى وسى ەسىرتكىمەن بايلانىستى قىلمىستاردىڭ جازاسىن بەلگىلەيدى. پارلامەنت ماجىلىسىندە اتالعان باپتاردى قايتا قارايتىن جۇمىس توبى قۇرىلعان. ونىڭ ءماجىلىس دەپۋتاتى دميتريي كولودا باسقارادى.

«جۇمىس توبى ەسىرتكى جاسىرعىشتاردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن جىكتەپ ءبولۋ ماسەلەلەرىن پىسىقتاپ جاتىر. اتاپ ايتقاندا،  297-باپقا تاعى ءبىر بولىك قوسىلىپ، «ەسىرتكى ءوندىرىسى» دەگەن ۇعىم ەنگىزىلۋى مۇمكىن. ونىڭ جازاسى – ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ. بۇل ماسەلەنى پرەزيدەنتتىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدا ايتقان بولاتىن. جىل اياعىنا دەيىن ءبىر شەشىمگە كەلەمىز دەپ وتىرمىز»، - دەيدى دەپۋتات.