ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    454.1
  • EUR -

    487
  • RUB -

    5.01
حالىقارالىق ۇيىم قازاقستاندى الەمنىڭ ورتا دەرجاۆالارىنىڭ ساناتىنا قوستى
24 مامىر 2024
حالىقارالىق ۇيىم قازاقستاندى الەمنىڭ ورتا دەرجاۆالارىنىڭ ساناتىنا قوستى

مەملەكەت باسشىسى «قازاقستان جانە ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى: قاۋىپسىزدىكتى، تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى ىلگەرىلەتۋ» اتتى تاقىرىپتا ءدارىس وقىدى، دەپ حابارلايدى اقوردا.

مەملەكەتتىك ساپار اياسىندا قاسىم-جومارت توقايەۆ 46-شى سينگاپۋر لەكسياسىن وقىدى. پرەزيدەنت جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتى، تۇراقتىلىق پەن ورنىقتى دامۋدى قامتاماسىز ەتۋ ىسىندەگى ورتا دەرجاۆالاردىڭ اتقاراتىن ءرولى تۋرالى وي-پىكىرىمەن ءبولىستى.

1980-جىلداردان بەرى يۋسوف يسحاك ينستيتۋتى (ISEAS) ۇيىمداستىرىپ كەلە جاتقان سينگاپۋر لەكسيالارى – اكادەميالىق توپتار، ساياساتكەرلەر، ديپلوماتتار مەن جاس عالىمدار ءۇشىن مەملەكەتتەر باسشىلارى مەن الەمدىك دەڭگەيدەگى كورنەكتى ساياساتكەرلەردىڭ  ۇستانىمدارىن تىكەلەي تىڭداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن الاڭ.

قاسىم-جومارت توقايەۆ شاراعا قاتىسۋشىلارعا ءىلتيپات بىلدىرە وتىرىپ، ءوزىنىڭ ءومىر جولىندا سينگاپۋردىڭ ايرىقشا ءمانى بار ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– مەن كوپ جىل بۇرىن وسى ەلدە جاس ديپلومات رەتىندە قىزمەت ەتتىم. وسىناۋ اسقاق رۋحتى مەملەكەتتىڭ تاماشا تابىس جولىنان جاڭىلماي كەلە جاتقانىن ءوز كوزىممەن كورۋ ءۇشىن سينگاپۋرعا تاعى دا كەلگەنىمە قۋانىشتىمىن. ەلدىڭ نەگىزىن قالاۋشى لي كۋان ءيۋدىڭ كورەگەن كوشباسشىلىعىمەن جۇرگىزىلگەن سينگاپۋرداعى ايگىلى ەكونوميكالىق وزگەرىستەر، شىن مانىندە، مەملەكەتتىڭ ىرگەسىن نىعايتۋدىڭ جانە ەكونوميكالىق وسىمگە قول جەتكىزۋدىڭ جارقىن ۇلگىسىنە اينالدى. سىزدەردىڭ ەلىڭىز قازاقستاندى دامۋ مەن وركەندەۋ باعىتىندا وزىندىك جول تاڭداۋعا جىگەرلەندىرەدى. راسىندا، سينگاپۋردا وتكىزگەن جىلدارىمدا تاباندىلىق پەن جاڭاشىلدىقتى ۇيرەندىم. بۇل قاسيەتتەر قازىرگىدەي قۇبىلمالى الەمدە قازاقستاننىڭ كەلەشەگى تۋرالى پايىمىمنىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتتى، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدەگى قوعامدىق-ساياسي وزگەرىستەر جونىندە ايتا كەلىپ، «ادىلەتتى قازاقستان» جانە پرەمەر-مينيستر لوۋرەنس ۆونگ ۇسىنعان «العا، سينگاپۋر» باعدارلامالارىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى ۇقساس ەكەنىنە نازار اۋداردى.

– قوس قۇجات تا حالىقتىڭ قامىن ءبىرىنشى ورىنعا قويادى جانە ەلدىڭ يگىلىگىن ءاربىر ازامات سەزىنۋگە ءتيىس دەگەن قاعيداتتى ۇستانادى. اۋقىمدى ۇلتتىق ترانسفورماسيا – وڭاي ۇدەرىس ەمەس. ءبىراق قانشا قيىن بولسا دا، ءبىز بۇل ستراتەگيالىق باعىتىمىزدان اينىمايمىز. بىلتىر ەكونوميكالىق ءوسىم 5،1 پايىزعا ارتتى. ءبىز ءجىو مولشەرىن 2029 جىلعا قاراي ەكى ەسە، ياعني 450 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋگە نيەتتىمىز. وسى اسقاق ماقساتقا جەتۋ ءۇشىن ءبىز ءبىلىم مەن يننوۆاسياعا نەگىزدەلگەن زاماناۋي ەكونوميكانىڭ ىرگەسىن قالاپ، جىل سايىن 6 پايىز ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە ءتيىسپىز. ءبىز سينگاپۋر سياقتى بيزنەس، قارجى، دارىندىلار مەن يننوۆاسيا شوعىرلاناتىن سەنىمدى ورتالىققا اينالۋعا ۇمتىلامىز، – دەدى قازاقستان پرەزيدەنتى.

قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستاندا ينۆەستيسيالىق ساياسات جانە ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ باعىتىندا جۇرگىزىلىپ جاتقان جۇمىستار جونىندە ايتتى.

ونىڭ پىكىرىنشە، گەوگرافيالىق الشاقتىققا، جەر كولەمى مەن تاريحىنداعى ايىرماشىلىقتارعا قاراماستان، قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ كوپتەگەن قۇندىلىقتارى ورتاق ءارى ۇقساس سىن-قاتەرلەرمەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر.

– بيىل قاڭتار ايىندا گەرمانيانىڭ حالىقارالىق قاتىناستار جانە قاۋىپسىزدىك ينستيتۋتى العاش رەت قازاقستاندى الەمنىڭ ورتا دەرجاۆالارىنىڭ ساناتىنا قوستى. سينگاپۋرلىقتار وزدەرىن كىشكەنتاي ەل سانايتىنىن جاقسى بىلەمىن. الايدا، مەنىڭ ويىمشا، سينگاپۋردىڭ قارجىلىق جانە ەكونوميكالىق ىقپالى، ستراتەگيالىق تۇرعىدان اسا ماڭىزدى حالىقارالىق تەڭىز جولدارىنىڭ توعىسىندا ورنالاسۋى، 2024 جىلعى Global Firepower ەسەبى بويىنشا 145 ەلدىڭ ىشىندە 30-ورىنعا تابان تىرەۋى بۇل مەملەكەتتىڭ ورنى الدەقايدا جوعارى ەكەنىن كورسەتەدى. بۇعان قوسا، ستراتەگيالىق وي-سانا مەن ءتيىمدى ديپلوماتيا سينگاپۋردى شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى ماڭىزدى كوپىرگە اينالدىردى، – دەدى مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستان مەن سينگاپۋر سياقتى جاڭادان پايدا بولعان «ورتا دەرجاۆالاردىڭ» ءرولى تۋرالى پايىمداي كەلە، جاھاندىق قاۋىپسىزدىك لاندشافتىندا مول مۇمكىندىكتەرگە جول اشىپ قانا قويماي، ەداۋىر ءقاۋىپ تە توندىرەتىن ەلەۋلى وزگەرىستەرگە نازار اۋداردى.

– ءبىز گەوساياسي شيەلەنىستەن باستاپ، ماكروەكونوميكالىق قيىندىقتارعا دەيىنگى جانە جيىلەي تۇسكەن كليماتتىق اپاتتار سەكىلدى قانشاما داعدارىسپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىرمىز. قاۋىپسىزدىك ارحيتەكتۋراسىنىڭ ىرگەسى جىلدام سوگىلىپ بارادى، الەمدىك دەرجاۆالار اراسىندا بىر-بىرىنە سەنىمسىزدىك تانىتۋ ءۇردىسى ۇدەي ءتۇستى. شاماسى، قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىن ورناعان «بەيبىتشىلىك نەسىبەسى» تۇگەسىلۋگە جاقىن. ويتكەنى بىلتىر الەم ەلدەرىنىڭ اسكەري سالاعا جۇمساعان شىعىندارى 2،2 تريلليون دوللارعا دەيىن جەتتى. بۇل – رەكوردتىق كورسەتكىش. دەمەك قارۋلانۋدىڭ جاڭا باسەكەسى باستالدى. قانشا كۇش-جىگەر جۇمسالعانىنا قاراماستان، ادامزات جاڭا اسكەري قاقتىعىستاردىڭ قۇربانىنا اينالادى. ەكسترەميزم، تەرروريزم، كيبەرنەتيكا، عارىش، جاساندى ينتەللەكت، كليماتتىڭ وزگەرۋى، جاپپاي ميگراسيا جانە ەپيدەميا تۋىنداتقان تۇيتكىلدەر جاھاندىق قاۋىپسىزدىكتىڭ جاعدايىن ودان سايىن ۋشىقتىرا ءتۇستى. الايدا استانا مەن سينگاپۋر دامىپ كەلە جاتقان ورتا دەرجاۆالار رەتىندە مۇنداي ءبولىنۋ مەن جىكتەلۋگە كوز جۇمىپ قاراي المايدى. قاۋىپ-قاتەر وتە زور. ەگەر شارا قابىلداماسا، تاعى ءبىر قىرعي-قاباق سوعىس زوبالاڭىنا تاپ كەلۋىمىز ابدەن مۇمكىن، – دەدى پرەزيدەنت.

بۇل رەتتە مەملەكەت باسشىسى ادىلەتتى قازاقستان جولىمەن العا قادام باسىپ كەلە جاتقان ەلىمىز جاۋاپتى ديپلوماتيانىڭ قاعيداتتارى مەن قۇندىلىقتارىن قاتاڭ ساقتاۋعا بەيىلدى ەكەنىن جەتكىزدى.

– بارلىق سىرتقى سەرىكتەستەرىمىز استانانىڭ قانداي ۇستانىمدا ەكەنىن جاقسى تۇسىنەدى. سوندىقتان ءبىزدى سەنىمدى ارىپتەس سانايدى. ءبىز «جاھاندانۋدى جاقتايتىن قازاقستان» رەتىندە بۇكىل الەممەن اشىق قارىم-قاتىناس جاساۋدى جالعاستىرا بەرەمىز. بۇل – ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساياساتتاعى باعدارى. تۇراقسىزدىق ۇزاق ۋاقىتقا سوزىلعان جاڭا داۋىردە تەك وسىلاي عانا جەتىستىككە جەتە الامىز. سول سەبەپتى بىزگە قازىرگى قالىپتاسقان احۋالعا بەي-جاي قاراۋعا بولمايدى. دۇنيەجۇزىمەن اشىق قاتىناس جاساي وتىرىپ، ءبىز سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە قىراعىلىق تانىتىپ، پرواكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتەمىز. قازاقستاننىڭ زاڭدى قۇقىقتارى مەن ماقساتىن قورعاۋ ىسىندە تارتىنىپ قالمايمىز، ەلىمىزدىڭ باستى مۇددەسىن قۇربان ەتۋگە ەشقاشان جول بەرمەيمىز. كەيدە ءبىزدىڭ ۇستانىمىمىزعا كۇمانمەن قارايدى، بەيتاراپتىعىمىز ءۇشىن سىنايدى. ءبىراق مۇنى ءوز كوزقاراسى، سەنىمى جوق دەپ قابىلداماعان ءجون. كەرىسىنشە، ونى قاقتىعىس پەن ماجبۇرلىكتىڭ ورنىنا سانالى تۇردە ديپلوماتيا مەن ديالوگتى تاڭداۋ دەپ تۇسىنگەن ابزال. بۇل تاڭداۋ – تەرريتوريالىق داۋلاردان باستاپ يدەولوگيالىق قاقتىعىستارعا دەيىنگى ءتۇرلى قايشىلىقتاردى ەڭسەرۋگە سەپتىگىمىزدى تيگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ءبىزدىڭ مىقتى قىرىمىز، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقايەۆ قازاقستاننىڭ ازەربايجان مەن ارمەنيا اراسىنداعى بىتىمگەرلىك ۇدەرىسىنە ىقپال ەتۋ ارەكەتىن، يراننىڭ يادرولىق باعدارلاماسىنا قاتىستى ارا اعايىندىعىن، سيرياداعى قاقتىعىستاردى رەتتەۋ جونىندەگى استانا پروسەسىن، سونداي-اق جاقىندا بۇۇ ميسسياسى اياسىندا گولان جوتالارى ايماعىنا العاش رەت دەربەس بىتىمگەرلىك كۇشتەرىن جىبەرۋىن مىسال رەتىندە اتاپ ءوتتى.

مەملەكەت باسشىسى ءتۇرلى جاھاندىق تۇيتكىلدەردى شەشۋ ىسىنە سينگاپۋر ديپلوماتياسىنىڭ ەلەۋلى ۇلەس قوسىپ وتىرعانىن ايتتى.

– سينگاپۋر 2015 جىلى قحر ءتوراعاسى سي سزينپين مەن تايۆاننىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتى ما ينسزيۋ اراسىنداعى بۇكىل الەم كوز تىككەن كەزدەسۋدى جانە اقش پەن سولتۇستىك كورەيا اراسىنداعى تاريحي ءسامميتتى ۇيىمداستىرۋعا ۇيىتقى بولدى. ءبىز مۇنى وتە جوعارى باعالايمىز، – دەدى پرەزيدەنت.

ايتسە دە مەملەكەت باسشىسى ءتيىمدى جۇمىس ىستەيتىن كوپجاقتى ىنتىماقتاستىق جۇيەسىن داۋلاردى بەيبىت جولمەن شەشۋگە تىرىسقان ەشقانداي «ىزگى امال» الماستىرا المايدى دەپ سانايدى.

– ءبىز سوعىستى توقتاتۋعا تىرىسقاننان گورى، ونىڭ الدىن الۋعا ءتيىسپىز. ونداعان جىلدار بۇرىن ءبىز قىرعي-قاباق سوعىستان كەيىنگى جىلىمىق كەزەڭدى سونشالىقتى ۇمىتپەن قارسى الدىق، مۇمكىندىكتەر مەن وركەنيەت جەتىستىكتەرىنە تولى كەلەشەكتى كوزىمىزگە ەلەستەتتىك. الايدا بۇگىنگى قارا بۇلتتاي ۇيىرىلگەن قاۋىپ-قاتەر مەن تۇلا بويىڭدى تىتىركەندىرەتىن مازاسىزدىق سەزىمى وسى ساۋلەلى ويعا كولەڭكە تۇسىرگەندەي كورىنەدى. كوپجاقتى ينستيتۋتتاردىڭ ابىروي-بەدەلىن قالپىنا كەلتىرىپ، مۋلتيلاتەراليزمگە تىڭ سەرپىن بەرۋ ءۇشىن ولاردى جاڭعىرتقان ءجون. ونى كوپتەن بەرى پىسىپ-جەتىلگەن بۇۇ رەفورماسىنان باستاۋ كەرەك. قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنە جان-جاقتى رەفورما جۇرگىزبەيىنشە، ءبىز بۇل مىندەتتى ورىنداي المايمىز. بۇل – كەيىنگە قالدىرۋعا بولمايتىن ءارى ادامزات بالاسىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ مۇددەسىمەن ساي كەلەتىن ۋاقىت تالابى. ورتا دەرجاۆالار مەن دامۋشى ەلدەردىڭ كەڭەستەگى ءۇنى انىق ەستىلۋى قاجەت. مەن بۇعان كامىل سەنەمىن، – دەدى پرەزيدەنت.

قازاقستان پرەزيدەنتى بيىل قىركۇيەك ايىندا وتەتىن بۇۇ-نىڭ كەلەشەك ءسامميتى قارساڭىندا الەمدىك قوعامداستىقتى ءوزارا كەڭەسۋ جانە ينكليۋزيۆتىلىك قاعيداتتارىنا نەگىزدەلگەن كوپجاقتى ۇستانىم تۋرالى ويلانۋعا ۇندەدى. 

– قازاقستان كوپجاقتى ۇستانىمعا بەيىل ەكەنىن بىلدىرۋگە قاشاندا ءازىر. بيىل ءبىز شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى، تۇركى مەملەكەتتەرى ۇيىمى، ازياداعى ءوزارا ءىس-قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىك جونىندەگى يسلام ۇيىمى جانە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى سەكىلدى التى حالىقارالىق قۇرىلىمعا ءتوراعالىق ەتەمىز. جاھاندىق باسقارۋ جۇيەسىنىڭ وسال تۇستارى ايداي انىق، ول ەشكىمگە قۇپيا ەمەس. سOVID-19 پاندەمياسى ەلدەردىڭ ورتاق پروبلەمانى ەڭسەرۋ ءۇشىن «قابىرعا تۇرعىزباي، كوپىر سالۋى» قاجەت ەكەنىن كورسەتتى. وسى تۇيتكىلدەردىڭ ىشىندەگى ەڭ قورقىنىشتىسى – يادرولىق قاتەر. قازاقستان – يادرولىق قارۋدان ابدەن زارداپ شەككەن ەل. وسى سەبەپتى ءبىز يادرولىق قارۋدان ادا الەم ءۇشىن كۇرەسىمىزدى توقتاتپايمىز، – دەدى پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ پىكىرىنشە، كوپۇلتتى جانە كوپكونفەسسيالى قوعام قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ ۇتىمدى تۇسى سانالادى.

– بىلتىر قىركۇيەك ايىندا «The Jerusalem Post» باسىلىمىندا «دىندەر كوشباسشىلارى بۇكىل الەمدە بەيبىتشىلىك ورناۋىنا ىقپال ەتە الادى» دەگەن ماقالام جارىق كوردى. بەيبىتشىلىك مادەنيەتى تەك بىرلىگىمىز ءارالۋاندىقتا جانە ءوزارا قۇرمەت قاعيدالارىنا عانا نەگىزدەلە الادى. بۇل رەتتە قازاقستان باستاماسىمەن ۇيىمداستىرىلاتىن الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزى ديالوگتى دامىتۋ جانە ورتاق قۇندىلىقتاردى ناسيحاتتاۋ ءۇشىن بىرەگەي الاڭعا اينالدى. ءبىز سينگاپۋردىڭ بىرلىگى جاراسقان قوعام حالىقارالىق كونفەرەنسياسىن وتكىزۋ جونىندەگى باستاماسىن (ICCS) قۇپتايمىز. 2022 جىلى ءساۋىر ايىندا مەن مەدياتيۆتى كەلىسىمدەر تۋرالى سينگاپۋر كونۆەنسياسىن راتيفيكاسيالاعان زاڭعا قول قويدىم. بۇل ترانسشەكارالىق مويىنداۋ پروسەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرادى جانە بىتىمگەرلىك رەتتەۋ تۋرالى كەلىسىمنىڭ ورىندالۋىن قامتاماسىز ەتەدى، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى قازاقستان مەن سينگاپۋر كوپتەگەن سالادا ءوزارا ءتيىمدى ىقپالداستىق جاساي الادى دەپ سانايدى. كليماتتىڭ وزگەرۋىمەن كۇرەس، سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جانە جاھاندىق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ارەكەتتەرى وسى ساناتقا جاتادى.

– قازاقستاننىڭ الماتىدا ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ كليمات جانە جاسىل ەنەرگەتيكا ماسەلەلەرى جونىندەگى جوبالىق كەڭسەسىن اشۋ باستاماسى بۇل ماسەلەلەردى شەشۋدە ەلەۋلى ءرول اتقارا الار ەدى. ءبىز سونداي-اق 2026 جىلى بۇۇ اياسىندا وڭىرلىك كليمات ءسامميتىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. كليمات داعدارىسىنا سەبەپشى بولاتىن دا، الدىمەن ونىڭ زاردابىن تارتاتىن دا – سۋ سالاسى. الەمدە 2 ميللياردتان استام ادامنىڭ تازا اۋىزسۋعا قولى جەتپەي وتىر. وسى رەتتە مەن سۋ ەكونوميكاسى جونىندەگى جاھاندىق كوميسسيانىڭ تەڭ ءتوراعاسى رەتىندە كوشباسشىلىق تانىتقانى ءۇشىن پرەزيدەنت تارمان شانمۋگاراتنامعا ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن. ول بيىلعى بۇۇ كونفەرەنسياسى شەڭبەرىندە قازاقستان مەن فرانسيا ۇيىمداستىراتىن One Water Summit جيىنىنا ەلەۋلى ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن، – دەدى پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى ورتالىق ازيا جانە اسەان ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق قاتىناستارداعى ءرولى تۋرالى پىكىر ءبىلدىردى.

– بۇكىل جەتەكشى دەرجاۆالارمەن تاتۋ قارىم-قاتىناس جاسايتىن ورتالىق ازيا ەلدەرى زور مۇمكىندىكتەرگە يە. جاس ءارى قۋاتتى حالىق، قالىپتاسىپ كەلە جاتقان ورتا تاپ، تابيعي جانە اۋىل شارۋاشىلىعى رەسۋرستارىنىڭ بايلىعى، ترانزيت الەۋەتى ءوسىم ءۇشىن بەرىك نەگىز قالايدى. ايماقتىڭ ەكونوميكاسى قارقىندى دامىسا، ونىڭ ستراتەگيالىق ماڭىزى دا ارتا تۇسەدى. ورتالىق ازيا ەلدەرىنىڭ جىل سايىنعى كونسۋلتاتيۆتىك كەڭەسى، يادرولىق قارۋدان ازات ورتالىق ازيا ايماعى جانە حالىقارالىق ارالدى قۇتقارۋ قورى اياسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءوڭىرىمىزدىڭ دەربەس ىنتىماقتاستىق قۇرۋعا قابىلەتتى ەكەنىن كورسەتەدى. ءبىزدىڭ ءوڭىر جاڭا مۇمكىندىكتەرگە جول اشادى. مەن بارشا سەرىكتەستەرىمدى بىزگە وسى تۇرعىدان قاراۋعا شاقىرامىن. مەنىڭ ويىمشا، سينگاپۋردىڭ اسەان كەڭىستىگىندە اشىق ءارى ينكليۋزيۆتى ايماقتىق ارحيتەكتۋرانى قۇرۋدى كوزدەيتىن «ءوزارا توعىساتىن دوستار ورتاسى» ۇعىمى – ورتالىق ازيا ءۇشىن دە وتە وزەكتى. ءدال سول سەبەپتى ورتالىق ازيا س5+ ىنتىماقتاستىق تەتىگىن قۇرۋ باستاماسىن كوتەردى. ءبىز وزەكتى وڭىرلىك مىندەتتەردى شەشۋ ءۇشىن بارشا مۇددەلى تاراپپەن جۇمىس ىستەۋگە نيەتتىمىز، – دەدى پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ءسوزىن قورىتىندىلاي كەلە، ءوزارا سىيلاستىق پەن ورتاق ماقساتتارعا نەگىزدەلگەن ارىپتەستىك قاتىناستاردى نىعايتۋعا جانە بارشاعا ورتاق بەيبىت ءارى جارقىن بولاشاق قۇرۋ جولىندا كۇش بىرىكتىرۋگە شاقىردى.

دارىستەن كەيىن قاسىم-جومارت توقايەۆ گەوساياسي قاقتىعىستاردى رەتتەۋ، حالىقارالىق قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتۋ، ورتا دەرجاۆالاردىڭ ءرولى، قازاقستان مەن سينگاپۋردىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋ پەرسپەكتيۆاسى تۋرالى ءبىرقاتار سۇراققا جاۋاپ بەردى.

 

RELATED NEWS
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن  كۇردەلەندىرەدى
09 ءساۋىر 2019
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن كۇردەلەندىرەدى

سوڭعى كەزدە وزەندەرگە اعاتىن قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى ۇلعايدى دەپ قۋاناتىن ادامداردى ءجيى كورەمىز. الايدا، ماماندار بۇعان قايعارادى. سەبەبى، مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەرۋى سالدارىنان سۋدىڭ كولەمى ارتۋدا. ورتالىق ازيا ايماعىندا ارالدىڭ تارتىلۋىنا قاتىستى، ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ دۇرىس، ءتيىمدى پايدالانباۋى مەن سالادا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بولماۋىنان تىس ايماقتا سۋعا قاتىستى تاعى ءبىر پروبلەما بار. ول سوڭعى جىلدارى تيان-شيان مەن پامير تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەري باستاۋى. وعان كليماتتىڭ جىلىنۋى مەن ارالدان ۇشقان تۇزدى شاڭ-توزاڭ قاتتى اسەر ەتۋدە.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكتورى بولات بەكنيازدىڭ ايتۋىنشا، سىرداريا مەن ءامۋداريا سۋ كەلەتىن جاعى ءبىزدىڭ مۇزدىقتار عوي. ونىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر، كەيبىر جەردە 50، كەي جەردە 40 % كەمىگەن. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى نەگىزگى سۋدىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر. تاجىكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى سۋ پروبلەمالارى، گيدروەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى باحروم مامادالييەۆ، ۇساق مۇزدىقتار جوعالۋدا. بۇل سۋدىڭ ازايۋىنا اكەلەدى، بۇكىل ەلدەردەگى وزەن سۋلارىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلايدى. سوڭى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن تاپشىلىعىنا ۇلاسادى. ياعني  تۇتاس ەلدى-مەكەندەر سۋسىز قالىپ، حالىق اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋ ارتادى دەگەن ءسوز.

ورتالىق ازيا ەلدەرى تاياۋ جىلدارى ۇلكەن پروبلەماعا اينالاتىن وسى ماسەلەلەردى قازىردەن شەشۋى ءتيىس. الايدا ءبىراۋىزدىق تانىتقاننان گورى باس-باسىنا بي بولۋعا اسىق. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما — سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەر ءتىپتى وزەندەردى باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە كورۋگە كوشكەن.  بۇۇ-نىڭ كەمە جۇرمەيتىن حالىقارالىق سۋ ارنالارىن پايدالانۋ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنسياسىنىڭ (نيۋ-يورك، 1997 ج.) 5-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «سۋدىڭ بويىنداعى مەملەكەتتەر حالىقارالىق اعىن سۋدى ادىلەتتى جانە پاراساتتى تۇردە پايدالانۋعا، يگەرۋگە جانە قورعاۋعا قاتىسادى. مۇنداي قاتىسۋعا، وسى كونۆەنسيادا قارالعان سۋدى پايدالانۋ قۇقىعى سونداي-اق ونى قورعاۋ مەن يگەرۋ ماسەلەسىندە ىنتىماقتاسۋعا قاتىستى مىندەتتەر دە جاتادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. تۇركيا رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك يننوۆاسيا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى، پروفەسسور  جەمال زەحير بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىلاي دەيدى:  «ترانسشەكارالىق سۋلاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋ باسىنداعى  ەلدەردىڭ باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە قولدانۋىنا رۇقسات بەرمەيدى. بۇل وتە ماڭىزدى. ياعني قازاقستانعا اققان سىرداريا مەن ءامۋداريانى باسقا مەملەكەتتەر ءوز قۇقىقتارىن شەكتەن اسىرا پايدالانىپ، باسقارا المايدى. قازاقستاننىڭ قاجەتتەلىگىن ەسكەرۋى ءتيىس ءارى كەلىسسوز جاساۋلارى كەرەك. اۋماعىن باسىپ وتەتىن ءۇشىن ولاردى قولدانۋلارىنا حاقتارى بار، ءبىراق شەكتەن اسىرا پايدالانا المايدى». تاعى ءبىر تۇركيالىق عالىم حاسرەت چوماك تا، «1997 جىلى شىققان بۇۇ-نىڭ كەلىسىمىنە ساي، ترانسشەكارالىق جانە شەكارا ماڭى وزەننىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەر سۋ ساياساتىنا وزگەرىس جاساۋدا ونى پايدالاناتىن وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىنە كەسىرى تيۋ ىقتيمالى جوعارى بولسا، كەم دەگەندە التى اي بۇرىن ولارعا حابار بەرىپ، رۇقساتىن الۋى ءتيىس. سۋدىڭ باستاۋى بىزدەن شىعادى، مەن ويلاعانىمدى ىستەيمىن، قالاعانىمشا  قولدانامىن دەگەن تۇسىنىك بولمايدى. سەبەبى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇجاتى وسىنى مۇقيات ەسكەرتەدى» دەدى.

راسىندا دا، تابيعاتتا سۋ مەن جەل ادامدار سىزعان شەكارالارعا مويىنسۇنبايدى.  ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە ۆيزا، پاسپورت الماستان ەمىن-ەركىن وتە بەرەدى. «بۇل سۋ مەنىكى» دەۋگە ەشبىر مەملەكەتتىڭ حاقى جوق. ارينە، قولدانۋ قۇقىنا، قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ قۇقىنا يە. الايدا حالىقارلىق قۇقىق كورشىڭىزدىڭ دە قۇقىنا زارداپ ەتپەڭىز، قاجەت بولعاندا، وعان دا سۋ بەرەسىز دەيدى. سوندىقتان بىرىگە وتىرىپ كەلىسۋ كەرەك، مۇمكىندىك بولسا، ورتاق سۋ قويمالارىن جاساۋ كەرەك. ەنەرگيا ماسەلەسىن دە بىرىگىپ شەشۋ قاجەت.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى بولىمشەسىنىڭ سۋ رەسۋرتارى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءامىرحان كەنشىموۆ، ەكى كونۆەنسيا بار. بىرەۋى 1992 جىلى قول قويىلعان حەلسينكي كونۆەنسياسى. ول جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. 45-تەن استام ەل مۇشە. ونىڭ ىشىندە: ءبىز دە مۇشەمىز، وزبەكستان دا مۇشە. ءبىراق ونى قىرعىزستان مويىنداماي وتىر، تاجىكستان مويىنداماي وتىر. سودان كەيىن بارىپ 1997 جىلعى نيۋ-يورك كونۆەنسياسى بار. باسىندا شارتى بولعان 35 مەملەكەت مويىنداعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى دەپ، بىلتىر كۇشىنە ەندى. 35 مەملەكەت مويىندادى. ءبىز وعان كىرگەن جوقپىز، وزبەكستان وعان كىرگەن.

ماسەلەن، قىرعىزستان «قامبار اتا» سۋ ەلەكتر ستانساسىن، تاجىكستان بولسا «روگۋندى» سالۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن ىزدەۋدە. ءبىراق، مۇنداي جوبالارعا ءۇشىنشى ەلدەردىڭ قارجى سالۋى ءقاۋىپتى. سۋ ماسەلەسىن باسقارۋ ۇدەرەسىنە شەتەلدىكتەردى ارالاستىرۋ الاڭداتپاي قويمايدى. ەرتەڭ ويىنعا اينالدىرىپ جۇرمەي مە؟ سوندىقتان ورتا ازيا ەلدەرى سۋ ەلەكتر ستانسالارىن بىرىگىپ سالۋى كەرەك. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى چىنگىسبەك ۋزاكبايەۆ، بۇگىن ينۆەستورلار كەرەك دەپ جاتامىز، ءبىراق شەتتەن كەلگەندەردەن مەن قورقامىن. اشىق ايتايىن قىرعىزستاندا قازىرگى كەزدە ەكونوميكالىق اۋحال ناشار. «قامبار اتا-1» مەن جوعارى نارىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن قۇرۋعا جۇڭگو ەكى الاقانىن ىسقىلاپ دايىن وتىر. كەل مەن اقشا بەرەيىن دەپ. ال ورىستار رەسەي دە  ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن دوس مەملەكەت. ولار دا سۇقتانىپ وتىر. ەندىگارى ورتا ازيادان شىقپايمىن دەپ ترامپ تا قاتتى ايتىپ جاتىر. ولار بۇل ايماقتان ەشقاشان شىقپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وسى جەردە وڭىرلىك ساياساتى مەن مۇددەسى بار.

ال تۇركياداعى «Hydropolitics association» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى  دۋرسۋن يىلدىزدىڭ كوزقاراسى: «ورتا ازيادا ەنەرگيا ماسەلەسىن سۋ پروبلەماسىمەن قاتار شەشۋ قاجەت. ايتپەسە، تەك سۋدىڭ جايىن رەتتەۋ وڭايعا سوقپايدى. سەبەبى، كەڭەس داۋىرىندە ەكونوميكانىڭ سۋ كوپ قولدانىلاتىن سالالارى دامىتىلدى. مىسالى، وزبەكستاندى سۋعا اسا مۇقتاج تىكەلەي ەگىستىككە تاۋەلدى سالا ەتتى. سۋدىڭ جوعارى جاعىندا ورنالاسقان قىرعىز بەن تاجىك ەنەرگياسى جوق بولعان سوڭ سۋدان ەنەرگيا الۋعا ۇمتىلسا، كەرىسىنشە سۋارمالى القابى كوپ تومەندەگى ەلدەر سۋعا مۇقتاج بولدى».

دەمەك، سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەردىڭ دە، سوڭىنداعى ەلدەردىڭ دە مۇددەسى تولىق ۇيلەسىم تابۋى كەرەك. سوندا عانا ماسەلە تولىق شەشىمىن تابادى. بۇل ءۇشىن ورتاق سۋ بانكىن قۇرۋ — ءتيىمدى جولداردىڭ ءبىرى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى  جۋماكادىر اكەنەيەۆتىڭ پىكىرىنشە، بىرىگىپ سۋ بانكى تۇزىلسە، ول بانك ساۋد ارابياسى سياقتى قارجىلى ەلدەرمەن كەلىسسوز جاساپ، سىزدەر سۋ قۇبىرىن تارتىپ  بەرىڭىزدەر دەۋ كەرەك. ودان سوڭ سۋ قۇبىرى ارقىلى وزىمىزدەن اسقان سۋدى ولارعا ساتىپ، تۇسكەن اقشانى سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە پايدالانساق بولادى. ارالدى تولتىرۋىمىز كەرەك، حالقىمىز جاقسى سۋ ءىشۋى كەرەك. ويتكەنى، دەنساۋلىعى جاقسى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ۇزارادى.

سۋ بانكىسىن قۇرۋ ءۇشىن ءاربىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ كۆوتاسى بولادى. سۋ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرتارعا كەيبىر جەرلەردە وسى كۆوتالاردى الماستىرۋ قاجەت. قۇقىقتىق سۇراقتاردى رەتتەۋ جەكە ماسەلەسى تۇراقتى ديالوگتى قاجەت ەتەدى. جىلدىڭ ءار ءتۇرلى ماۋسىمىندا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى رەتتەۋ مەن پايدالانۋ تاعى دا وسى ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى جۇمىس قاجەت ەتەدى. بۇنداي باستامانى 2003 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش  پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنعان بولاتىن. ول سۋدى جەتكىزىپ بەرۋشى ەلدەر مەن تۇتىنۋشى ەلدەر اراسىندا ديالوگ بولا الاتىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورسيۋمىن قۇرۋدى باستاما ەتىپ كوتەردى. ءبىراق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى  ول كەزدە دايىن بولمادى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى سۋ مەن ەنەرگەتيكا بىرگە جۇرسە، ءار مەملەكەت ودان پايدا تابادى. سول ءۇشىن ونىڭ ءبارى ءبىر كونسورسيۋمنىڭ قولىندا بولۋ كەرەك. گيدروەنەرگەتيكا، سۋ ماسەلەسى ءبارى ءبىر باسقارمادا بولۋ كەرەك. سوندا ءار مەملەكەت ءوز پايداسىن كورەدى.

ءقازىر ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىندە ءقازىر مىناداي وتكىر ماسەلەلەر تۇر: سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى، بالىق قورىنىڭ ازايۋى، سۋارمالى جەر ونىمدىلىگىنىڭ كۇرت ءتۇسۋى، بيورەسۋرستاردىڭ جوعالۋى، مۇزدىقتاردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى، سەل ءقاۋىپىنىڭ ارتۋى مەن شولدەردىڭ ۇلعايۋى سونىمەن قاتار وزەن ساعاسىنداعى ورمانداردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى. سوندىقتان ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن بەس مەملەكەت بىرىگە وتىرىپ جۋىق ارادا جەدەل شەشۋى ءتيىس.

الەمدەگى سۋ پروبلەمالارىن شەشكەن ەلدەرگە قاراساق، ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىندە دە بار. ول ۇقساس مادەنيەت. ەۋروپاعا قاراساق تا، امەريكا مەن كانادا اراسىنداعى بايلانىستى الساق تا، بىر-بىرلەرىنە ۇقساس، ءتىلى ءبىر ادامدار. ءتۇبى دە ءبىر، مادەنيەتى دە. ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەسى سياقتى. ورتا ازيا ايماعىنداعىلار كەڭەس وداعى كەزىندە دە بىرگە ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان تاريحي-مادەني بايلانىستار تەرەڭ، ءدىنى ءبىر، ادامدارى بىر-بىرىنە وتە جاقىن. ماسەلەنىڭ شەشىلمەۋىنە ەشبىر نەگىز جوق. ءبىراق ايماق كوشباسشىلارىنا ساياسي ەرىك-جىگەر كەرەك. ولار باستارىن بايگەگە تىگۋى ءتيىس.  سەبەبى، كورشىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەسەڭ عانا، سەنىڭ دە ماسەلەڭ شەشىمىن تابادى.

«سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇتادى، سۋدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن قۇرتادى». ايماقتا     گيدروەنەرگەتيكالىق ساياسات شاتقاياقتاپ تۇر. سۋدى دۇرىس ءبولىسىپ، باسقارا الماعاندىقتان كوپ دۇنيەدەن ۇتىلىپ وتىرمىز. ماسەلەن، سۋ-ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنداعى ارىپتەستىككە نەمقۇرايلىلىقتىڭ سالدارىنان ورتا ازيا ەلدەرى جىلىنا 1،7 ميلليارد اقش دوللارىنان ايىرىلادى. ياعني بۇل ايماق ەلدەرى جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 3 پايىزى. ورتالىق ازيا سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس ساياساتسىز پروبلەمانى شەشە المايدى. بۇل تەك اتالعان ەلدەردەگى ءوزارا ارىپتەستىك ارقاسىندا عانا قول جەتەتىن دۇنيە. قازىرگى كەزدە بۇل ماسەلە ءپىسىپ جەتىلدى. سۋ ماسەلەسىن شەشەتىن دە كەزەڭ جەتتى.

وزبەكستان باسشىسى، قىرعىزستان باسشىسى اۋىستى. ورتالىق ازيا باسشىلارىنىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى ارتىپ، ءبىراز پروبلەمالار شەشىلدى. ەندى ايماق باسشىلارى زاردابى اۋىر بولاتىن سۋ پروبلەماسىن جەدەل بىرىگىپ، اقىلداسا وتىرىپ قولعا الۋى ءتيىس. ايتپەسە، كوپ دۇنيەدەن كەش قالامىز.

 

 

ەرجان قالىمباي ۇلى، جۋرناليست

كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى
05 اقپان 2019
كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى

ن.نازاربايەۆ: كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك.

بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش بىلدىرۋىنە قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. مالىمدەمەنىڭ ءماتىنى akorda.kz سايتىندا جاريالاندى.

پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن قابىلداعان 1995 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە 220 ءوتىنىش جولدانىپتى. سونىڭ  22ء-سىن پرەزيدەنت جونەلتىپتى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس، كونستيتۋسيالىق كەڭەس كونستيتۋسياعا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋگە قۇقىلى. زاڭنامادا ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋى – بولىپ تۇراتىن جاعداي. مىسالى، كونستيتۋسيادا پرەزيدەنتتى الماستىرۋ جولدارى ايقىندالماعان، سونداي-اق ونىڭ ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتۋ جاعدايى قاراستىرىلماعان. مۇنداي نورمالار الەم ەلدەرى كونستيتۋسيالارىنىڭ بارىندە بار. بۇل اسپەكتىلەردىڭ وزەكتىلىگى زور ەكەنىن ەسكەرىپ، مەن كونستيتۋسيالىق كەڭەستەن وسى ەرەجەنى ءتۇسىندىرۋدى سۇرادىم»،-دەيدى ن.نازاربايەۆ. سونىمەن قاتار بۇگىندە قوعامدى سايلاۋ ماسەلەسى مەن ترانزيت جايى قىزىقتىراتىنان توقتالعان ول: «ءبىراق، بۇل تاقىرىپقا قاتىستى جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اتا زاڭىمىزدا، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا سايلاۋ وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن ۋاقىتى، وكىلەتتىلىكتىڭ اياقتالۋ مەرزىمى انىق جازىلعان. كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك»،-دەدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ق ر كونستيتۋسيالىق كەڭەسىنە ءوتىنىش جولداعانى تۋرالى كەڭەستىڭ سايتىندا اقپارات شىققان بولاتىن. وندا «2019 جىلعى 4 اقپاندا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىنىڭ 42-بابىنىڭ 3-تارماعىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن كونستيتۋسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭىنا سايكەس، اتالعان ءوتىنىشتى كونستيتۋسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالداردى دايىنداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە»، -دەپ جازىلعان ەدى حابارلامادا.

 

 

سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى
16 تامىز 2022
سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى

پەتروپاۆلدا ەلدىڭ بۇتىندىگىن بۇزۋدى ناسيحاتتاپ، ۇلتارالىق الاۋىزدىق تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى.

ق ر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، پەتروپاۆل قالالىق سوتى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى قاراپ، ۇكىم شىعاردى. كۇيەۋى مەن ايەلى ەندى الداعى 5 جىلدى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ورتاشا قاۋىپسىزدىكتەگى مەكەمەسىندە وتكىزەدى.

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا پەتروپاۆل تۇرعىندارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سقو بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ جانە سقو پوليسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوزىنە تۇسكەن. ەرلى-زايىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە جانە YouTube ارناسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن جانە پەتروپاۆلدى رەسەيدىڭ قۇرامىنا بەرۋ قاجەتتىگى جايىندا قايتا-قايتا جازىپ، ايتىپ، وسىلايشا ەلدىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋدى ناسيحاتتادى. وڭىردەگى جانە جالپى ەلدەگى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى اراسىندا، جالپى قوعامدا ۇلتارازدىق تۋدىردى.

«پەتروپاۆل قالالىق سوتى قىلمىستىق ءىستى 20 مامىر كۇنى قارادى. سەپاراتيستىك ارەكەتى بار قىلمىستىق ءىس بىرنەشە سوت وتىرىسىندا قارالدى. سوتتالۋشىلاردىڭ كىناسى دالەلدەندى. ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزىلدى. ءىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەرگەدى. وسىعان ۇقساس قىلمىستار 2018 جىلى، 2019 جىلى دا قارالدى. وندا دا كىنالىلەر سوتتالدى. جالپى، ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 180-بابى 2-بولىگى بويىنشا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن جازا قاراستىرىلعان. جازانى وتەۋدىڭ باسقا بالاماسى جوق. سونداي-اق، ەكسترەميستىك قىلمىس بولعاندىقتان، شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى»، - دەيدى پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى الماس جۇماعازين.

 

inform.kz

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.