ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    454.1
  • EUR -

    487
  • RUB -

    5.01
بيىل العاش رەت ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانىڭ ۇلتتىق تىزبەسى جاڭارتىلدى -ايدا بالايەۆا
21 مامىر 2024
بيىل العاش رەت ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانىڭ ۇلتتىق تىزبەسى جاڭارتىلدى -ايدا بالايەۆا

بۇگىن مادەنيەت جانە ونەر قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەلەرىن اتاپ ءوتىپ جاتىر. وسى ورايدا اتالعان ۆەدومستۆو باسشىسى ايدا بالايەۆا Kazinform اگەنتتىگىنە سۇحبات بەردى. 

– ايدا عالىم قىزى، بيىل قازاقستاننىڭ مادەنيەت جانە ونەر قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن مەرەيتويلىق جىل بولىپ وتىر. تۋرا 10 جىل بۇرىن وسى كۇنى كاسىبي مەرەكەلەرىن العاش رەت اتاپ ءوتتى. اتاۋلى داتانىڭ ماڭىزى نەدە؟

– ارينە، مادەنيەت جانە ونەر قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي مەرەكەسىن اتاپ ءوتۋ – ءبىزدىڭ قوعام ءۇشىن ۇلكەن ماڭىزعا يە. ول وسى سالاداعى مىڭداعان ماماننىڭ ءارقايسىسىنىڭ ەڭبەگىنىڭ ەلەۋلى ەكەنىن ەسكە تۇسىرەدى. ولارسىز ءبىزدىڭ دامۋىمىز بەن رۋحاني بايۋىمىزعا سەپ بولار وتە ماڭىزدى كوپتەگەن مادەني ءىس-شارانى وتكىزە الماس ەدىك. سونىمەن قاتار، مادەنيەت پەن ونەردىڭ تاربيەلىك ماڭىزى دا وراسان زور. ونسىز ادام ءبىرتۇتاس، دامىعان تۇلعاعا اينالىپ، رۋحاني كەمەلدەنە المايدى.

مادەنيەت پەن ونەر مەرەكەسى مادەني مۇرانى ساقتاۋدىڭ، ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە قوعامنىڭ جالپى مادەني دامۋىنىڭ ماڭىزىن ايرىقشا كورسەتەدى.

وسى ورايدا، مەملەكەت باسشىسىنىڭ مادەنيەت سالاسىن دامىتۋداعى ەرەكشە ءرولىن اتاپ وتكىم كەلەدى. پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسى بويىنشا مادەنيەتتى دامىتۋ، دارىپتەۋ جانە ۇلتتىق مۇرانى ساقتاۋ ءۇشىن قولايلى جاعدايلار جاسالىپ جاتىر. شىعارماشىلىق ۇجىمدار ۇلتتىق مادەنيەتىمىز بەن ونەرىمىزدى جاقىن ءارى الىس شەت ەلدەردە تانىستىرىپ ءجۇر. ودان بولەك مادەني جاڭا نىساندار سالىنىپ، ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازا نىعايتىلۋدا. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ قولداۋىمەن جۇرگىزىلگەن جۇمىستىڭ ءبىر بولىگى عانا.

سونداي-اق اتالعان سالا وكىلدەرى ادىلەتتى قازاقستاندى قۇرۋعا باعىتتالعان پرەزيدەنتتىك رەفورمالاردى قولداپ، مۇنى ەلدىڭ جالپى وركەندەۋى مەن دامۋىنا جاسالعان ماڭىزدى قادام رەتىندە قاراستىرا وتىرىپ، ىسكە اسىرۋعا كومەكتەسەدى.

– مادەنيەت سالاسىنداعى جەتىستىكتەر جەتەرلىك، ءبىراق سونىمەن بىرگە كوپتەگەن ماسەلە دە بار. مينيستر رەتىندە بۇل سالاعا 9 اي بۇرىن كەلدىڭىز. ارينە، كەيبىر جاھاندىق ناتيجەلەر تۋرالى ايتۋعا ءالى ەرتە، دەگەنمەن ءقازىردىڭ وزىندە نە ىستەلدى جانە الدا قانداي جۇمىستار اتقارىلماق؟

– ءيا، بۇل باعىتتا جۇمىس ىستەۋ ۇنەمى ءجىتى نازار مەن كۇش-جىگەردى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى، بۇل سالا ارقىلى حالىقتارمەن، ەلدەرمەن مادەني بايلانىستى نىعايتىپ، كوكجيەگىمىزدى كەڭەيتە تۇسەمىز. مەملەكەت باسشىسىنىڭ الدىمىزعا قويعان ماڭىزدى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى – مادەني ساياساتتى جەتىلدىرۋگە بايلانىستى. 2023 جىلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2029 جىلعا دەيىنگى كەزەڭگە ارنالعان مادەني ساياساتىنىڭ تۇجىرىمداماسى بەكىتىلدى. قۇجاتتا مادەني ساياساتتى دامىتۋدىڭ نەگىزگى پرينسيپتەرى مەن تاسىلدەرى، سونداي-اق ماقساتتى ينديكاتورلار مەن كۇتىلەتىن ناتيجەلەر ايقىندالعان.

جوسپارلى جۇمىس ءتۇرلى باعىتتاردا جۇرگىزىلەدى: ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، شىعارماشىلىق باستامالاردى قولداۋ، كادرلىق دايارلىق جانە قازاقستاندىق مادەنيەتتى شەتەلگە تانىتۋ. ارينە، قيىندىقتار بار، ءبىراق سونىمەن بىرگە جۇيەلى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر، ءتۇيىندى ماسەلەلەردى قالاي شەشەتىنىمىزگە، ءارى قارايعى باعىت-باعدارىمىزعا قاتىستى ناقتى جوسپار بار.

ايتا كەتەيىك، الەۋمەتتىك زەرتتەۋلەر حالىقتىڭ وسى سالاداعى قىزمەت ساپاسىنا قاناعاتتانۋ دەڭگەيى 74% قۇراعانىن كورسەتتى. بۇل مادەني ساياساتتى جاقسارتۋ بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقان شارالار ءوز جەمىسىن بەرىپ وتىرعانىن كورسەتەدى. الايدا مادەنيەت پەن ونەردى ودان ءارى دامىتۋ ءۇشىن ءالى دە كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.

– مادەنيەت قايراتكەرلەرى ءوز شىعارماشىلىعى ءۇشىن ميلليونداعان گونورار الادى. بۇل تۋرالى پىكىرىڭىز قانداي؟

– كوبىسى ونەر ادامدارى ساحناعا شىققانى ءۇشىن ميلليونداعان تەڭگە الادى دەپ ەسەپتەيدى. ارينە، وندايلار بار، ءبىراق وتە كوپ ەمەس. تەك كوممەرسيالىق تۇرعىدان تابىستى جۇلدىزدار عانا. ال نەگىزىنەن ادەتتەگى جالاقىعا ءوز شىعارماشىلىعىن بولىسۋگە دايىن ونەر ادامدارى كوپ. ولار جۇمىس جايىنا وكپە ارتپاي، ءوز كاسىبىنە ادالدىقتىڭ ۇلگىسىن تانىتىپ كەلەدى. ولاردىڭ ادالدىعى مەن ىسىنە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنە ەشقانداي باعا جەتپەيدى.

بۇل ادامدار ماڭىزدى ميسسيانى ورىنداپ، قاراپايىم حالىققا قۋانىش سىيلايدى، رۋحاني قولداۋ كورسەتەدى. بۇل اسىرەسە ءتۇرلى سىن-سىناق كەزىندە اسا ماڭىزدى. ماسەلەن، مۇنى كەشەگى ەلىمىزدىڭ باتىسىنداعى سۋ تاسقىنى كەزىندە كوردىك. وندا بارشا شىعارماشىلىق ۇجىمدار دا، جەكە تۇلعالار دا ءوز باستاماسىمەن كونسەرتتەر وتكىزىپ، تۇسكەن قاراجاتتى زارداپ شەككەندەرگە اۋدارىپ، ءبىر كۇندىك جالاقىلارىن جيناپ، ۆولونتەر بولدى. ولار وسىنداي ەل باسىنا كۇن تۋعان ساتتە شەتتە قالعان جوق، ماسەلەنىڭ بەل ورتاسىندا ءجۇردى.

ءار ىسكە جانكەشتىلىكپەن كىرىسەتىن جانە ۇدايى ەڭبەك ەتەتىن ناعىز پاتريوت جاندار.

مۇنداي ادامدار ءۇشىن جانى قالايتىن ىسپەن اينالىسۋ وتە ماڭىزدى. ولاردىڭ ارقاسىندا ءبىز الەم تۋرالى جاڭا دۇنيەلەردى ءتانىپ-بىلىپ، رۋحاني قۇندىلىقتاردان، ونەردىڭ تەرەڭدىگى مەن سۇلۋلىعىنان ءلاززات الامىز.

– اتالعان سالا قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى قانداي؟ بۇل باعىتتا قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر؟

– مادەنيەت قىزمەتكەرلەرىن قارجىلىق-ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ تاقىرىبى ءبىزدىڭ مينيسترلىكتىڭ كۇن تارتىبىندەگى ەڭ وزەكتى ماسەلە بولىپ قالا بەرمەك. جالاقى مولشەرى سالاداعى وتكىر ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان عانا ەمەس. مەملەكەت جانە ەڭ الدىمەن، ەل پرەزيدەنتى بۇل باعىتتا توقىراۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن بار كۇشىن سالىپ جاتىر. وتكەن 2023 جىلدىڭ وزىندە 64 مىڭعا جۋىق مادەنيەت جانە ارحيۆ ءىسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنىڭ جالاقىسى 45% كوتەرىلدى.

بۇل اتقارىلعان جالعىز جۇمىس ەمەس. اتاپ ايتقاندا، ق.قۋانىشبايەۆ پەن «ازىرەت سۇلتان» مۇراجاي-قورىعىنا «ۇلتتىق» مارتەبە بەرىلىپ، وسى ۇجىمداردىڭ 450 قىزمەتكەرىنىڭ لاۋازىمدىق جالاقىسى 1،75 كوەففيسيەنتى بويىنشا ءوستى.

اقتوبە جانە تۇركىستان وبلىستارىنداعى 34 كوركەمونەرپاز ۇجىمىنا «حالىقتىق» جانە «ۇلگىلى» اتاقتارى بەرىلدى.

اراعا كوپ جىل سالىپ، مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا «حالىق ءارتىسى» قۇرمەتتى اتاعى قايتارىلدى. بۇل ماراپاتتىڭ جالپىحالىقتىق ماڭىزى زور. قازىرگى ۋاقىتتا بۇل اتاقپەن 8 مادەنيەت قايراتكەرى ماراپاتتالدى. ولاردىڭ سانى جىل سايىن ارتاتىنىنا سەنىمدىمىن.

ارينە، بۇل شارالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋگە جانە شىعارماشىلىق ۇجىمداردىڭ ەڭبەگىن باعالاۋعا باعىتتالعان. بۇل ەلدىڭ مادەني ءومىرىن دامىتىپ، ۇلتتىق مۇرانى قولداۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

تاعى ءبىر ماسەلە – زاڭنامانى جەتىلدىرگەن جاعدايدا عانا بولاتىن تۇبەگەيلى وزگەرىستەر. بۇل جالاقىنى قايتا قاراۋعا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ تۇراقتى جۇيەسىن قۇرۋعا دا قاتىستى. سالاۋاتتى، باسەكەگە قابىلەتتى رۋحاني-مادەني قىزمەت كورسەتۋ يندۋسترياسى پايدا بولماي، جالاقىنى يندەكستەۋ ماسەلەسى تۋىنداي بەرەتىنى انىق. ءقازىر وسى جانە باسقا دا ماسەلەلەردى شەشۋ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىرمىز.

– ءقازىر بىزدە ەل بىلەتىن جۇلدىزدار كوپ بولعانىمەن، جاڭا ەسىمدەر اشىلماي جاتقان سياقتى؟

– ولاي دەپ ايتا الماس ەدىم. جىل سايىن ناعىز جۇلدىزعا اينالاتىن جاڭا تالانتتار شىعىپ كەلەدى. ءبىز ەلىمىزدە مۋزىكانى دامىتىپ، تالانتتى مۋزىكانتتاردىڭ جاڭا بۋىندارىن قالىپتاستىرۋ جولىندا ۇنەمى جۇمىس ىستەيمىز. جاڭا ەسىمدەردى اشىپ، جاس تالانتتاردى قولداۋ ءۇشىن بارلىق جاعداي جاسالعان.

2023 جىلى بيبىگۇل تولەگەنوۆا اتىنداعى حالىقارالىق ۆوكاليستەر بايقاۋى، سكريپكاشىلار بايقاۋى، نۇرعيسا تىلەندييەۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق ديريجەرلەر بايقاۋى، قۇرمانعازى اتىنداعى ءداستۇرلى مۋزىكالىق اسپاپتاردا ورىنداۋشىلار بايقاۋى سياقتى حالىقارالىق جانە رەسپۋبليكالىق دودالاردا 65 جاس تالانت جەڭىمپاز بولدى.

بۇل بايقاۋلاردىڭ باستى ماقساتى – دارىندى ونەرپازداردى انىقتاپ، قولداۋ عانا ەمەس، سونىمەن قاتار، ولاردىڭ كاسىبي ءوسۋى مەن دامۋى ءۇشىن مۇمكىندىكتەر جاساۋ.

– قازاق مادەنيەتىن شەتەلدە قانشالىقتى جاقسى بىلەدى؟

– ءبىزدىڭ مادەنيەتكە شەتەلدىكتەر ەرەكشە قىزىعادى. جىل سايىن ءتۇرلى جانرلار مەن باعىتتارداعى حالىقارالىق كونكۋرستار مەن فەستيۆالدەرگە قاتىسۋ، سونداي-اق، «مادەنيەت كۇندەرى» فورماتىنداعى ءىس-شارالاردى ۇيىمداستىرۋ، مەرەيتويلىق داتالاردى مەرەكەلەۋ بۇل ۇدەرىستە ماڭىزدى ءرول اتقارادى.

مىسالى، سۇلتان بەيبارىستىڭ 800 جىلدىعىن مەرەكەلەۋ اياسىندا 660 ءىس-شارا وتكىزدىك، ونىڭ ىشىندە 7ء-ى شەتەلدە بولدى. كايردە سۇلتان ءاز-زاحير بەيبارىس مەشىتىنىڭ اشىلۋى، «قازاقستاننىڭ ساندىك-قولدانبالى ونەرى» شەبەرلەرىنىڭ كورمەسى جانە باسقا دا اۋقىمدى ءىس-شارالار ءوتتى. بۇل جوبالار قازاق مادەنيەتى جانكۇيەرلەرىنىڭ نازارىن اۋدارعانى ءسوزسىز.

سونداي-اق قازاقستان 60-شى ۆەنەسيا بيەننالەسىنە قاتىستى. بۇل – ۇلكەن وقيعا. وندا ءبىز «Jerūiyq: كوكجيەكتەن تىس كوزقاراس» تاقىرىبىمەن ۇلتتىق پاۆيلوندى العاش رەت تانىستىردىق.

الداعى ۋاقىتتا جاڭا كورمەلەر مەن ءىس-شارالار، سونىڭ ىشىندە پاريجدەگى گيمە شىعىس ونەر مۇراجايىنداعى ۇلتتىق ونەر كورمەسى كۇتىپ تۇر. ونىڭ اشىلۋى قاراشا ايىنا جوسپارلانعان.

ودان بولەك بيىل قازاق مادەنيەتى مەن ونەرىن دارىپتەۋ ماقساتىندا تاجىكستاندا، تۇرىكمەنستاندا قازاقستاننىڭ مادەنيەت كۇندەرىن وتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.

ءوز كەزەگىندە تۇرىكمەنستان، ازەربايجان، ارمەنيا جانە ەگيپەت تە ءوز مادەنيەتى مەن ونەرىن ءبىزدىڭ ەلىمىزدە كورسەتۋگە دايىن.

ءبىز تۋريستەردى تارتۋ جانە تاريحي ورىنداردى تانىمال ەتۋ جۇمىسىن جالعاستىرامىز. وسىعان بايلانىستى گاۋحار انا، ەسىك، ورداباسى مۇراجاي-قورىقتارىنىڭ اۋماعىندا ۆيزيت-ورتالىقتاردىڭ قۇرىلىسى، «بوزوق» اشىق اسپان استىنداعى ۇلتتىق ساياباعىن قۇرۋ بويىنشا جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر.

تاريحي-مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن يۋنەسكو-نىڭ بۇكىلالەمدىك مۇرا تىزىمىنە ەنگىزۋ، «ۇلى جىبەك جولى: فەرعانا-سىرداريا ءدالىزى» ترانسۇلتتىق نوميناسياسى بويىنشا 6 وبەكتى بويىنشا نوميناسيالىق دوسە ازىرلەۋ جۇمىستارى جالعاسۋدا.

سىم-مەن بىرلەسىپ، يۋنەسكو-نىڭ ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇراسىنىڭ وكىلدىك تىزىمىنە قازاقستاننان ەكى ەلەمەنتتى – «سالبۋرىن» مەن «بەتاشار» جانە وزبەكستانمەن بىرلەسىپ ءبىر ەلەمەنتتى – «كەستە-سيۋزاننا» ونەرى بويىنشا كوپۇلتتى نوميناسيانى ەنگىزۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە.

بيىل 11 جىلدا العاش رەت ماتەريالدىق ەمەس مادەني مۇرانىڭ ۇلتتىق تىزبەسى جاڭارتىلدى. وعان قوسىمشا 75 ەلەمەنت كىرەدى.

سونداي-اق كۇنى كەشە عانا وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن Qazaq Culture اقپاراتتىق-تانىمدىق پلاتفورماسى ىسكە قوسىلدى. مادەنيەت سايتى 8 تىلدە حابار تاراتادى.

وسىلايشا، ءتۇرلى مادەني ءىس-شارالار مەن بەلسەندى حالىقارالىق قىزمەتتى ۇيىمداستىرۋدىڭ ارقاسىندا قازاقستاندىق مادەنيەت حالىقارالىق مادەني بايلانىستاردى نىعايتۋعا ىقپال ەتە وتىرىپ، ەلىمىزدەن تىس جەرلەردە تانىلىپ كەلەدى.

– مادەني ورتالىقتار تۋرالى ايتايىقشى. بىلۋىمىزشە، قازاقستاننىڭ مادەني ورتالىعى قحر-دا اشىلماق...

– مادەني ورتالىقتار ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىستى نىعايتۋدا جانە مادەني مۇرانى ناسيحاتتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مادەني ورتالىقتاردى ءوزارا قۇرۋ تۋرالى ۇكىمەتارالىق كەلىسىمگە 2023 جىلعى قاراشادا استانا قالاسىندا قول قويىلدى. قازىرگى ۋاقىتتا ءبىز بەيجىڭدە قازاقستاندىق مادەني ورتالىقتى اشۋ جانە كونتەنتتى تولىقتىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس ىستەپ جاتىرمىز. جۇڭگو تاراپى دا قازاقستاندا ءوز ورتالىعىن اشۋعا نيەتتى.

وسى باستاما اياسىندا «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» حالىقارالىق جوباسىنىڭ 10 جىلدىعىنا ورايلاستىرىلىپ بەيجىڭدە كوشپەلى كورمە ءوتتى. كورمەگە «ەسىك» مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني مۇراجاي-قورىعىنىڭ قورلارىنان ءساق-ۇيسىن ءداۋىرىنىڭ ەكسپوناتتارى قويىلدى.

– ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى نىعايتۋدا قانداي شارالار قابىلدانىپ جاتىر؟ بارىنە ءمالىم، كوپتەگەن مادەني نىساننىڭ عيماراتتارى توزعان. ونىڭ سەبەبى بەلسەندى پايدالانۋمەن قاتار، ماقساتسىز پايدالانۋ، ايتالىق، بارلىق جينالىستار، اكسيالار، جەرلەۋ راسىمدەرى... بۇعان شىعارماشىلىق ادامداردىڭ وزدەرى دە شاعىمدانادى. وسى ورايدا تاعى ءبىر سۇراق، كەيبىر قۇرالداردىڭ سوڭعى 30 جىلدا جاڭارتىلماعانى راس پا؟

– وكىنىشكە قاراي، بۇل سالادا ۇزاق ۋاقىت بويى شەشىمىن تاپپاعان جۇيەلى ماسەلەلەر بار. مۋزىكالىق اسپاپتارعا قاتىستى ماسەلە دە وسىعان سايادى.

مادەني نىسانداردىڭ ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازاسىنا كەلەتىن بولساق، سوڭعى جىلدارى مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن كورنەكتى عيماراتتاردى رەكونسترۋكسيا جاساۋعا كوپ كوڭىل ءبولىندى. اتاپ ايتقاندا، «قازاقكونسەرت» مەملەكەتتىك اكادەميالىق كونسەرتتىك ۇيىمىنىڭ عيماراتىن كۇردەلى جوندەۋ، «استانا وپەرا» مەملەكەتتىك وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ ساحنالىق جابدىقتارىن جاڭعىرتۋ جوسپارلانعان. قوجا احمەت ياساۋي كەسەنەسىنىڭ «قازاق» كۇمبەزىنىڭ اپاتقا قارسى جانە كونسەرۆاسيالىق جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى.

ەندىگى كەزەكتە – ناتاليا ساس اتىنداعى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەرگە ارنالعان مەملەكەتتىك اكادەميالىق ورىس تەاترىنىڭ عيماراتىن قايتا جاڭارتۋ جانە رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك اكادەميالىق نەمىس دراما تەاترىنىڭ عيماراتىن جوندەۋ. تۇتاستاي العاندا، مۋزەيلەر، تەاترلار مەن وركەسترلەر سياقتى، ءارتۇرلى نىسانداردى جاڭارتۋ جانە جوندەۋ ولاردىڭ شىعارماشىلىق جانە مادەني مۇرانى ۇسىنۋى ءۇشىن قولايلى جاعدايلاردى جاساۋ ءۇشىن قاجەت.

ءوڭىر باسشىلارى جاڭا نىسانداردىڭ قۇرىلىسى بويىنشا جەكە تاپسىرمالار الدى. اتاپ ايتقاندا، شىمكەنت، سەمەي جانە ەلىمىزدىڭ باسقا دا وبلىس ورتالىقتارىندا جاڭا تەاترلار سالىنادى.

مادەني ينفراقۇرىلىم جاڭارتىلىپ، اكتيۆتەر جاڭا الاڭدارمەن تولىعاتىنى تۇسىنىكتى. ءبىراق، ءبىز كونە مۇرانى قاتاڭ تارتىپپەن ساقتاۋعا مىندەتتىمىز. وسىعان بايلانىستى شىعارماشىلىق ۇجىمدارداعى ارىپتەستەردىڭ مادەني نىساندارداعى ماقساتسىز جۇمىستارعا قاتىستى الاڭداۋشىلىعىن تۇسىنەمىن ءارى قولدايمىن.

ارينە، ءبىز ولاردى تىڭداپ، بەلگىلى تۇلعالارمەن قوشتاسۋ ءراسىمى ءجيى وتەتىن تەاتر قىزمەتكەرلەرىنىڭ پسيحو-ەموسيونالدىق جاعدايىنا دەن قويۋعا تىرىسامىز. سوندىقتان ءبىز مۇمكىندىگىنشە جاقىندارىنا باسقا دا بالاما فورمالار بار ەكەنىن جەتكىزۋگە تىرىسامىز. مەنىڭ ويىمشا، كوپ ۇزاماي ءبىز كەڭەستىك كەزەڭدەگىدەي مادەنيەت مەكەمەلەرىندە ەسكە الۋ كەشتەرىن ۇيىمداستىرۋ تاجىريبەسىنەن مۇلدەم باس تارتامىز.

– قورىتىندىلاي كەلە، وسى ۇلكەن سالانىڭ قىزمەتكەرلەرىنە قانداي تىلەك ايتاسىز؟

– مادەنيەت جانە ونەر سالاسىنىڭ بارلىق قىزمەتكەرلەرىنە شالقار شابىت، شىعارماشىلىق ورلەۋ جانە تولايىم تابىس تىلەيمىن. ءاربىر جوبالارىڭىز كورەرمەنگە قۋانىش سىيلاپ، مادەني مۇراعا قوسقان ۇلەستەرىڭىز باعا جەتپەس قۇندىلىققا اينالسىن. ماقساتتارىڭىزعا جەتۋدە تاباندى بولىڭىزدار، جاڭا كوكجيەكتەردى اشىپ، يدەيالارىڭىزدى باتىل جۇزەگە اسىرىڭىزدار. سىزدەردىڭ جۇمىستارىڭىز الەمدى نۇرعا بولەسىن، جارىق سىيلاسىن جانە بۇل قىزمەت سىزدەرگە دە جەتىستىكتەر مەن تابىس اكەلەدى دەپ سەنەمىن.

 

RELATED NEWS
امانگەلدى ايتالى، قوعام قايراتكەرى: وتارسىزدانۋ  مادەنيەت پەن رۋحانيات ارقىلى كەلەدى
11 قاڭتار 2019
امانگەلدى ايتالى، قوعام قايراتكەرى: وتارسىزدانۋ مادەنيەت پەن رۋحانيات ارقىلى كەلەدى

ULYS: ءسىز جالپى «ۇلتتى جاڭعىرتۋ» كەرەك دەگەن ۇسىنىستى دۇركىن-دۇركىن ايتىپ ءجۇرسىز. ءبىر كەزدەرى كوشپەلى دالا قازاعى ەدىك، كوممۋنيزم كەلدى، كۇشپەن وتىرىقشى ەتتى. كوبىمىز قالا قازاعىنا اينالدىق، قۋعىن كوردىك، قىسىم كوردىك، اقسوڭكە بولىپ اشتان قىرىلدىق، سوعىسقا دا قاتىستىق. تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى نارىققا بەت بۇردىق. سوڭعى ەكى-ۇش عاسىردا ءار ءتۇرلى يدەولوگيانىڭ قىسىمىندا قالىپ، مادەني سوققىلار مەن زوبالاڭعا ۇشىراعان ۇلتتىڭ قازىرگى كەبى قانداي،  قانداي قازاقپىز ءوزى؟ بۇرىنعى قازاق پەن بۇگىنگى قازاقتىڭ پارقى نە؟

امانگەلدى ايتالى: قازىرگى قازاقتى ءبىر سوزبەن سيپاتتاۋ قيىننىڭ-قيىنى. بۇگىنگى قازاق انا ءتىلدىڭ اياسىندا تولىق ۇيىسا الماي وتىر. شىن مانىندە ءقازىر ءبىر تىلدە عانا سويلەيتىن قازاق جوق. مادەنيەت جاعىنان دا ءبىر مادەنيەتتى عانا ۇستاناتىندار وتە از. بۇل «قازاق وزگە تىلدە سويلەمەسىن، باسقا مادەنيەتپەن ارالاسپاسىن» دەگەن ءسوز ەمەس. الايدا قاي ۇلتتا بولسىن باسىم ءتىل ءوز انا ءتىلى بولۋ كەرەك، ۇستەمدىككە ءوزىنىڭ ءتول مادەنيەتى يە بولۋى قاجەت. ال تامىرى تەرەڭ ءداستۇرىڭ مەن بابالاردان جالعاسىپ كەلە جاتقان ءداستۇرلى ءدىنىڭنىڭ مويىنى وزىق تۇرۋى ءتيىس. وسى تۇرعىدان كەلگەندە وكىنىشكە قاراي، قازاق ءبىر ءتىلدى، ۇلتتىق مادەنيەتى باسىم دەپ ايتا المايمىز. سوندىقتان ءتىل جاعىنان، مادەنيەت جاعىنان، رۋحانيات جاعىنىن، ءداستۇر جاعىنان ەندى-ەندى ءوزىمىزدى تانىپ كەلە جاتقان ۇلتپىز. ءبىراق «قازاق ازدى –توزدى، دەگراداسياعا ۇشىرادى، ۇلت بولمايدى»  دەگەنگە دە سەنبەيمىن. قازاقتىڭ قازىرگى ۇلتتىق ءداستۇرى مەن دۇنيەتانىمىندا بەلگىلى ءبىر وزەك بار. وسى وزەك ازايىپ، جىڭىشكەرە بەرسە، ول ۇلتتىق دىلدەن، داستۇردەن ارىلىپ، ايىرىلىپ قالۋ ءقاۋىپى جوق ەمەس. پرەزيدەنت تە ءبىر قاتەردى سەزەتىن شىعار. رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇرعىزدى. سوندىقتان ماسەلە سول وزەكتى كەڭەيتۋ. «ۇلتتى جاڭعىرتۋ» دەگەننىڭ ءوزى وسى ماسەلەنى قاۋزايدى.

ULYS: كەڭەستىك جۇيەدە دۇنيەگە كەلگەن بۋىنعا ءالى دە بولسا كوممۋنيستىك يدەولوگيا ىستىق، كەيىنگى جاستار بولسا، جاپپاي يسلامدىق، باتىستىق قۇندىلىقتارعا قۇمارتا باستادى. يدەولوگيالىق الۋاندىقتار، كوزقاراستار قايشىلىعى ءبىزدى بولشەكتەۋگە جەتكىزبەي مە؟ باۋىرلاس وزبەكستان ءامىر تەمىردى يدەولوگيا ەتىپ الدى، مىنا تۇرعان تاجىكتەردىڭ ءوزى مىڭ جىل بۇرىنعى تاريحىن ءتىرىلتىپ، سول كەزدەگى كوسەمى ءسومونيدى ۇلتتى بىرىكتىرەتىن كۇشكە اينالدىردى. تۇرىكمەندەر دە وعىزحاندى اسپەتتەيدى. ءبىز «ماڭگىلىك ەل» يدەولوگياسىن نەگىزگە الىپ، رۋحاني جاڭعىرۋعا بەت بۇردىق. بۇگىنگى كۇنى ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ ۇستانىمدارى نە بولۋ كەرەك؟     

امانگەلدى ايتالى: ۇلتتىق يدەولوگيا دەگەندە ءتىل، ءدىن، مادەنيەت پەن ءداستۇر بىرگە جۇرەدى. الگى «كود» دەگەنىمىز وسى. «كود» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى نەگىزى تەحنيكالىق عىلىمداردان كەلگەن عوي. سول «كود» جوعارىدا ايتقان ۇلتتى ۇلت ەتەتىن قاسيەتتەر. ول قاسيەتتەردەن ايىرىلساق، ۇلتتىق تەكتەن جۇرداي بولامىز. ۇلتتىق كود وزى-وزىنەن قالىپتاسپايدى، ول ءۇشىن  ۇلتتىڭ بولمىسىن، قازاقتىڭ تاريحىن ءبىلۋ كەرەك. سول كەزدە جاڭاعى قۇندىلىقتار كۇش الادى، ۇلكەن ىقپال ەتەدى، وڭعا دا سولعا، دا اۋىتقىپ كەتپەۋگە نەگىز بولادى، تىرەك بولادى. رۋحاني دىڭگەگى بوس جاستار كوبەيدى. باسقا دىنگە ءوتىپ، دىننەن اجىراسا قازاقشىلىعىنان دا اجىرايدى دەگەن ءسوز جوق. تىلىنەن اداسسا، ياعني باسقا تىلگە اۋىسسا، باسقا دىنگە دە اۋىسادى. وعان ناقتى مىسال بار: باۋىرلاس  باشقۇرتتار مەن تاتارلاردىڭ 10 پايىزى پراۆوسلاۆ دىنىندە. ولار ەڭ ءبىرىنشى تىلىنەن اجىراعان، تىلىنەن اجىراعان سوڭ بىرتە-بىرتە دىنىنەن اجىراعان. ەندى قالعان  باشقۇرت پەن تاتارلاردى تۇگەلدەي پراۆوسلاۆ ەتىپ شوقىندىرۋ ءۇشىن الدىمەن ارالارىنان جاعدايىن جاساپ، ارنايى دايىنداپ سۆياششەننيكتەر (ءدىن قىزمەتكەرلەرى - اۆتور) شىعاردى. ولاردىڭ ۋاعىزىنا جاستار ەرۋدە. بۇل ەكى ۇلتتىڭ الدىندا ءقازىر شوقىنىپ كەتۋ، سلاۆياندانۋ، ورىستانۋ، پراۆوسلاۆ دىنىنە اۋىپ كەتۋ سىندى ۇلكەن ءقاۋىپ تۇر. سوندىقتان ۇلتتىق قۇندىلىقتارىمىزعا ەرەكشە ءمان بەرۋ كەرەك.

ULYS: ءبىزدىڭ قۇندىلىقتار تەك ءوزىمىزدىڭ عانا ەمەس، ءبىز ماقتانىپ اۋىز تولتىرىپ ايتاتىن قازاق ەلىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 130 ۇلت وكىلدەرىنىڭ دە نەگىزگى  قۇندىلىقتارىنا اينالۋ كەرەك قوي؟

امانگەلدى ايتالى: ارينە، نەگىزى قاي ەلدە دە مىناداي ءبىر زاڭدىلىق بار: ءبىزدىڭ اسسامبلەيا اشىق ايتپايدى، باسقا ەلدەردە اشىق ايتىلادى. مىسالى، گەرمانيادا تۇراتىن ءبىر قازاق ۇلتتىق ماسەلەنى قوزعاماق بولدى دەلىك. وعان «سەنىڭ قازاق ۇلتىڭنىڭ تاريحى قازاقستاندا زەرتتەلىپ جاتىر، قازاقتىڭ مادەنيەتى مەن ءتىلى دە وتانىڭدا دامىپ جاتىر. سەن  گەرمانيادا قازاق مەكتەبىن اشام دەپ، قازاق مادەنيەتىن دامىتامىن دەپ بىزگە تالاپ قويما» دەپ اشىق ايتادى. سول سياقتى  ورىس حالقىنىڭ مادەنيەتى رەسەيدە، ۋكراينداردىكى ۋكراينادا بولماسا، نەمىستەردىكى گەرمانيادا دامىپ جاتىر. ال بۇل جەردە نەگىزگى ۇلت، مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت — قازاقتىڭ مادەنيەتى جانە تىلىمەن باسەكەلەستىرىپ ولاردى دامىتۋ، ولارعا جاعداي جاسايمىن دەۋ اقىلعا سىيمايدى. ءبىراق ءبىز «سەنىڭ مادەنيەتىڭ، ءتىلىن انا تاريحي وتانىڭدا دامىپ جاتىر عوي» دەپ نەگە ايتپايمىز؟ كەرىسىنشە، سەن وسى ەلدە تۇرعاننان كەيىن، قازاقتىڭ ءتىلىن، تاريحى مەن مادەنيەتىن ءبىلۋىڭ كەرەك دەۋىمىز كەرەك ەمەس پە؟ ەڭ باستىسى ءبىز ءقازىر ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق نەگىزگى تامىرىمىزدى، كودىمىزدى ساقتاۋعا باسا ءمان بەرۋىمىز كەرەك. ءبىز قازاقتىڭ مادەنيەتىن، تەاترىن، كىتابىن، ونەرىن باسقا ۇلتتار قىزعانىشپەن قارايدى ەكەن دەمەستەن قولداۋىمىز كەرەك. ولار وسىندا دامىماعاندا قايدا بارادى؟ ءوز ءىسىمىزدى ءوزىمىز جاساي بەرۋىمىز قاجەت. مىسالى،  قازاقتىڭ كىتابىن اشىقتان اشىق قولداپ، قارجى ءبولۋ كەرەك، كىتاپ دۇكەندەرىن اشۋ كەرەك. ويتپەسە، قازاقتىڭ رۋحاني قۇندىلىعى دامىمايدى. قازىرگىدەي كەزەڭدە پرەزيدەنتتىڭ ماقالاسى وتە دۇرىس دەپ سانايمىن. سەبەبى، ءقازىر ءبىزدىڭ حالقىمىزدىڭ ءوز ىشىندە رۋحاني جاڭعىرۋعا سۇرانىس بار. ءبىز سول سۇرانىستى قاناعاتتاندىرۋىمىز كەرەك. ەندىگارى ورىستىڭ تەاترىنا 5 تەڭگە بولسەڭ، قازاقتىڭ تەاترىنا دا 5 تەڭگە بولەمىز دەگەن ماسەلە دۇرىس ەمەس. قازاقتىڭ تەاترىنىڭ جاعدايى بولەك. قازاق شەتتەتىلگەن ۇلت، قازاق ءجابىر كورگەن ۇلت، قازاقتىڭ ءتىلى كەمشىن بولعان ۇلت. سوندىقتان وزگە ۇلت وكىلدەرىنە ءتۇسىندىرىپ ايتۋ كەرەك. «بۇل قازاققا جاساپ وتىرعان ارتىقشىلىعىمىز ەمەس، قازاقتىڭ كەڭەس زامانىنداعى، وعان دەيىنگى رۋحاني جاراقاتىنىڭ، العان زيانىنىڭ ورنىن تولتىرۋ. مۇنداي ساياساتتى اشىق جۇرگىزۋىمىز كەرەك. وزگە ۇلت وكىلدەرى دە ونى تۇسىنەدى دەپ ويلايمىن.

ULYS: راسىندا دا «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىنىڭ مايەگى بولا الاتىن، ەلدىڭ يەسى، جەردىڭ كيەسى بولىپ قالاتىن تيتۋلدى ۇلت قوي...

امانگەلدى ايتالى: البەتتە، قارجىنىڭ باسىم كوپشىلىگى قازاق رۋحانياتىنا ءبولىنۋ كەرەك. جاڭا ايتقانىمداي، ءبىز شاپا شەككەن حالىقپىز، ءبىز وتارشىلدىقتا بولعان ەلمىز.  بىزگە جاساعان قياناتتىڭ ورنىن تولتىرۋ كەرەك. ۇلتتىڭ رۋحانياتىنا سالىنعان ۇلكەن جاراقاتتى ەمدەۋ كەرەك. وتارسىزداندىرۋ ساياساتى دەگەن وسىدان شىعادى. ول ساياسات ءقازىر ءبىرقاتار ەلدەردە جۇزەگە اسىپ جاتىر. وتارسىزداندىرۋ كوپتەگەن ەلدەردە ۇلكەن ساياساتقا اينالىپ جاتىر. مىسالى، افريكا مەن ازيانىڭ ءبىرقاتار ەلى وسىعان قاتتى ءمانى بەرۋدە. سەبەبى، وتارسىزدانۋدىڭ ءوزى  مادەنيەت پەن رۋحانيات ارقىلى كەلەدى.

ULYS: ءبىز سولتۇستىك كورشىنىڭ اقپاراتتىق-پسيحولوگيالىق، ناسيحاتتتىق ىقپالى باسىم ەكەندىگىن مويىندايمىز. ولار بىزگە ءبىرتۇتاس اقپاراتتىق كەڭىستىك تۇرعىسانان قارايدى. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك سالاسىندا قاتتى اقساپ تۇرعانىمىز كۇن وتكەن سايىن انىق سەزىلۋدە...  قايتپەك كەرەك؟     

امانگەلدى ايتالى: ساياساتتانۋ ىلىمىندە «اقپاراتتىق وتارشىلدىق ياعني «ينفورماسيوننىي كولونياليزم» دەگەن ۇعىم بار. ساياسي تۇرعىدان دەربەس مەملەكەتپىز. ال ەكونوميكالىق جاعىنان ازدى-كوپتى دەربەستىك العان شىعارمىز. ءبىراق اقپاراتتىق جاعىنان ءبىز وتارلانعان ەلمىز. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن ورىس اقپاراتتىق كەڭىستىگىندەمىز. ول كەڭىستىكتەن شىققان جوقپىز. ءبىزدىڭ سانامىزعا قاتتى اسەر ەتىپ، ىقپالىنان شىعارماي وتىر. وكىنىشكە قاراي، ودان شىعامىز دەگەن تىرلىك بىزدە دە جوق. ەڭ باستىسى — قازاقستاندا رەسەيدىڭ اقپاراتتىق ءونىمىن قابىلدايتىن حالىق بار. ورىستانعان قازاق پەن ورىس ۇلتى. ولارعا ءتىپتى قاجەت تە. سوندىقتان بۇگىندە ءبىزدىڭ ۇلتتىق نامىسىمىز ءالى دە بولسا تومەن. ەڭ قورقىنىشتىسى — ەلدىڭ بولاشاعىنا ۇلكەن ءقاۋىپ. اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك دەگەنىمىز — ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتىڭ ءبىر سالاسى عوي. وسى سەبەپتى بۇل سالادا ەلدىگىمىزدى قورعاۋ ماسەلەسى رۋحاني جاڭعىرۋ سالاسىندا بولەك ءبىر، ەرەكشە تاقىرىپ رەتىندە قارالۋى قاجەت.

ULYS: ساليقالى سۇحباتىڭىزعا كوپ راقمەت!

ماتەريال «ULYS» تانىمدىق-ساراپتامالىق حالىقارالىق جۋرنالىنان الىندى. قازاقستاننىڭ تۇڭعىش ديدجيتال جۋرنالىن تومەندەگى سىلتەمەلەر ارقىلى google play مەن app store-دان تەگىن جۇكتەپ، وقي الاسىزدار.

Appstore

https://itunes.apple.com/us/app/ulys/id1254960265

Playstore

https://play.google.com/store/apps/details؟id=com.publishing.ulys

 

جيگۋلي دايرابايەۆ: ۇكىمەت اۋىلعا قاتىستى ەسكى ءپرينسيپتى وزگەرتۋى كەرەك
03 مامىر 2024
جيگۋلي دايرابايەۆ: ۇكىمەت اۋىلعا قاتىستى ەسكى ءپرينسيپتى وزگەرتۋى كەرەك

اۋىلدىڭ جىرى مەن زارىن ۇكىمەتكە جەتكىزىپ جۇرگەن ساناۋلى ءماجىلىس دەپۋتتارىنىڭ ءبىرى، اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسى جيگۋلي دايرابايەۆ سۋ تاسقىنى كەزىندەگى ديحانداردىڭ پروبلەماسى، توزىعى جەتكەن ەلدى مەكەندەر جايى، بوس جاتقان جەرلەر، پارلامەنتتەگى اۋىل ۇنىنە قاتىستى Ulys ءتىلشىسىنىڭ ءبىرقاتار سۇراعىنا جاۋاپ بەردى.

جيگۋلي مولداقالىق ۇلى، ۋاقىتىڭىزدى ءبولىپ بىزگە سۇحات بەرگەنىڭىزگە رەداكسيا اتىنان زور العىس بىلدىرەمىن! العاشقى سۇراعىم ءقازىر جانە بولاشاقتا اسا ماڭىزدى بولاتىن سۋ ماسەلەسىنە قاتىستى. ءبارىمىز بىلەتىندەي ءسىز وسى جىلدىڭ باسىندا ۇكىمەت جانىنان قۇرىلعان سۋ كەڭەسىنىڭ قۇرامىنا كىردىڭىز؟ وسى كەڭەس جۇمىسى تۋرالى تولىق ايتىپ بەرسەڭىز؟

پرەزيدەنتىمىز سۋ اينالاسىندا قوردالانعان تۇيىندەردى شەشۋ ماقساتىندا ۇكىمەتكە تاپسىرما بەرىپ، جەكە مينيسترلىك قۇرعان بولاتىن. بۇل تەك اتقارۋشى ورگاننىڭ ءبىر تارماعى عانا. مۇنى قاناعات تۇتىپ وتىرا بەرەتىن بولساق ناتيجە بولمايتىنى انىق. مىسالى، ترانسشەكارالىق وزەندەردىڭ ماسەلەسىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ ىقپالى قاجەت بولسا، سۋ جۇيەلەرىن سيفرلاندىرۋ باعىتىندا بولەك قۇرىلىمداعى ۆەدومستۆونىڭ كومەگىنە مۇقتاج. ال سۋدىڭ نەگىزگى تۇتىنۋشىسى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءوندىرىس پەن اۋىل شارۋاشىلىعى باسقا مەمورگانداردىڭ قۇزىرەتىندە. بۇدان بولەك جاڭا تەحنولوگيالاردى جەتىك بىلەتىن ساراپشىلار قاۋىمداستىعى مەن عالىمدار بار ەمەس پە؟ مىنەكەي، سولاردىڭ بارلىعىنىڭ پىكىرى مەن ۇسىنىستارىن بىرىكتىرەتىن، ءبىر جەردە تالقىلايتىن ارنايى القالىق ورتا كەرەك بولدى. وسى تۇرعىدان قۇرىلعان سۋ كەڭەسىنىڭ قازىرگى قولعا العان جۇمىستارى جۇيەلى وزگەرىستىڭ ءبىر بولىگى عانا دەپ بىلەمىن.

جاڭا سۋ قويمالارىن سالۋ ترانسشەكارالىق وزەن سۋىنا تاۋەكەلدى ازايتادى

قازاقستان ترانسشەكارالىق وزەن سۋىنا كىرىپتار. بۇل ماسەلەلەر بولاشاقتا قالاي شەشىمىن تابۋى مۇمكىن؟ سوسىن اۋىل شارۋاشىلىعى جەرلەرىن سۋارۋداعى تۇيىندەر تۋرالى نە ايتاسىز؟

سوڭعى ۋاقىتتا قۋاڭشىلىق پروبلەماسى تەك عانا قازاقستاندا ەمەس، الەمنىڭ بارلىق ەلىندە بايقالۋدا. ونىڭ ۇستىنە جەر شارىنداعى حالىق سانىنىڭ كۇرت ءوسۋى، ازىق-تۇلىك داعدارىسىنا اكەلىپ سوقتىراتىنى تاعى بار. وسىنى ەسكەرگەن  مەملەكەتتەر قول قۋسىرىپ وتىرماسى انىق. قازاقستانعا كىرەتىن وزەندەردىڭ باستاۋىنا يەلىك ەتىپ وتىرعان جۇڭگو دا، ورتالىق ازياداعى كورشىلەرىمىز دە بۇل تاۋەكەلدىڭ الدىن الاتىنى بەلگىلى. دەمەك ولاردىڭ ءارقايسىسى سۋ قورىن جيناقتايدى. پرەزيدەنتىمىزدىڭ 20-عا جۋىق سۋ قويماسىن جاقىن ۋاقىتتا سالۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسى ەسىڭىزدە شىعار؟ بۇل سۋ بويىنشا باسقا ەلدەرگە دەگەن تاۋەلدىلىكتى ازايتۋدىڭ نەگىزگى امالى. سوندىقتان دا ۇكىمەت مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن تەز ارادا قولعا الىپ، وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى ۇدەتۋى ءتيىس. جانە دە سىرتقى ساياساتتا ترانسشەكارالىق وزەندەر بويىنشا پوزيسيامىزدى ناقتى ايقىنداپ الىپ، كەلىسوزدەردى ينتەنسيۆتى تۇردە جۇرگىزۋ قاجەت.

اۋىلداعى شارۋاشىلىقتى ۇلعايتۋ ءۇشىن جەر كەرەك. نەگىزگى يگەرىلمەي جاتقان اۋىلدىق جەرلەر كوپ پە؟

ارينە، يگەرىلمەي جاتقان جەرلەر وتە كوپ! سول جەردىڭ بارلىعىن باياعىدان بەرى ءوندىرىس اينالىمىنا جىبەرىپ، قولعا العاندا قازاقستان اگرارلى دەرجاۆا ەلدەرىنىڭ قاتارىنا ەنەتىن ەدى. اتتەڭ،  بۇل باعىتتا ۇكىمەت اۋىز تولتىرارلىق ناتيجەگە قول جەتكىزە الماي ءجۇر. ونىڭ ۇستىنە ۋربانيزاسيا پروبلەماسى كادر تاپشىلىعىنا الىپ كەلۋدە. ەگىس القاپتارىن يگەرۋ جانە مال شارۋاشىلىعىن قولعا الۋ ءۇشىن جۇمىسشى كەرەك ەمەس پە؟ ال حالىق جاپپاي قالالارعا كوشىپ جاتقاندا مۇنىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارا قويماسى انىق. مەنىڭ پىكىرىمشە،  بۇل ماسەلەنى شەشۋدىڭ ەكى شەشىمى بار. ءبىرىنشىسى – قولدا بار ءوندىرىستى ينتەنسيۆتى جۇيەگە اۋىستىرىپ، جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ونىمدىلىكتى ۇلعايتۋ. ەكىنشىسى – وندىرىسپەن اينالىسامىن دەگەن ازاماتتارعا مەيلىنشە جاعداي جاساۋ، ولاردى ىنتالاندىرۋ. تەك سوندا عانا بوس جاتقان جەر، حالىق يگىلىگىنە اينالاتىن بولادى.

پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءتۇسىپ، جەڭىلىپ قالعانىما وكىنبەيمىن

ءسىز 2022 جىلى پرەزيدەنت سايلاۋىندا نەگىزگى كانديداتتاردىڭ ءبىرى بولىپ ب ا ق سىنادىڭىز. شىندىعىن ايتۋ كەرەك، سول كەزدە ءسىزدى كوبى «ەكىنشى قوسانوۆ» دەگەن پىكىر ايتتى؟

مەن پرەزيدەنت سايلاۋىنا كانديدات بولىپ تىركەلىپ، العاشقى كەزدەسۋىمدى ءوزىمنىڭ تۋعان اۋىلىمنان باستادىم. سول كەزدەسۋدە مەنىڭ جاقىن تۋىس اعام كوپ ادامنىڭ كوزىنشە «جيگۋلي، سەن شىنىڭدى ايت، سەن سپەكتاكل قويىپ، قوسانوۆ سياقتى بولىپ جۇرگەن جوقسىڭ با؟ ەرتەڭ ەل-جۇرتقا كۇلكى، مازاق بولمايىق» دەپ توتەسىنەن ايتتى. «اعا، مەن ساتقىن نەمەسە بىرەۋدىڭ ءرولىن ويناپ جۇرگەن جوقپىن. شاماڭىز كەلسە، مەنى قولداپ داۋىس بەرىڭىز!» دەدىم مەن.  مىنە، كەزىندە وسىنداي اڭگىمەلەر ايتىلعان. ارينە، مەن ەشكىمنىڭ اۋزىنا قاقپاق بولا المايمىن عوي... «يت ۇرەدى، كەرۋەن كوشەدى». مەن شىنىمەن پرەزيدەنت سايلاۋىندا جەڭىسكە جەتكىم كەلدى جانە بۇل ءىسىم ءۇشىن ەش وكىنبەيمىن. سوسىن مەن پرەزيدەنتتىككە كانديدات بولىپ، سايلاۋدا جەڭىسكە جەتپەي قالعانىما وكىنىپ، سارى ۋايىمعا دا تۇسكەن جوقپىن. مەن ساياساتكەرمىن... ساياساتكەردە جەڭىس تە، جەڭىلىس تە بولادى. كەرسىنشە مەن وسى دودادان كەيىن كۇش الدىم. ءوز پارتيالاستارىمدى جىگەرلەندىرىپ، قايتا پارلامەنت سايلاۋىنا ءتۇستىم. ءومىردىڭ ءوزى كۇرەس...

ءسىز قازاقستان رەسپۋبليكاسى پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ مۇشەسىز. ءقازىر پارلامەنت قابىرعاسىندا ءجۇرىپ اگرارلاردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار مەن جوبالارعا باستاماشىل بولىپ ءجۇرسىز؟

پارلامەنت ماجىلىسىندە «اۋىل» پارتياسى فراكسياسىنىڭ 8 دەپۋتاتى بار. مەن سولاردىڭ ءبىرىمىن. ءارقايسىمىزدىڭ العا قويعان ماقساتىمىز بار. ول– پارتيانىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ. «اۋىلدىقتاردى» قولداپ، داۋىس بەرگەن ساۋلاۋشىلاردى ۇمىتپايىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ تىرەگىمىز – سايلاۋشىلار. سوندىقتان سايلاۋالدى باعادارلامامىزدىڭ ءار تارماعىن ورىنداۋعا مىندەتتىمىز. ماعان جۇكتەلگەن ءىس –اگرارلى ماسەلەلەرگە قاتىستى زاڭنامالىق پروبلەمالاردى شەشۋ. نەگىزگى جوبامىز اگرارلى بانك قۇرۋ جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ جوباسىن دايىنداپ، ونىڭ قابىلداۋىنا كۇش سالۋ. سونداي-اق فەرمەرلەردىڭ نازىن تىڭداپ، ولاردى ۇكىمەتكە جەتكىزۋمەن اينالىسامىن. فراكسيامىزدىڭ دەپۋتاتتارى تومەنگى پالاتاداعى ءار كوميتەتتە مۇشە بولىپ وتىر. ءبىرى سالىق ماسەلەلەرىمەن شۇعىلدانسا، ەندى ءبىرى اۋىلدى ەلدى مەكەندەردىڭ پروبلەماسىن شەشۋمەن اينالىسىپ ءجۇر.

بيىلعى كوكتەمگى ەگىن ەگۋ ناۋقانى شارۋالار ءۇشىن قيىنشىلىقتار اكەلۋدە. بۇل باعىتتا نە ايتار ەدىڭىز؟

ءار كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى – بىزدەر ءۇشىن سترەسس. جانار-جاعارمايدىڭ كولەمى جەتە مە؟ ولاردى جەتكىزۋ جۇيەسى قالاي بولماق؟ بەكىتىلگەن نورماتيۆ اگروتەحنولوگيالىق تالاپتاردى ورىنداۋعا جەتكىلىكتى مە؟ تۇقىمنىڭ ساپاسى نە بولادى؟ تىڭعايتقىشتار قىمباتتادى ما؟ تاعى باسقا وسىنداي سۇراقتار ارينە مازا بەرمەيدى. كوكتەمگى ەگىس ناۋقىنى كەزىندە تاعى ءبىر ماسەلە - نەسيە مەن سۋبسيديانىڭ دۇرىس بولىنبەۋى. ونىڭ ۇستىنە بيىلعى سۋ تاسقىنى شارۋالاردىڭ، اۋىل تۇرعىندارىنىڭ جاعدايلارىن ودان ءارى قيىنداتىپ وتىر. ەگەتىن تۇقىمى مەن مالدارى سۋ استىندا قالىپ زور شىعىنعا ۇشىراۋدا. ونىڭ ۇستىنە ەگىن سالاتىن ۋاقىتتى ەشقاشاندا كەشەۋىلدەتۋگە بولمايدى. ەگەر ۋاقىتتان ءسال كەش قالساڭىز ءتيىستى ءونىم الا الماي قالاسىز. سوندىقتان دا ءدال ءقازىر فەرمەرلەرگە جان-جاقتى قولداۋ قاجەت. ايتا بەرسەك، پروبلەما كوپ. جاقىندا عانا اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتى وسى ايتىلعان وزەكتى ماسەلەلەردى تالقىعا سالىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە ءتيىستى تالاپتاردى جولدادىق.

قازاقستاندى اگرارلى دەرجاۆاعا اينالدىراتىن زاڭ شىعارۋ كەرەك

پارلامەنتتەگى «اۋىل» پارتياسىنىڭ جۇمىسى مەن پارتيا اتىنان دايىندالىپ جاتقان زاڭ جوبالار تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

ەڭ باستى ەكى جوبامىز بار دەپ ايتقان ەدىم جوعارىدا. ءبىرى فەرمەرلەردىڭ ارزان قاراجاتقا دەگەن قاجەتتىلىگىن شەشۋگە باعىتتالعان اگروبانك قۇرۋ بولسا، ەكىنشىسى قازاقستاندى اگرارلى دەرجاۆاعا اينالدىرۋدى كوزدەيتىن ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى تۋرالى زاڭ شىعارۋ. ەكى جوبامىزدى قاتار الىپ كەلەمىز. زاڭداردىڭ ءماتىنى مەن كونسەپسياسى دايىن. ءدال وسى شاقتا سولاردى قاۋىمداستىقتارمەن تالقىلاپ جاتىرمىز. ازىرشە بەتالىسىمىز جامان ەمەس سياقتى.

سوڭعى بولعان پارلامەنت سايلاۋىندا «اۋىل» پارتياسى ىقپالدى، ايتارى بار ساياسي كۇشكە اينالعانىن كوردىك. سايلاۋشىلارىڭىزدىڭ مۇڭ-مۇددەسىن، تالاپ-تىلەگىن ۇكىمەتكە جەتكىزۋدە قانداي جۇمىستار اتقارىلۋدا؟

سايلاۋشىلارىمىزدىڭ كوپ بولىگى – وڭىرلەردە تۇرادى. ولارمەن تىعىز بايلانىس پارتيامىزدىڭ فيليالدارى ارقىلى جۇرگىزىلىپ جاتىر. مۇنى قولعا الۋ اسا ماڭىزدى دەپ بىلەمىز. «اۋىل» پارلامەنتتىك پارتياعا اينالعالى بەرى ەلەكتوراتىمىزدىڭ ايتارلىقتاي سەنىمى كۇشەيدى. ءوزىمىزدى ماقتاعانداي بولمايىن، ءبىراق اۋىلدىڭ ءۇنى بيىك مىنبەردەن ەستىلە باستادى. سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە كوپتەگەن ماسەلەلەر بويىنشا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولدانىپ، تۇششىمدى ۇسىنىستار ەنگىزىلدى. ەڭ نەگىزگى جۇمىسىمىز – زاڭ جوبالارىن قابىلداۋ بارىسىندا اۋىل مەن اگروونەركاسىپ كەشەنىنىڭ مۇددەسىن قورعاۋ. وسى باعىتتا ءبىرقاتار زاڭعا تولىقتىرۋلار مەن وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. ءبىزدى ىزدەپ كەلگەن ازاماتتارعا دا ەسىگىمىزدى ايقارا اشىپ، قابىلداۋدامىز. الداعى شىلدە مەن تامىز ايلارىندا وڭىرلەرگە ءىس-ساپارعا بارعاندا وسى جايلى تولىق اقپارات بەرەمىز دەپ وتىرمىز.

«اۋىل» پارتياسىنىڭ جۇمىسى سايلاۋدان كەيىن قالاي وزگەردى؟

وز-وزىمىزگە باعا بەرگەننەن اۋلاقپىن. مۇندايدا سايلاۋشىلار سويلەگەنى دۇرىس. ايتاتىنىم - وزگەرىس بار. ءبىرقاتار جوبا ناقتى ىسكە اسا باستادى. ولارمەن جاقىن تانىسۋ ءۇشىن ورتالىق اپپاراتىمىزعا ارنايى قوناققا شاقىرامىز. كەلىڭىزدەر.

 «كەپىىلدىككە مۇلىك اكەلىپ، نەسيە ال دا جۇمىس ىستە» دەگەن قاعيدا جارامايدى

اۋىلدىڭ جايىن سىزدەن جاقسى بىلەتىن ادام جوق. ءقازىر توزعان اۋىلدار كوپ؟ قايتسەك اۋىل-ايماقتى دامىتا الامىز؟ ءسىزدىڭ جەكە پىكىرىڭىز؟

اۋىل مەن اۋىل شارۋاشىلىعى ەگىز ۇعىم. مەن بۇل قاعيدانى ۇنەمى ايتىپ كەلەمىن. اگروونەركاسىپ دامىماي جۇيەلى جۇمىس بولمايدى. ادامزاتتى العا جەتەلەيتىن تەك ەڭبەك قانا. قولعا كەتپەن-كۇرەك الامىن دەيتىن ازاماتتارعا ءتيىستى جاعداي جاسالۋى ءتيىس. «كەپىلدىككە مۇلىك اكەلىپ، نەسيە ال دا جۇمىس ىستە» دەپ وتىرا بەرۋ جارامايدى. ۇكىمەت بۇل پرينسيپتەن كەتۋى ءتيىس. سونداي-اق ينۆەستيسيالىق جوبالاردى مەيلىنشە اۋىلعا قاراي بۇرۋ كەرەك. سوندا عانا اۋىل داميدى.

«مي اعىنى» — ميللياردتاردى جوعالتۋ...
04 قاڭتار 2019
«مي اعىنى» — ميللياردتاردى جوعالتۋ...

ULYS: نايليا سەرىك قىزى، ەگەمەن ەل بولعالى بەرگى قازاقستاننىڭ ىشكى جانە سىرتقى كوشى-قونى تۋرالى اڭگىمە وربىتۋگە كەلىسكەن بولاتىنبىز. سوڭعى كەزدەرى بىزگە كەلۋشىلەردەن گورى كەتۋشىلەردىڭ قاراسى قالىڭ سياقتى ما، قالاي ءوزى؟

نايليا المۇحامەدوۆا: يا، ءسوزىڭىزدىڭ جانى بار.  ەميگرانتتاردىڭ (كەتۋشىلەردىڭ) سانى 2013 جىلدان باستاپ  بىرتىندەپ ارتىپ كەلەدى. سونىڭ سالدارىنان 2012 جىلدان باستاپ قازاقستاندا سىرتقى ميگراسيانىڭ تەرىس سالدوسى قالىپتاستى. ونىڭ مولشەرى جىلدان جىلعا ارتۋدا. سونىمەن قاتار، تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىمەن سالىستىرعاندا، ەلىمىزدىڭ سىرتقى ميگراسيالىق اينالىمى دا سوڭعى جىلدارى 10 ەسە قىسقاردى. اتالعان كەزەڭدە يمميگرانتتاردىڭ (كەلۋشىلەردىڭ) سانى شامامەن 30 مىڭعا ازايدى. رەسمي ستاتيستيكاعا كوز سالساق، 2017 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىزگە 15،6 مىڭ ادام كەلىپ، 37،7 مىڭ ادام كەتتى. سىرتقى ميگراسيالىق سالدو جوعارىدا اتاعانىمداي «مينۋس» 22،1 مىڭ ادامدى قۇرادى. مۇنداي «دەرت» قاراعاندى، شىعىس قازاقستان جانە بارلىق سولتۇستىك ايماقتاعى وبلىستارعا ءتان. ول جەرلەردە سلاۆيان حالقىنىڭ باسىم بولىگى (ورىستار، ۋكرايندار، بەلورۋستار)، سونىمەن قاتار، نەمىستەر مەن تاتارلار ءومىر سۇرەدى. ال كوشىپ كەلۋشىلەر سانى كوشىپ كەتكەندەردەن جوعارى بولعان وڭىرلەر بويىنشا الماتى وبلىسى الدا.  ودان سوڭ ماڭعىستاۋ، وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسى (قازىرگى تۇركىستان وبلىسى) جانە اتىراۋ وبلىسى تۇر. مۇنداي اعىندار ايماقتارداعى ەتنيكالىق قۇرامعا جانە شەكارالاس جاتقان ەلدەردىڭ ورنالاسۋىمەن بايلانىستى بولادى.

ULYS: قازاقستان كوشى-قونىنداعى مۇنداي وزگەرىستەردىڭ سىرى نەدە؟

نايليا المۇحامەدوۆا: ونىڭ كوپتەگەن سەبەپتەرى بار. ماسەلەن، مۇنداي ۇردىستەردى جاھاندىق قارجى داعدارىسى، گەوساياسي قارىم-قاتىناستاردىڭ ۋشىعۋى، تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر جاعدايىنداعى ەكونوميكاداعى جاعىمسىز فاكتورلاردىڭ بەلەڭ الۋى ت.ب. سىندى جاعدايلارمەن تۇسىندىرۋگە بولادى.

ULYS: تۇسىنىكتى. ەندى جوڭكىلىپ، جەر اۋىستىرعانداردىڭ ەتنيكالىق قۇرامىنا توقتالساڭىز...   

نايليا المۇحامەدوۆا: جاقسى، وتكەن جىلى ەلدەن كەتكەن ەميگرانتتاردىڭ 72،3% ورىستار، 8،4% نەمىستەر، 6،6% ۋكرايندار سونداي-اق 3،8% قازاقتار ەكەن. بۇل جەردە ورىس جانە نەمىس ۇلتتارىنىڭ وكىلدەرى جوعارىدا اتالعان تەرىس سالدوعا يە ايماقتاردان كەتىپ جاتقانىن ايتقان ءجون. ماسەلەن، تەك قاراعاندى وبلىسىنان عانا 4،5 مىڭعا جۋىق ورىس جانە 600-دەن استام نەمىس كەتتى.

جالپى ەميگرانتتاردىڭ باسىم بولىگى تمد ەلدەرىنە قونىس اۋدارادى. ەلدەن كەتۋشىلەردىڭ باسىم بولىگى ورىس حالقى بولعاندىقتان، بۇل تىزىمدە رەسەي ءبىرىنشى ورىندا تۇر. تەك بىلتىردىڭ وزىندە قازاقستاننان رەسەيگە 32 874 ادام كوشتى، بۇل جالپى ميگرانتتاردىڭ 87%. قونىس اۋدارۋعا ءوزىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالۋ اسپەكتىسى جانە ول ەلدەگى الەۋمەتتىك ساياساتتاعى ءبىرقاتار باسىمدىقتار اسەر ەتەدى. ماسەلەن، رەسەيدىڭ وتانداستارىنىڭ قونىس اۋدارۋىنا باعىتتالعان ارنايى ءتيىمدى باعدارلاماسى بار. ونىڭ اياسىندا كوشىپ كەلگەن ورىس ۇلتى وكىلدەرىنە جەدەلدەتىلگەن تۇردە ازاماتتىق الۋعا، كوشۋگە جۇمسالاتىن شىعىندارىن وتەۋگە، بەلگىلى ءبىر ايماقتاردا جۇمىس ورنىمەن قامتاسىز ەتۋگە جانە باسقا دا الەۋمەتتىك ارتىقشىلىقتارعا يە بولۋعا كەپىلدىك بەرىلەدى. رەسەيدەن كەيىن، قازاقستان ازاماتتارى گەرمانيا، بەلارۋس، اقش، كورشى وزبەكستان جانە قىرعىزستان، كانادا، يزرايل ەلدەرىنە كوشەدى. تاعى ءبىر قىنجىلتاتىن جايت، ەلىمىزدەن سلاۆيان ەتنوستارى وكىلدەرىمەن قاتار، تيتۋلدى ۇلت وكىلدەرى دە كەتە باستادى، وعان «زياتكەرلىك كوشى-قون» ءۇردىسى دە سەبەپشى بولۋى مۇمكىن...

ULYS: البەتتە، ەتنيكالىق ورىستاردىڭ رەسەيگە تارتاتىنىن تۇسىنۋگە بولادى. «ورىس الەمى» اياسىندا دا ۇلكەن ساياساتتار جۇرگىزىپ، شەتەلدەردەگى قانداستارىن قولداپ، جاعداي جاساپ وتىرعانىن بىلەمىز. ءتىپتى، ولارمەن شەكارالاس وبلىستاردا اتالعان ۇلت جاستارىنىڭ كەتىپ جاتقانى قانشالىقتى راس دەرەك؟     

نايليا المۇحامەدوۆا: يا، ول راس دۇنيە. قازاقستاننىڭ سولتۇستىك جانە شىعىس ايماقتارىندا تۇراتىن مەكتەپ ءبىتىرۋشى تۇلەكتەر كوپ جاعدايدا ءوز وقۋىن رەسەيلىك وقۋ ورىندارىندا جالعاستىرۋعا شەشىم قابىلدايتىنىن ايتا كەتكەن ءجون. ءتىپتى كەيىن ولاردىڭ ەداۋىر بولىگى وقۋىن اياقتاعاننان سوڭ رەسەيدە ءبىرجولا  قالادى. مىسالى، 2017 جىلى شىعىس قازاقستان وبلىسىندا جاستاردىڭ قونىس اۋدارۋى ماسەلەسىنە قاتىستى الەۋمەتتىك  زەرتتەۋ جۇرگىزىلدى. ساۋالناماعا 10–11 سىنىپتىڭ ءبىر جارىم مىڭداي وقۋشىسى مەن 1200 اتا-انا قاتىستى. ناتيجەسىندە، رەسپوندەنتتەردىڭ 50 پايىزدان استامى قازاقستاننان تىس ايماقتا ءبىلىم الۋعا نيەت بىلدىرگەن جانە ولاردىڭ 30% قايتىپ ورالمايتىندارىن ايتقان.

ULYS:  كەتكەندەردىڭ جولى بولسىن! ال كەلگەندەر...

نايليا المۇحامەدوۆا: قازاقستانعا كەلگەن يمميگرانتتاردىڭ 58% قازاقتار، 21،2% ورىستار، 2،5% ۋكرايندار جانە 2،2% وزبەكتەر. ولاردىڭ نەگىزگى بولىگى الماتى، ماڭعىستاۋ جانە تۇركىستان وبلىسىنا كەلەدى. وتكەن جىلعى دەرەك بويىنشا، قازاقستانعا يمميگرانتتار كوبىنەسە وزبەكستاننان – 4 972 ادام نەمەسە 31،9%، رەسەيدەن – 4 346 ادام (27،9%)، قىتايدان – 3 015 ادام (19،3%)، قىرعىز رەسپۋبليكاسىنان – 662 ادام (4،2%) جانە تۇرىكمەنستاننان – 382 كەلدى (2،4%). ول مەملەكەتتەردەن كەلەتىندەردىڭ باسىم كوبى قازاقتار مەن ورىستار.

ULYS: كەلۋشىلەر مەن كەتۋشىلەردىڭ سانى تۋرالى مول ماعلۇمات الدىق. ەندى ساپاسى تۋرالى دا بىلە وتىرساق...

نايليا المۇحامەدوۆا: دۇرىس ايتاسىز، ەميگرانتتار مەن يمميگرانتتاردىڭ ءبىلىم دەڭگەيى دە ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. 2017 جىلى قازاقستاننان تمد ەلدەرىنە كەتكەن 15 جاستان اسقان ازاماتتاردىڭ  39% جوعارى ءبىلىمدى، 31،8 پايىزىندا ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار. ال باسقا شەت مەملەكەتتەرگە قازاقستاننان 38،7% جوعارى ءبىلىمدى، 29% ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بار ازاماتتار قونىس اۋداردى. ءوز كەزەگىندە قازاقستانعا 15 جاستان اسقان تمد ەلدەرىنەن كەلۋشىلەردىڭ ىشىندە 21،4% جوعارى ءبىلىمدى، 26% ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بارلار. باسقا ەلدەردەن كەلەتىن يمميگرانتتاردىڭ تەك قانا 16،3% جوعارى ءبىلىمدى جانە 7،6% ورتا كاسىپتىك ءبىلىمى بارلار. ناتيجەسىندە، ەلدەن كەتكەندەردىڭ شامامەن 60% جوعارى نەمەسە ورتا كاسىپتىك بىلىمگە يە بولسا، ەلىمىزگە كەلگەندەردىڭ ىشىندە مۇنداي ءبىلىم دەڭگەيى بار ادامدار سانى 50 پايىزعا دا جەتپەيدى.

ULYS: ءبىزدى ولاردىڭ ماماندىقتارى دا قىزىقتىرادى...

نايليا المۇحامەدوۆا: ەلىمىزدەن كوپ جاعدايدا تەحنيكالىق، پەداگوگيكالىق جانە ەكونوميكالىق ءبىلىمى بارلار كەتەدى. ال قازاقستانعا كەلگەندەردىڭ نەگىزگى بولىگى تەحنيكالىق جانە ەكونوميكالىق ماماندىقتاردى يگەرگەندەر. الايدا، سىرتقى ميگراسيانىڭ جالپى سالدوسى تەرىس ءماندى بولعاندىقتان، بۇل كورسەتكىشتەر شامالاس بولا المايدى. سونىمەن قاتار، ەڭبەك نارىعىندا تەڭگەرىمسىزدىكتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتىپ وتىرادى. كەتىپ جاتقان بىلىكتى جانە ساپالى جۇمىس كۇشىنىڭ ويسىراپ قالعان ورنى ەلگە كەلگەندەر ەسەبىنەن جابىلمايدى. قازاقستاننىڭ كەڭ-بايتاق اۋماعىن جانە حالقىمىزدىڭ تەڭگەرىمسىز تارالۋىن ەسەپكە الاتىن بولساق، بۇل ۇردىستەر مەملەكەتىمىزدىڭ دەموگرافيالىق ساياساتى ءۇشىن دە كۇردەلى سىن-تەگەۋىرىندەرگە اينالۋى مۇمكىن. وعان قوسا، ەلدەن كەتۋشىلەردىڭ نەگىزگى بولىگى جاستار. ياعني، ەلدەن كوبىنەسە جاس، ءبىلىمدى جانە كەلەشەگى بار ازاماتتار كەتەدى. بۇل زياتكەرلىك كوشى-قون ءۇردىسىنىڭ كۇشەيگەنىن كورسەتەدى.

ULYS: ياعني مۇنداي بىلىمدى-بىلىكتى جاستاردىڭ، «ميلاردىڭ» كەتۋى بىزگە سالقىنىن تيگىزبەي قويمايدى عوي؟   

نايليا المۇحامەدوۆا: ارينە، مي اعىنى — ميللياردتاردى جوعالتۋ دەسەك بولادى. ياعني تەك ەكونوميكالىق، قارجىلىق تۇرعىدان ايتىپ تۇرمىن. ماسەلەن، الەمدە مۇنداي ۇدەرىستەردىڭ كۇشەيۋى ناتيجەسىندە بولاتىن ەكونوميكالىق شىعىنداردى باعالايتىن كوپتەگەن ادىستەر بار. سونداي ءبىر باعالاۋعا سايكەس، 1991-2005 جىلدار ارالىعىندا 200-250 مىڭ جوعارى ءبىلىمى، نە اياقتالماعان جوعارى ءبىلىمى بار ازامات قازاقستاننان كەتكەن. بۇنىڭ اسەرىنەن جالپى ەكونوميكالىق زالال شامامەن 100-125 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى...

ULYS: جوعارىدا كوشى-قون سالاسىنداعى ءبىراز تۇيتكىلدەر تۋرالى جاقسى ايتتىڭىز. ءبىراق، سوعان قاراماستان، قازاقستان ورتالىق ازيا ايماعىندا، تمد ەلدەرى اراسىنداعى ەڭبەك ميگرانتتارى ءۇشىن ءالى دە تارتىمدى بولىپ قالا بەرەتىن سەكىلدى؟

نايليا المۇحامەدوۆا:  ورتاشا ەسەپپەن العاندا جالپى ميگراسيالىق جىلجۋلاردىڭ 70-80% تمد ىشىندە جۇرەدى. نەگىزىنەن شەكارالاردان ءوتۋ كەزىندە ۆيزاسىز رەجيم قولدانىلادى. بۇل رەتتە، رەسەي كەيىنگى جىلدارى قازاقستان ايماقتاعى ەڭبەك ميگرانتتارىن قابىلداۋشى نەگىزگى دونور مەملەكەتتەرگە اينالدى. ءوز كەزەگىندە، تاجىكستان، وزبەكستان، قىرعىزستان، مولدوۆا، ارمەنيا ميگرانتتارمەن قامتاماسىز ەتۋشى ەلدەر بولىپ وتىر. بۇلاردىڭ كوپ بولىگى رەسەيگە كوشەدى. ال قازاقستان ورتالىق ازيا ەلدەرىنەن كەلەتىن ميگرانتتار ءۇشىن ترانزيتتىك-ميگراسيالىق توراپ رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى. وعان قوسا، كەيىنگى كەزدە رەسەيدە ميگراسيالىق زاڭنامانىڭ كۇشەيۋىنە بايلانىستى اتالعان ايماقتىڭ ەڭبەك ميگرانتتارىنىڭ ءبىر بولىگى جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن قازاقستانعا كەلۋگە ءماجبۇر بولدى. ادەتتە، ميگرانتتاردى قابىلداۋشى مەملەكەتتەرگە، نەگىزىنەن، بىلىكتىلىگى تومەن ادامدار كەلەدى. ءوز كەزەگىندە بۇل قابىلداۋشى مەملەكەتتەردەن ءوز قابىلەتتەرىن ەلدە تولىق جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىكتەرى بولماعاننان كەيىن بىلىكتىلىگى جوعارى ادامدار كەتەدى. جوعارىدا ايتقانىمداي، مۇنداي اينالىمدى تەڭ دەۋ مۇمكىن ەمەس.

ULYS: سىرتتان قارا جۇمىس ىستەۋشىلەردىڭ اعىلۋى ءبىزدىڭ ەڭبەك نارىعىمىزداعى باعانىڭ تومەندەپ، جەرلەستەرىمىز ءۇشىن  جۇمىس ورىندارىنىڭ ازايۋىنا اسەر ەتپەي مە؟     

نايليا المۇحامەدوۆا: حالىقارالىق كوشى-قوننىڭ مۇنداي ۇدەرىستەرىنىڭ جاعىمدى جانە جاعىمسىز جاقتارى بولادى. ءبىر جاعىنان، بۇل ۇدەرىستەر ايماق مەملەكەتتەرى ءۇشىن كەدەيشىلىك، ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىنىڭ تومەندىگى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىق، ەڭبەك نارىعىنداعى تاپشىلىق سياقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە دەموگرافيالىق ماسەلەلەردىڭ قاۋىرتتىلىعىن تومەندەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ەكىنشى جاعىنان، ءسىز ايتقانداي، ەلدە كاسىبي ماماندار جەتىسپەۋشىلىگىنىڭ پايدا بولۋىنا، كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا، تىركەلمەگەن جۇمىس كۇشىنىڭ ارتۋىنا، ادام قۇقىقتارىنىڭ ساقتالماۋىنا، سونداي-اق وتباسى قۇندىلىقتارىنىڭ كۇيرەۋىنە ىقپال ەتەدى.

ULYS: بىزگە سىرتتان جۇمىس ىزدەۋشىلەر ءالى كەلىپ جاتىر. ءبىر قىزىعا، سوڭعى ۋاقىتتا ءبىراز جىگىتتەرىمىزدىڭ ەكى قولعا ءبىر كۇرەك ىزدەپ وڭتۇستىك كورەياعا دەيىن كەتىپ قالعانى ءبىزدى تاڭ قالدىرادى...

نايليا المۇحامەدوۆا: سوڭعى ۋاقىتتا رەسەيدەگى گەوساياسي جانە ەكونوميكالىق جاعدايدىڭ ءبىرجاقتى كۇردەلەنۋىنە جانە بىرتە-بىرتە ميگرانتتار بىلىكتىلىگىنىڭ جوعارىلاۋى ميگراسيا باعدارىن وزگەرتىپ جاتىر. ناتيجەسىندە، ەڭبەك ميگراسياسىندا ايماقتان تىس جاڭا باعىتتار دامي باستادى. ولار: ەۋروپالىق وداق، تاياۋ شىعىس ەلدەرى، جۇڭگو، پاكىستان جانە ءوزىڭىز اتاپ وتكەن وڭتۇستىك كورەيا. كەلەشەكتە بۇل ايماق ىشىندەگى ميگراسيا الەۋەتىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ەڭبەك رەسۋرستارى ءۇشىن باسەكەنىڭ كۇشەيە تۇسۋىنە اكەلۋى ىقتيمال.

سوندىقتان دا ايماق مەملەكەتتەرى قازىرگى بار ميگراسيالىق ماسەلەلەردى جانە كەلەشەكتە ورىن الۋى مۇمكىن سىن-تەگەۋىرىندەردى الدىن الۋ ءۇشىن ميگراسيا ۇدەرىستەرىن رەتتەيتىن مەملەكەتارالىق ارىپتەستىكتى نىعايتا ءتۇسۋى قاجەت. بۇل ورايدا كونسۋلتاسيالىق نەگىزدە جۇمىس ىستەيتىن ءتۇرلى فورماتتار قولدانىلىپ، ءار مەملەكەت باسقا ايماق مەملەكەتتەرىنە ۇلكەن قايشىلىقتار تۋدىرمايتىن ميگراسيالىق تۇجىرىمدامالاردى دايىنداۋى قاجەت.

ULYS: قىزىقتى سۇحباتىڭىز ءۇشىن العىسىمىزدى بىلدىرەمىز!

 

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.