ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    462.1
  • EUR -

    537.5
  • RUB -

    5.43
ايەلگە ءالسىز دەپ قاراۋعا بولماس - روزا مۇقانوۆا
aikyn.kz 24 قىركۇيەك 2024
ايەلگە ءالسىز دەپ قاراۋعا بولماس - روزا مۇقانوۆا

روزا مۇقانوۆانىڭ «مەنىڭ ۇكىم» اڭگىمەسى قازاق ادەبيەتىنە باستاعان العاشقى قادامى ەدى. جازۋشى وسى ءبىر تىرناقالدى تۋىندىسىن 6-سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە جازىپتى. كەيىن بۇل اڭگىمە «قازاقستان پيونەرى» جۋرنالىندا جارىق كورەدى. «مەنىڭ ۇكىممەن» باستالعان قادام جازۋشىلىق جولعا بەت بۇرعىزدى. ءيا، ءبىزدىڭ بۇگىنگى كەيىپكەرىمىز – قازاق ادەبيەتىنە وزىندىك سۇرلەۋىمەن، ءوز الەمىمەن كەلگەن جازۋشى روزا مۇقانوۆا.  قالامگەرمەن اڭگىمەمىز دە ادەبيەت توڭىرەگىندە ءوربىدى.  

– روزا اپاي، كەز كەلگەن شىعارماشى­لىق ادامىنىڭ (اقىن، جازۋشى) ءبىر ءتول­قۇجاتى ىسپەتتەس شىعارماسى بولادى. «ماڭگىلىك بالا بەينە» دەسە، ەلەڭ ەتە قا­­لا­­تىنىمىز – سوندىقتان. بۇل شى­عارما ءسىزدىڭ عانا ەمەس، مارقۇم رەجيسسەر بولات اتابايەۆتىڭ دا وڭ جامباسىنا تۋرا كەلگەن دۇنيە بولدى دەسەك، ارتىق ايت­قاندىق ەمەس. دەگەنمەن «ماڭگىلىك بالا بەينەدەن» دە بۇرىن جازۋشىنىڭ جەكە قولجازباسىندا ساقتالعان شىعارمالار بارشىلىق شىعار. جازۋ دەيتىن اۋىر جۇكتىڭ العاشقى باسپال­داعى قالاي باس­تالدى؟

– نەگىزى، ءبىر عانا شىعارماسىن تانۋ – وبال. اتاقتى  «ەركە سىلقىمنىڭ» اۆ­تورى ءابدىمومىن جەلدىبايەۆ اعامىز­دىڭ ايتقانى ەسىمنەن كەتپەيدى. «ەركە سىل­قىمنىڭ» تۇيەسىندەي كۇيلەرىم بار، ءبىراق جۇرت «ەركە سىلقىمدى» عانا بىلەدى دەپ. «ماڭگىلىك بالا بەينەنى» جۇرتتىڭ ءبارى ايتادى، دۇرىس تا شىعار. ءبىراق «ماڭگىلىك بالا بەينەدەن باسقا ەش نارسە جازباعان­داي كۇيدە قالاسىڭ.  «مىسىقتار پاتشا­لى­عى»، «ساررا»، «فاريزا»، «بوپاي حان­ىم» سياقتى جو­عارى باعا العان شىع­ارما­­لار­­ىم بار. تۇركىستان تەاترىنداعى «فاريزانى»،  ق. قۋانىشبايەۆ اتىنداعى تەاترعا «بوپاي حانىم» سپەكتاكلىن كورۋ ءۇشىن وبلىستاردان ۇشىپ كەلەتىن كورەر­مەن بار. بالكىم، «ماڭگىلىك بالا بەينە» باعىن­دىرعان شىڭ ءوز بيىگىنەن تۇسكىسى كەلمەيتىن شىعار. بولات اتابايەۆ «ءماڭ­گىلىك بالا بەينەنى»، م. اۋەزوۆتىڭ «قارا­لى سۇلۋىن» (ينسەنيروۆكاسىن جازدىم) ساحناعا شىعارىپ ۇلگەردى. ونىڭ ەڭ ۇلكەن جوباسى «مىسىقتار پاتشالى­عىن» ساحنالاۋ ەدى. مەنىڭ دە ارمانىم وسى پەسامنىڭ ساحناعا شىعۋى بولا­تىن. 

بۇل دراماتۋرگ پەن رەجيسسەردىڭ جۇمىس بارىسىنداعى ءبىرىن-بىرى تولىق­تىرا الاتىن، ءبىرىن-بىرى ۇعا الاتىن شىعار­ماشىلىق تەڭدىكتىڭ كورىنىسىن  اڭ­عارتادى. بولات بۇل شىعارماعا ەرەكشە قارادى، سۇيىسپەنشىلىكپەن بار ىنتا-شىنتاسىن سالدى. ول ءلايلا بولىپ ءومىر ءسۇردى، ءلايلانىڭ جان ازا­بىن كەشە ءبىلدى. ءلايلانىڭ جالعىزدى­عىنا ءوز باسىنىڭ دا جالعىزدىعىن جالعادى. ءلايلادان اۆتور­دىڭ جانىن كوردى. بولات شەبەر رەجيسسەر، ول ءسوز قۋمايتىن، وي ىزدەيتىن رەجيس­سەر ەدى. 

– ادەبيەت جىنىسقا بولىنبەيتىنى راس. ونى ءبىز الەمدىك كلاسسيكادان دا جاقسى بىلەمىز. جازۋى ەر-ازاماتتاردان كەم تۇسپەيتىن قالامگەر قىزداردىڭ شىعار­مالارى ادەبيەتسۇيەر قاۋىمعا جاقسى تانىس. ادەبيەت دەيتىن ۇلى ونەردىڭ كوشىن سۇيرەۋدە نازىك قىزداردىڭ جۇتىلىپ كەتپەۋى ءۇشىن نە قاجەت؟

– جۇتىلمايتىن شىعارما جازۋ قاجەت. ءباسىن بەرمەۋى كەرەك، جاساندى جازباۋى كەرەك. شىعارما اتىڭدى شىعا­را­دى، اتاعىڭدى  دا ءوزى تانىتادى، جازۋ­شى ەتىپ جاريا سالادى. ءوزىڭدى-وزىڭ جازۋ­شى ەتىپ جاريا سالا المايسىڭ، اتىڭدى ايگىلەيتىن، داڭقىڭدى اسىرا­تىن كوركەم شىعارما. كوركەم شىعار­مانىڭ دەڭگەيى بولەك، اۋقىمى كەڭ. بۇل – اقيقات! ادە­بيەت ءسوز قۇراۋدىڭ ۇلگىسى ەمەس، ادەبيەت – جان، سانا، قاقتىعىس! 

كۇندەلىكتى ءومىردىڭ پروبلەماسىن قوزعاۋ، مورال ايتۋ، تاربيە جۇرگىزۋ، اقىلمان بولىپ كوسىلۋ، لەپىرۋ – ادەب­يەت­ءتىڭ  مىندەتىنە جاتپايدى. ادەبيەت  ۇمىت بولاتىن، بۇگىنگى پروبلەمانى قوز­عاۋ ءۇشىن جازىلمايدى. ادەبيەت ەشقاشان شەشىلمەيتىن، شەشىمى جوق ادامزاتتىڭ ازابىن، تراگەدياسىن جازادى. 

– جانكەشتىلىكتى تالاپ ەتەتىن شىعار­ماشىلىق دەيتىن الەمدە ايەلدىڭ سالماعى قالاي كورىنەدى؟

– ايەلدىڭ سالماعى  ەر-ازاماتتارمەن بىردەي، تەڭ. «مەن ايەلمىن»، «مەنىڭ جاز­عان شىعارماما جولىڭدى بەر»، «جەڭىلدىك جاساڭ­دار» دەپ ايتا المايسىز، ايتۋعا حا­قى­ڭىز دا جوق. ادەبيەتكە گەندەرلىك سايا­ساتتى دا كىرىستىرۋدىڭ قاجەتى جوق. سوعى­س­تا ايەل دەپ، ەركەك دەپ تاڭداۋ جاسامايدى، قارۋ بارىنە ورتاق. قالام دا سول – قارۋىڭ.  جازۋشى تابيعاتى – ايەل، ەركەك دەپ بولە قاراۋعا كەلمەيتىن ۇعىم. ەكەۋىنە دە قارا ءسوزدىڭ قاسيەتى قونعان، جان  ورتاق، سانا ورتاق. ءبىراق تاڭداۋلىسى  عانا تانىلادى. 

– ايەل – نازىك جاراتىلىس. سولاي بولا تۇرا، تاريحتا قاھارمان ايەلدەردىڭ تۇلعاسى كوپ. ولاردى ەرجۇرەك ەتكەن نە سيقىر؟ ءسىز­ءدىڭ كەيىپكەرلەرىڭىز دە كىل قاھارمان ايەل­دەردەن تۇراتىنىن جاقسى بىلەمىز. «ايەل قاھارمان كورىنسە، ونىڭ ۇرپاعى دا قاھارمان كورىنەدى، ۇلتى دا قاھارمان بولادى» دەگەنى­ءڭىز دە وسىنى مەڭزەسە كەرەك. دەگەنمەن ەر مەن ايەلدىڭ ورنىن سالىستىرعاندا، قوعام «با­قىر باستى» ەركەككە كوبىرەك سالماق ارتا­تىنىن بايقاتىپ قويادى. ال سوندا «التىن باستى» ايەلدىڭ كىناسى نەدە دەپ ويلايسىز؟

– ۇرپاقتى انا تاربيەلەيدى. ايەل جاردى دا  ءوزى تاڭدايدى... وسىنىڭ ءوزى ايەل قۋاتى مەن قاھارماندىعىنىڭ كورىنىسى. ايەلگە ءالسىز دەپ قاراۋعا بولماس، ايەلدىڭ سىرتى نازىك كورىنگەنمەن، قۋاتى مىقتى. «جاقسى قاتىن، جامان ەركەكتى ادام ەتەدى» دەيدى ءبىزدىڭ  حالىق. ءبىرىن­شىدەن، جاقسى قاتىن جامان ەركەككە ولتىرسەڭ دە تيمەيدى، تيگەن جاعدايدا ءسوزسىز ادام ەتىپ شىعارۋعا عۇمىرىن ارنايدى. قاھارمان ەمەگەندە نە؟.. ويتكەنى ەركەگىنىڭ ەسىكتەگى باسىن،  ۇرپاعى ءۇشىن تورگە شىعارۋعا  بەل بۋادى، قايسار، ۇرپاق الدىنداعى مىندەتىن زور سانايدى، جاراتىلىسى سول!  «ايەلدىڭ قىر­ىق جانى بار»، ەركەك  نەگە قىرىق جاندى ەمەس؟..  ايەل – بولمىسىندا، تابيعاتىندا قاھار­مان. 

– كريستين حاننانىڭ «بۇلبۇل» رومانى – ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا ەرلىك كورسەتكەن فرانسۋز قىزىنىڭ كوركەم وبرازىن سۋرەت­تەگەن شىعارما. بىزدە دە سوعىستا ەرلىك كور­سەت­كەن باتىر قىز كوپ. ءاليا، مانشۇك، حيۋاز... ءبىراق «بۇلبۇل» سياقتى كوركەم شىعارما جازا الماعان سەكىلدىمىز. قازاق ايەلدەرى تاقىرىبىن جازۋداعى قيىندىق نەدە دەپ ويلايسىز؟ 

– شىنىمدى ايتسام، بۇل شىعارمانىڭ ماقتاۋى اسىپ جاتقان سوڭ مەن دە ساتىپ الدىم، ءبىراق تارتپادى. ادەبيەتتىڭ تابي­عي كوركەم ءتىلى وزىنە ءتان بولماي شىققاندا وقىرمان رەتىندە كىتاپ وقي الماي قالا­مىن. قازاق ادەبيەتىندە سوعىس تاقىرى­بىنا جازىلعان شىعارما از ەمەس. سونىڭ ىشىندە ايەل وبرازى دا قالىس قالمادى. 

حح عاسىردىڭ باسىندا «ايەل تەڭدىگى» دەگەن تاقىرىپ بەلەڭ الدى. وسىعان باي­لانىستى ار-ۇياتى تاپتالعان قازاق قىز­دارى­نىڭ اۋىر تاعدىرى ەسەلەپ جازىل­دى. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ «كۇنى­كەيدىڭ جازى­عى»، ماعجان جۇمابايەۆ «شولپاننىڭ كۇنا­ءسى»، مۇحتار اۋەزوۆ «قارالى سۇلۋ»، «قورعانسىزدىڭ كۇنى»، بەيىمبەت مايلين «كۇلپاش» سياقتى شىعارمانىڭ ءبارى كلاس­سيكالىق شىعارمالار، ءبىراق قازاق قىزى­نىڭ قامكوڭىل، قارالى، اۋىر تاعدىرى بەي­نە­لەندى. ال قازاق دالاسىندا قازاقتىڭ  اۋليە، دانا، قولباسشى، ساياساتكەر انالارى بولعانىن تاريحتان جاقسى  بىلەمىز. وسى تاقىرىپتارعا  قادام باسۋ كەرەك. جازۋشى ءشاربانۋ بەيسەنوۆا­نىڭ «ۇلى دالا ارۋ­لارى» اتتى ەڭبەگىندە قازاق دالاسىن­داعى  ايگىلى انالار بەينە­ءسىنىڭ تاريحى  جيناق­تالىپ، اۆتور­لار ۇجىمىنىڭ  جينا­عى جارىق كوردى. سون­داعى سۇزگە، ءسۇيىنبي­كە، اقىن سارا سىندى تۇلعالاردى ءشاربانۋ اپاي تەرەڭ زەرت­تەگەن.  دومالاق انا، مۇر­ىن انا، قىز­اي انا، بوپاي حانشا، ايعانىم جانە باس­قالار. وسى زەرتتەۋلەر ءتۇبى  كور­كەم شى­عار­مالاردىڭ جازىلۋىنا  مۇرىن­دىق بولادى دەپ ويلايمىن. قازاق قىز­دار­ى­نىڭ ادىلەتتى، قاھارمان وبرازىن جاس­ا­­ي­تىن ۋاقىت كەلدى.  ادەبي وبراز – ەڭ اۋەلى تاقىرىپتى زەرتتەۋ ارقىلى، ءتول تاري­حىمىزدى تەرەڭ ءبىلۋ ارقىلى عانا جۇزەگە اسادى، بۇعان جىلدار كەتەتىنى داۋ­سىز. ءبىزدىڭ تاريحي تۇلعالار تەك اۋىزشا تاريحتىڭ دەرەكتەرىمەن شەكتەلىپ كەلدى. ادەبيەت، كينو، تەاتر –قاھارمان، قول­باسشى بولعان بوپاي حانشا (كەنەسارى حاننىڭ قارىنداسى )، نازىم، گاۋھار سىن­دى  باتىر قىزداردىڭ  بەينەسىن سومداۋعا اتسا­لىسۋى  كەرەك. 

– بۇرىن ادام بالاسىندا بەلگىلى ءبىر قۇندىلىقتاردى قۇرمەت تۇتۋ بار ەدى. ءقازىر كوپ نارسە وزگەردى: ءبىراق سول وزگەرىستەردىڭ اراسىندا ءبىز ادامي قاسيەتتەردى ساقتاپ، ۇستاپ قالا الامىز با؟

– ساقتاي الامىز، ەگەر ءداستۇرىمىزدى، ۇلتتىق ەرەكشەلىگىمىزدى، انا ءتىلىمىزدى قۇندى دەپ تانىساق. ەگەر وسى قۇندىلىق­تاردان اجىراپ قالساق، بىزدەگى باۋىرمال­دىق پەن قايىرىمدىلىق تا،  ادامي قاسيەت­تەر دە، قارىم-قاتىناس تا بىرتىندەپ سونە بەرەدى، جويىلا بەرەدى.

– بۇرىن ادام جانىن ءسوز ەمدەيتىن ەدى، ءقازىر كەرىسىنشە سوزبەن بۋلليڭ جاساپ، جارا­لايتىندار كوبەيدى. ءسوزدىڭ ءقادىرى كەتتى دەپ ويلايمىز با؟

– ءسوزدىڭ بە؟... مەنىڭشە، تۇلعالاردىڭ ءقادىرى كەتتى. بۇرىن تۇلعالارعا قاراپايىم جۇرتتىڭ قولى جەتپەيتىن، بيلىكتىڭ دە ءسوزى وتپەيتىن. ءبىزدىڭ قوعام تۇلعالاردى قول­جاۋ­لىق ەتىپ العانى راس، ساياساتقا دا، تويعا دا ورتاق، ءار جەردە ءارتۇرلى ءسوز ايتادى، وزگەر­مەلى، ارزانقول بولىپ كەتتى.

– شىعارماشىلىق ادامى توقىرايتىن ۋاقىت بولا ما؟ ءسىزدىڭ جازۋ لابوراتوريا­ڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى نەدە؟ 

– توقىرايدى. ءبىراق توقىراعانىن بىلمەيتىندەرى بار، بىلەتىندەرى بار. جازعىم كەلەتىن تاقىرىپتار اۋەلى ءولى قالپى جا­تادى، 4-5 جىلدا سانامداعى كەيىپكەرگە اقىرىن­داپ جان بىتە باستايدى، فورماعا تۇسەدى، ءتاسىلى، ارەكەتى پايدا بولادى، تول­ىق­قاندى جاراتىلىپ بولعان­دا عانا سىرتقا شىعارۋعا، جازۋعا بەل بايلايمىن. شىعار­مالارىمنىڭ اراسى تىم ۇزاق بولاتىنى دا سوندىقتان.

– ەكى بىردەي شىعارماشىلىق ادامى ءبىر وتباسىندا توعىسقاندا ادەبي پروسەستە قي­ىن­دىق تۋا ما؟ الدە ورتاق ۇيلەسىم بار ما؟ اكىم اعانىڭ قاي قاسيەتى ءسىز ءۇشىن قۇندى؟ ول كىسى ءسىزدىڭ شىعارماشىلىعىڭىزعا باعا بەرە مە؟

– قيىندىق بولعان ەمەس، ءبىز ءبىر-بىرى­مىزگە نە جازاتىنىمىزدى، نە جازىپ جۇرگەنىمىزدى ايتپايتىنبىز. ايتا قالساق، اۋزىمىزدان الدەقالاي شىعىپ كەتسە، ول شىعارما اۋاعا جايىلىپ كەتتى دەگەن ءسوز. ەشقاشان  جازىلمايدى، ءبىتتى! مۇنداي وكىنىشتى ساتتەر بولعان. سول سەبەپتى مەنىڭ بىردەڭە تۇرتە باستاعانىمدى سەزسە، اكىم اعاڭ مازالاماۋعا تىرىسادى. شىعارمام­دى بىتىرگەنگە دەيىن بايەك بولىپ جۇرەدى. مەن كەيبىر وزىمە ۇناعان تۇستاردى اعاڭا وقى­عىم كەلىپ تۇرادى، بولىسكىم كەلىپ تۇرادى.  ال تارازي مۇلدە باسقا، ول جازۋ بارىسىندا بوي جاسىرىپ تىعىلىپ، كوزگە كورىنبەي جۇرەدى، پاتەر جالداپ كەتىپ تە قالادى، قاباعى اشىلمايدى، كۇيىنىپ، ىزا بولىپ، بۋلىعىپ جۇرەتىن. ونداي كەزدە مەن بايەك بولىپ، تاماعىن، اس-سۋىن دايىنداپ قۇراق ۇشامىن. بۇرىن وسى كۇي ءجيى قايتالاناتىن، شىعارمانى اياقتا­عاندا تاۋ قوپارعانداي باقىتتى بولاتىن ەدى. اعاڭ 80 جاسىندا «اندرەي» دەگەن كوركەم ەسسە جازدى. عاجاپ شىعار­ما! مۇنان كەيىن ادەبيەت دەگەن ناقسۇيەرىمەن بۇتىندەي قوشتاستى. تۇسىنە­ءسىز بە؟.. ونىڭ مۇڭىن بولىسەر، شەرىن ۇعى­سار، وي-ساناسىنا ورتاق  بولار مەن عانا قالدىم. ءوسىبىر اۋىرلاۋ ءساتتى ول كىسى تەز جەڭە الدى، ال مەن جىلاپ ءجۇردىم، ايايتىن­مىن... ول كىسى جازۋىمەن تابىسسا ەكەن دەپ شىن تىلەدىم، ءبىراق قايىرىل­مادى. مەنىڭ تۇسىنىگىمدە  سۋرەتكەر   جازۋ­مەن ماڭگى بىرگە بولادى، ەرلى-زايىپتىلار سياقتى دەپ ويلايتىنمىن. سويتسەم، ولاردىڭ دا ەرلى-زايىپتىلار سياقتى ءبىرى  ەرتە كەتىپ، ءبىرى سوڭىندا قالادى ەكەن. 

اكىم اعاڭنىڭ بويىندا اسىل قاسيەت­تەر كوپ، وتە كوپ! سونىڭ ءبىرى  وسەك تىڭدا­مايدى، بوس  سوزگە ارالاسپايدى، قيانات ءسوز ايتۋدان بويىن  تازا ۇستاعان ادام، كىسى سىرتىنان ءسوز ايتپايتىن جان. بۇل – اسىل قاسيەت، مۇنداي ادامدار سيرەك قوي. الدەكىمدەر كوكەلەپ كەلىپ، ەركىن سويلەي باستاعاندا بىردەن تىيىپ تاستاپ وتىرادى. ونداي كەزدە الگى ادام­نىڭ كوڭىلىنە اۋىر كەلدى عوي دەپ مەن قينالىپ وتىرامىن، ءبىر قىزىعى، جاڭاعى ادام دا كوڭىلىنە المايدى. اعاڭ­­نىڭ ادىلدىگىن ىشتەي مويىنداپ كەتەدى.

ول كىسىنى اللا ەرەكشە سابىرمەن جارات­­قان. دۇنيە توڭكەرىلىپ تۇسسە دە سابىرىن جوعالتپاعان ادام. باتىل، شەشىمىنەن اينىمايدى. وسىنداي قاس­يەت­تەر مەندە جوق، مۇنداي قاسيەت اركىمدە بولا بەرمەيدى. 

– قازاقتىڭ قالامگەر قىزدارىنىڭ ىشىندە ءسىز قۇرمەت تۇتاتىن، ۇلگى تۇتاتىن كىمدەر بار؟ جالپى، بىرەۋگە ەلىكتەگەن كەزىڭىز بولدى ما؟

– مەن قازاق جازۋشى قىزدارىنا ەلىك­تەمەدىم، كەرىسىنشە جازۋشى اعالارىما ەلىكتەدىم. مۇحتار اۋەزوۆتى ەرەكشە جاقسى كوردىم، مەكتەپ قابىرعاسىندا دا، ستۋدەنت كەزىمدە دە فوتوسۋرەتتەرىن قيىپ الىپ، جيناپ جۇرەتىن ەدىم. «ەڭلىك-كەبەكتەگى» ەڭلىكتىڭ مونولوگىن جاتتاپ الىپ، مەكتەپ­كە بارعانشا، قايتقانشا جاعىم تالماي، ءرولىن  ويناپ، ايتىپ كەلەتىنمىن. اۋەزوۆتى ءپىرىم دەپ بىلەمىن. شىعار­ما­شىلىعىما تاكەن ءالىمقۇلوۆتىڭ پروزاسى اسەر ەتتى.  ستۋدەنت كەزىمدە ستەفان  سۆەيگپەن تابىستىم. ءارى قاراي كەتە بەرەدى. سايىن مۇراتبەكوۆ پەن قاليحان ىسقاقتى اكىم تارازيدىڭ ەڭ جاقىن دوستارى بولعاندىق­تان ەرەكشە ىنتامەن وقىدىم.

– شىعارماشىلىقتان جالىعاتىن كەز بولا ما؟ روزا مۇقانوۆا قالامگەر بولما­سا، قاي سالانى تاڭدار ەدى؟

– شىعارماشىلىقتان جالىققان ەمەس­ءپىن، كەرىسىنشە ۋاقىت بولە المادىم، قار­ىز­دارمىن. وعان بار عۇمىرىمدى سارپ ەتىپ، جانكەشتى بولىپ ءوزىمدى بۇتىندەي  ارناي المادىم. جازۋ – مەنى تاڭدادى، ال مەن سات­قىندىق جاسادىم. جازۋدان گورى وتباس­ىم­دى ىلگەرى قويدىم،  بولا­شاقتا كەشىر­ىلەمىن بە، كەشىرىل­مەيمىن بە، بىلمەيمىن... جازۋ – كيە! كيەگە اباي بولۋ كەرەك! ول ماڭگى بىرگە بولا ال­مايدى، سەنەن كوشىپ كەتەتىن مەزگىلى بولادى، ۋاقىتشا جانىڭنان ۇيا تاۋىپ قوناقتايدى. ال سەن ونىڭ يەسى رەتىن­دە باپتاۋىڭ كەرەك، بەرىلۋىڭ كەرەك، قارا باسىڭدى سوعان ارناۋىڭ كەرەك. بو­يىڭ­داعى بارىڭدى سارپىپ بەرۋىڭ كەرەك. كەمپىرباي اقىننىڭ «كەۋدەمنەن كوكالا ۇيرەك قوش دەپ ۇشتى» دەگەنىندەي،  جازۋ ماڭگىلىككە قالمايدى، تاستاپ كەتە بارادى. مەن ءۇشىن جازۋ – ءمىنا­جات. تازارۋ ءۇشىن، جان­ىم­دى ساقتاپ قالۋ ءۇشىن جازدىم. جازۋ – ويدى بۇزبايدى، جاندى  كىرلەتپەيدى. جازۋ – جالعان سويلەتپەيدى. وسىنداي قاسيەت  بار قالامدا.

– شاكىرت تاربيەلەپ جۇرگەن ۇستاز رەت­ىندە جاستارعا نە ايتار ەدىڭىز؟ ولار نەنى، كىمدى ۇلگى تۇتۋى كەرەك؟

– شاكىرتتەرىم مەنەن گورى مىقتى، تالانتتى، ءبىلىمدى، قايسار، جانكەشتى بولسا ەكەن، قالامدى كيە تۇتسا، ادال بولسا ەكەن. بولا­شاعىنان ءۇمىت كۇتكەن تاماشا ءشا­كىرت­­تەرىم بار، تەك اللا ولارعا عۇمىر بەرسىن دەپ تىلەيمىن. 

– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!

 "ايقىن" گازەتى

RELATED NEWS
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى زاڭعا مەحانيزمدەر ەنگىزۋ كەرەك»
30 ماۋسىم 2024
«تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى زاڭعا مەحانيزمدەر ەنگىزۋ كەرەك»

 «ونەگە» وتباسى، دەنساۋلىق جانە باقىت ورتالىعى» جشس-نىڭ ديرەكتورى، مەديسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، الەۋمەتتىك جۇمىستار PHD دوكتورى جازيرا تۇرسىنبەكوۆامەن سۇحبات

الەۋمەتتىك جۇمىس جۇيەسىن دامىتۋ

- جازيرا جۇمابەك قىزى، ءوزىڭىز باسقارعان «ونەگە» قاۋىمداستىعى ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا الەۋمەتتىك جۇمىسپەن اينالىساتىن 30 مىڭنان استام مامانداردىڭ باسىن بىرىكتىرە وتىرىپ، مينيسترلىكتىڭ قولداۋىمەن 3 مىڭداي ماماندى وقىتتى. وسى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز؟

وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ەلىمىزدەگى بىلىكتى پسيحولوگتار، بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ مەكەمە قىزمەتكەرلەرى، الەۋمەتتىك قىزمەتتەرگە قاتىسى بار كوپتەگەن وكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ باسشىلارىنان قۇرىلعان ساراپشىلارمەن باس قوسىپ، سوندا ءتۇرلى قيىندىقتارعا تاپ بولىپ جاتاتىن وتباسىن قالاي قورعاپ قولدايمىز، قيىن جاعدايلاردان قالاي الىپ شىعامىز دەگەن ساۋالدار توڭىرەگىندە ماسەلە كوتەرىپ تالقىلادىق. سول باسقوسۋدا ەلىمىزدەگى الەۋمەتتىك قىزمەتتەردى دامىتۋ جانە سول الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتەتىن جۇيەدە جۇمىس ىستەيتىن ارىپتەستەرىمىزدىڭ بىلىكتىلىگىن جوعارىلاتۋ كەرەكتىگىن ءتۇسىنىپ، جاڭا قاۋىمداستىقتىڭ نەگىزىن قالادىق. ەلىمىزدە الەۋمەتتىك جۇمىسپەن اينالىساتىن 30 مىڭنان استام مامان بار. ولارعا دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنىڭ ماماندارى، مەيىربيكەلەردىڭ كەيبىر كاتەگوريالارى، الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر، حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ جۇيەسى جانە حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ ورتالىعىنىڭ ماماندارى، اكىمشىلىكتەگى الەۋمەتتىك قامتاماسىز ەتۋ ءبولىمى، ءبىلىم سالاسى ماماندارى، مەكتەپتەگى الەۋمەتتىك پەداگوگتار جانە قۇقىق قورعاۋ ورتالىقتارىنداعى ۋچاسكەلىك پوليسيا قىزمەتكەرلەرى، جاسوسپىرىمدەر جۇمىستارى بويىنشا ينسپەكتورلار ت.ب. كوپتەگەن ماماندار جاتقىزىلادى. قاراپ وتىرساق، اتالمىش مامان يەلەرى ءار ءتۇرلى سالادا قىزمەت ەتىپ جاتقاندارىمەن، نەگىزگى ماقساتتارى ءبىر. ولار ءار سالادا ءوز مىندەتتەرىن بارىنشا جاقسى اتقارىپ جاتقاندارىمەن، ەلىمىزدەگى حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى ەش وزگەرىسسىز، قوردالانىپ كەلە جاتقان ماسەلەلەر ءالى كۇنگە دەيىن شەشىمىن تاپپاي، باياعى جارتاس سول جارتاس كۇيىندە قالۋدا. وسىلاردىڭ بارىنە زەر سالا وتىرىپ، شەت ەلدىك تاجىريبەلەرگە سۇيەنە كەلە، بىزگە الەۋمەتتىك جۇمىستارمەن اينالىساتىن قاۋىمداستىقتىڭ كەرەك ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. نەگىزگى ماقساتىمىز – الەۋمەتتىك قىزمەت اتقاراتىن ءار سالاداعى مامانداردىڭ باستارىن بىرىكتىرىپ، ءبىر شاڭىراقتىڭ استىنا جيناي وتىرىپ، جۇيەلى تۇردە بىرلەسە جۇمىستار اتقارىپ، حالىققا قىزمەت كورسەتۋ ءىسىن جەتىلدىرۋ. قۇرىلعاننان بەرى مينيسترلىكتەردىڭ قولداۋىمەن رەسپۋبليكا بويىنشا 3 مىڭعا جۋىق مامانداردى وقىتتىق.

 «ەلىمىزگە بىلىكتى كەيس-مەنەدجەرلەر وتە قاجەت»

  - كوپتەگەن دامىعان وركەنيەتتى ەلدەردە وندىرىستىك تاجىريبەدەن وتكەن مامانسىز، عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن عالىمسىز. ءسىزدى قاي ەلدىڭ «الەۋمەتتىك جۇمىس» جۇيەسى قايران قالدىردى؟

ءبىزدىڭ قوعامدا «الەۋمەتتىك جۇمىس» دەگەندە مۇلدەم باسقاشا تۇسىنىك قالىپتاسقان. الەۋمەتتىك جۇمىستارى كەڭىنەن دامىعان، ادامعا قىزمەت كورسەتۋ ساپاسى جاقسى قالىپتاسقان مەملەكەتتەردىڭ بارىندە «الەۋمەتتىك جۇمىس» جۇيەسى جاقسى دامىعان. مىسالى، سكانديناۆيا - سونداي ەلدەردىڭ قاتارىندا. ونداي مەملەكەتتەردە الەۋمەتتىك قىزمەتكەردىڭ مارتەبەسى - قالالىق پروكۋروردىكىمەن بىردەي. ماسەلەن، الەۋمەتتىك قىزمەتكەر مىنا ءۇي كەشەنىنىڭ ماڭايىنا جاڭا قۇرىلىم سالۋعا رۇقسات ەتپەيمىن دەسە، ونىمەن اكىمشىلىك ساناسادى. ارينە، وسىنداي دارەجەدە بولۋ ءۇشىن مامان – وتباسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرىن بىلەتىن، ونى انىقتاي الاتىن، بىلىكتى بولۋى قاجەت. ءبىزدىڭ ەلگە دە وسىنداي بىلىكتى ماماندار كەرەك.

- بىلىكتى الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەردىڭ قىزمەت جۇيەسى قانداي بولماق؟

- ولار 2019 جىلى مينيسترلىك ازىرلەگەن ءار ازاماتتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن سارالاپ بەرەتىن «الەۋمەتتىك كارتادان» جنن ەنگىزۋ ارقىلى كوپتەگەن ماعلۇماتتار العاننان سوڭ، وتباسىنا بارىپ، كوزبە-كوز تىلدەسىپ انىقتايدى. وتباسى مۇشەلەرىمەن اڭگىمەلەسۋ ارقىلى ماعلۇماتتاردى تولىقتىرا تۇسەدى. ەرەسەكتەر بولسا، ولاردى ارىپتەستەرىنەن، كورشى-قولاڭنان سۇراپ دەگەندەي جان-جاقتى زەرتتەيدى. ال بالالار بولسا، ولاردىڭ ءال-اۋقاتىن انىقتاۋدىڭ دا وزىندىك جەكە ينسترۋمەنتتەرى بار. بالانىڭ بىلىكتىلىگى، دەنساۋلىعى، بەلسەندىلىگى، وزگەلەرمەن قارىم-قاتىناسى، تاربيەلىلىگى، مادەنيەتى – ءبارى-بارىن تەكسەرەدى. ءبىز شەت ەلدەردە كوپتەن بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان وسى جۇيە نەگىزىندە مامانداردى وقىتتىق. وسىنداي الەۋمەتتىك مامانداردى كەيس-مەنەدجەر دەپ اتايدى. ەلىمىزگە بىلىكتى كەيس-مەنەدجەرلەر وتە قاجەت.

- ءبىزدىڭ مەملەكەت حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا بارىنشا قولداۋ كورسەتەتىن ەلدەردىڭ قاتارىنا جاتا ما؟

- ارينە، ءبىزدىڭ وكىمەت حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن جاقسارتۋعا ەشقاشان قاراجات اياماعان ەلدەردىڭ ءبىرى. قاراپ وتىرساڭىز، ەلىمىزدە حالىقتىڭ دەنساۋلىعى، ءبىلىمى، الەۋمەتتىك جاعدايىن كوتەرۋ سىندى ماقساتتارعا جىلىنا قانشاما تريلليون اقشالار بولىنۋدە. گەرمانيانىڭ وزىندە مۇنداي سالالارعا وسىنشاما كوپ قاراجات بولىنبەيدى. وكىنىشتىسى، ءبىزدىڭ بۇل سالالار سوعان قاراماستان ءالى كۇنگە دەيىن جاقسى كورسەتكىشتەرگە يە بولا الماي كەلەدى. وسىعان قاراپ وتىرىپ، وكىمەتكە دە كومەكتىڭ كەرەكتىگىن بايقايسىز. قاۋىمداستىقتى قۇرعاندا سول ماقساتتى دا نەگىزگە العانبىز.  

 «تيران» ازاماتتارىمىز نەگە كوبەيىپ كەتتى؟

ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 16-ماۋسىمىندا كۇشىنە ەنگەن وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى زاڭ ءالى كۇنگە دەيىن ەل اراسىندا قىزۋ تالقىلانۋدا. وسى زاڭ قابىلدانعاننان بەرى الەۋمەتتىك جەلىلەردەن وتباسىندا زورلىق-زومبىلىق كورىپ كەلگەن ايەلدەردىڭ كوپ ەكەنىنە كوز جەتكىزۋدەمىز. نەگە مۇنداي «تيران» ەر ازاماتتارىمىز كوبەيىپ كەتتى؟

-   ساراپشىلار بىزدەر ءوزارا وسى زاڭدى تالقىلاۋ بارىسىندا وعان  وزگەرىستەر ەنگىزۋ كەرەك دەگەن ويعا كەلدىك. ارينە، بەس جىلدان بەرى تالقىلانىپ كەلگەن زاڭعا جاقسى وزگەرىستەر ەنگىزىلىپ، قابىلدانعانى دۇرىس بولدى. وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا ءتوزىپ كەلگەن كوپتەگەن ايەلدەردىڭ كوزىن اشىپ، وياتتى. قۇربان بولىپ جۇرگەن ايەلدەر مەن بالالارعا جاردەم بولدى. ءبىراق، ونىڭ تەرىس جاقتارىن ەسكەرمەي قالعانىمىز  وكىنىشتى. سول جاعىنان زاڭعا مەحانيزمدەر ەنگىزۋىمىز كەرەك. شىنايى ستاتيستيكاعا سۇيەنەر بولساق، ءقازىر مىنا زاڭعا قاراپ قورىتىندى جاساساق، ءبىزدىڭ ەلدەگى وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىق 90 پايىزدى قۇراپ وتىرعانىن كورەمىز.

سونداي-اق، قىلمىستىق كودەكس «دەنساۋلىققا قاساقانا جەڭىل زيان كەلتىرۋ» دەگەن جاڭا باپپەن تولىقتى. ونداي قىلمىسقا بارعاندار 200اەك دەيىن ايىپپۇل تولەيدى، نەمەسە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارىنا، نە 200 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتىلادى. ولارعا كەلىسپەسە، 50 تاۋلىككە قامالادى. ال «ۇرىپ-سوعۋ» بابى بويىنشا، ياعني «ءتان اۋرۋىنا ۇشىراتقان، ءبىراق دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋگە الىپ كەلمەگەن ۇرىپ-سوعۋ نەمەسە وزگە دە زورلىق-زومبىلىق ارەكەتتەرىن جاساۋ» سىندى جاعداي ورىن السا دا جازا قولدانىلادى. وندايدىڭ جازاسى 80 اەك دەيىن ايىپپۇل نە سول مولشەردە تۇزەۋ جۇمىستارى، نە 80 ساعاتقا دەيىن قوعامدىق جۇمىستارعا تارتۋ، نە 25 تاۋلىككە دەيىن قاماۋعا الىنادى. بايقاساڭىز، زاڭ قاتال. ەسكەرەتىن جايت، بۇل جەردە كوپتەگەن جازىقسىز ادامدار دا قامالىپ كەتۋى مۇمكىن. ءبىز سول جاعىن ويلامادىق. مىسالى، قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ساراپشىلارىن تىڭداساڭىز، قازىرگى تاڭدا ءبىر قۇقىق قورعاۋ بولىمشەسىنە كۇنىنە 20-40 قوڭىراۋ كەلىپ تۇسۋدە. 30-40 جىل وتاسقان ازاماتتارىنىڭ اتىنا دا ارىز ءتۇسىرىپ جاتقان ايەلدەر قانشاما. زورلىق-زومبىلىقتى زەرتتەيتىن عالىمداردىڭ ايتۋىنشا، مۇنداي جاعدايدا پسيحيكالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋشىلەر كوبىنە ەسكەرىلمەي قالادى.       

- ناقتى مىسالدارمەن تۇسىندىرە كەتسەڭىز...

- ءبىز بىردە ارىپتەستەرىمىزبەن بىرگە شىمكەنتتەگى «قىزىل-اي» قوعامى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا دۋشار بولعان ايەلدەردى ورنالاستىراتىن ورتالىعىنداعى 650 ايەلگە ساۋالناما جۇرگىزدىك. وندا تەك قانا شىمكەنت وبلىسىنىڭ عانا ەمەس، قىزىلوردا، جامبىل، اتىراۋ، اقتاۋ، اقتوبە وڭىرلەرىنەن كەلگەن قىز-كەلىنشەكتەر دە بولدى. ارالارىندا تەرىس ءدىني اعىمدارىنىڭ قۇرباندارى دا بار. ساراپشىلار جۇرگىزگەن ساۋالنامانىڭ قورىتىندىسىن شىعارۋ بارىسىندا، وكىنىشكە قاراي، ايەلدەردىڭ 70-75 پايىزى وزدەرىنىڭ جولداستارىنا پسيحيكالىق زورلىق-زومبىلىق كورسەتىپ كەلگەندەرىن بىلمەيتىنىن انىقتادى. شىنايى زورلىق-زومبىلىقتىڭ قۇرباندارى 10 پايىزدان اسپادى. جانە باسقا دا دامىعان ەلدەردىڭ تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى ستاتيستيكاسىنا ۇڭىلەر بولساق، شىنايى 100 جاعدايدىڭ 10 پايىزى عانا ناعىز ابيۋزەرلىكتى كورسەتەدى. ول دەگەنىمىز پسيحيكالىق اۋىتقۋى بار، وز-وزىنە جاۋاپ بەرە المايتىن، قاتىگەزدىكپەن ايۋاندىققا باراتىن ازاماتتاردىڭ ىس-ارەكەتتەرى. قانشاما ەلدەردەگى زەرتتەۋلەر قورىتىندىسى وسى 10 پايىزدان اسپاي كەلەدى.

سوندا قالاي، بىزدە قالايشا ابيۋزەرلىك وقيعالار كۇن ساناپ كوبەيىپ تىركەلىپ جاتىر دەگەن ساۋال تۋىندايدى؟ وسى جەردە ءبىز ويلانۋىمىز كەرەك. بالكىم، بىزدەگى جاعدايلار وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق ەمەس، وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىس بولار. وتباسى بولعاننان سوڭ «ىدىس-اياق سىلدىرلاماي تۇرمايدى». ءار وتباسىنداعى ۇرىس-كەرىستە جاپپاي ەر ازاماتتىڭ قولىن قايىرىپ ۇستاتىپ قاماتا بەرۋگە بولا ما؟ بولمايدى. بۇل ماسەلەدە دە بىزگە بىلىكتى الەۋمەتتىك قىزمەتكەرلەر كەرەك. قوڭىراۋ تۇسكەن بويدا ۋچاسكەلىك پوليسيا  قىزمەتكەرلەرى وقيعا بولعان ورىنعا بارىپ، جابىرلەنۋشىنىڭ ارىزىن الادى. سول نەگىزدە جولداسىن قاماۋعا الادى. ەگەر ارىزىن قايتارىپ الاتىن بولسا، ايىپپۇل تولەيدى. ۋچاسكەلىك پوليسيا قىزمەتكەرى جان-جاقتى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەيدى، انكەتالىق ساۋالدار قويمايدى. ال الەۋمەتتىك قىزمەتكەر ءوزى زاڭگەر، ءوزى پەداگوگ، ءوزى دارىگەر، ءوزى ادۆوكات، ءوزى پسيحولوگ بولعان سوڭ الدىمەن پروتوكول جاسايدى. ەكى تاراپقا دا ءتۇرلى ساۋالدار قويا وتىرىپ، انكەتا الادى. باسقا دا ماماندار كەرەك بولسا، شاقىرتادى. ەگەر دە بىلىمدەرى جەتكىلىكسىز، زاڭداردان حابارى جوق جاس وتباسىلار بولسا، ولارعا زاڭداردى تۇسىندىرەدى. وسىلاي جان-جاقتى كومەك قولىن سوزادى. ءوزارا دۇرىس ديالوگقا كەلە الماي جۇرگەن ەرلى-زايىپتىلارعا بىر-بىرىنە وزدەرىنىڭ تالاپتارىن ديپلوماتيالىق تۇردە جەتكىزۋ كەرەكتىگىن ايتىپ ەسكەرتەدى. ءبىرىنشى پروتوكولدى وسىلاي تولتىرىپ، ەكىنشىدە ارنايى كوميسسيامەن كەلىپ تولتىراتىندارىن ايتىپ تۇسىندىرەدى. كەيىن ءبىر ايدان ءۇش ايعا دەيىن باقىلاۋ جۇمىستارىن جاسايدى. وسى ارالىقتا كىمنىڭ فيزيكالىق ابيۋزەر، كىمنىڭ پسيحيكالىق ابيۋزەر ەكەندىگى بەلگىلى بولادى. فيزيكالىق ابيۋزەرلەردىڭ ىس-ارەكەتى بىردەن كوزگە كورىنىپ قالادى. ال پسيحيكالىق ابيۋزەرلەردىكى كورىنە بەرمەيدى. بالكىم ايەلى ەر ازاماتىن كەمسىتىپ، سوزبەن نامىسىنا تيەتىن شىعار. بالكىم، ايەلدىك مىندەتىن اتقارمايتىن شىعار. وسىلاردىڭ بارىنە دياگنوستيكا جاساۋ ارقىلى انىقتاپ الۋىمىز كەرەك. تەك ءبىر ۋچاسكەلىك پوليسيا قىزمەتكەرىنىڭ موينىنا ءبارىن ءىلىپ قويماي، مامانداندىرىلعان كوزقاراسپەن دياگنوستيكا جاسالىنىپ، شىنايى زورلىق-زومبىلىق پا، الدە وتباسىلىق ۇرىس-كەرىس پە ەكەنى انىقتالۋى كەرەك. سودان كەيىن عانا شەشىم شىعارىلسا، دۇرىس بولماق.   

 بيىل ۇيلەنگەن ءاربىر ەكىنشى جۇپ اجىراسۋدا

- ەگەر جاڭا زاڭعا وزگەرتۋلەر ەنگىزبەسەك، ونىڭ تيگىزەر زاردابى قانداي بولماق؟

- ەگەر زاڭ وسى قالپىمەن كەتە بەرەتىن بولسا، اجىراساتىنداردىڭ سانى كوبەيەدى. ماسەلەن، بىلتىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا بيىلعى جىل اجىراسقانداردىڭ سانى ەكى-ۇش ەسەگە كوبەيىپ كەتتى. وتكەن جىلى ۇيلەنگەن ءاربىر ءۇشىنشى جۇپ اجىراسسا، بيىل ۇيلەنگەن ءاربىر ەكىنشى جۇپ اجىراسۋدا. ەڭ قورقىنىشتىسى، نەكەلەسۋ سانى ەكى ەسە تومەندەگەن. ول تومەندەسە نە بولاتىنىن بىلەسىز بە؟ تۋۋ كورسەتكىشى تومەندەيدى. ءبىز ەۋروپانىڭ حالىق سانىنا كۇلىپ كەلدىك، ون جىلدان سوڭ ءبىزدىڭ ولاردىڭ اياعىن قۇشىپ قالماۋىمىزعا كىم كەپىل؟! شىنايى ولاردىڭ ستاتيستيكاسى بويىنشا حالقىنىڭ 35 پايىزدان استامى 70-تەن اسقان قارتتار. ءوزىڭىز ويلاپ كورىڭىزشى، ءاربىر ءۇشىنشى ادام قارت كىسى. ويلاساڭىز، قانداي قورقىنىشتى. ال بىزدىكى 11 پايىز دەپ كەۋدەمىزدى ۇردىق، ال تۋۋ كورسەتكىشى تومەن بولسا ون جىلدان سوڭ نە بولماقپىز؟ ول مەملەكەتكە سالماق بولادى. ولاردى كىم اسىراپ باعادى؟ زەينەتاقىلارىن كىم تولەيدى؟ كىم؟ ال ءقازىر ەۋروپانى قۇتقارىپ جاتقان پالەستينا، يران، يراكتان كەلىپ جاتقان بوسقىندار... بۇل ءبىرىنشى جاعداي.

ەكىنشىدەن، ەر ازاماتتارىمىزدى جاپپاي قاماتا بەرسەك نە بولماق؟ باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان ازاماتتاردىڭ سانى كوبەيەدى. ولاردىڭ كوبەيۋى – مەملەكەتكە ۇلكەن سالماق. ولاردى اسىراپ، باعۋ كەرەك. ولاردى تۇرمەدەن شىققاننان سوڭ، قايتادان الەۋمەتتەندىرۋ كەرەك. جۇمىسقا ورنالاستىرۋ قاجەت. ولار ءوز وتباسىلارىنا قايتا بارىپ قوسىلا الا ما، جوق پا؟ ءوش الۋ، كەك الۋ سىندى جاعدايلار دا ورىن الۋى مۇمكىن. ستاتيستيكا بويىنشا سونداي بولجامدار بولادى. سوندىقتان دا ءبىزدىڭ، ياعني الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ  كوزقاراسى بويىنشا بۇل زاڭعا مەحانيزمدەر ەنگىزۋ كەرەك. بۇلاي تيسە تەرەككە، تيمەسە بۇتاققا دەپ زاڭ قابىلداۋعا بولمايدى.

- سۇحباتىڭىزعا راحمەت!

اۆتورى: مارا كەلەس

قاراقات ابدەن: پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 3 ماقساتتا قاتىستىم
25 ماۋسىم 2024
قاراقات ابدەن: پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 3 ماقساتتا قاتىستىم

ق ر پارلامەنتى ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى، «اۋىل» پارتياسىنىڭ مۇشەسى قاراقات ابدەن «Ulys kz» تىلشىسىنە ەكسكليۋزيۆتى سۇحبات بەردى.

 پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىستىڭىز. شىندىعىن ايتۋ كەرەك وسى كەزدەن باستاپ حالىق اراسىندا كەڭ تانىلا باستادىڭىز. جالپى پرەزيدەنتتىك سايلاۋدا كانديدات بولىپ، ۇلكەن دوداعا قاتىسۋ سىزگە نە بەردى؟

مەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسقان كەزدە ءوزىم ءۇشىن 3 نارسەنى دالەلدەگىم كەلدى. ءبىرىنشى، مەن ءوزىمنىڭ قوعامدىق جۇمىستارىمداعى يدەيالارىمدى جوعارى مىنبەردەن ايتقىم كەلدى. مىسالى، مەن ۇنەمى كوتەرىپ جۇرگەن ۇلتتىق تاربيە قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزدىلىعى جانە ءبىرقاتار الەۋمەتتىك ماسەلەلەردىڭ اۋقىمدىلىعىن كورسەتۋگە تىرىستىم. ەكىنشىدەن، ءبىزدىڭ قوعامدا بارلىق ادام ءۇشىن جول اشىق ەكەنىن دالەلدەگىم كەلدى. ايەلسىڭ بە، ەرسىڭ بە، قانداي وتباسىدان شىقتىڭ، قانداي تاپ وكىلىسىڭ بارىنە تەڭ قۇقىق پەن جاعداي جاسالعان. بىزدە ادىلدىك جوق، ايەلدەر سايلاۋعا قاتىسا المايدى دەگەن سىڭارجاق پىكىرلەر بار. وسى پىكىردى جوققا شىعارسام دەدىم. ۇشىنشىدەن، مەن ءوزىمنىڭ جەكە جولىمدى سالعىم كەلدى. مەن وتە قاراپايىم وتباسىنان شىققانمىن. اكە-شەشەم قاراپايىم زەينەتكەرلەر. مەن وسى دەڭگەيگە ءوزىمنىڭ ءبىلىمىم مەن ەڭبەگىمنىڭ ارقاسىندا جەتتىم. ەگەر مەندە قانداي دا ءبىر ساتسىزدىكتەر بولسا، وعان تەك ءوزىم عانا كىنالىمىن. سوندىقتان ادام قالاسا ومىردە ءبارى بولادى. مەن پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا قاتىسۋ ارقىلى قازاق ايەلدەرى دە ەشكىمنەن كەم ەمەستىگىن دالەلدەدىم، كورسەتتىم. مەن ەمەس مەنەن كەيىنگى ايەلدەرگە جاڭا جول اشتىم دەپ بىلەم. پرەزيدەنت سايلاۋىنا ءتۇسۋ جانە وندا جەڭىسكە جەتۋ ارينە قيىن. ءبىراق مەن وسى جولدى تاڭدادىم، بۇل مەنىڭ جولىم.  كەلەسى سايلاۋدا بارىنشا مىقتى، بارىنشا وزىنە سەنىمدى ايەلدەر سايلاۋعا قاتىساتىندىعىنا سەنىمدىمىن. مەن ولارعا جاڭا جول اشا ءبىلدىم دەپ ەسەپتەيمىن.

 پارلامەنتتەگى مىنبەردەگى ءبىر سوزىڭىزدە باسشىلىق قىزمەتتەگى ايەلدەر سانىن 50 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك دەگەن بولاتىنسىز. ەگەر ايەلدەردىڭ كوپشىلىگى باسشى بولىپ، قوعامدىق جۇمىستى ارقاسىنا ءىلىپ الىپ جۇرگەندە، وتباسىنداعى بالا-شاعاسىنىڭ تابيەسىن اقساتىپ المايدى ما؟

پرەزيدەنتىمىز بيلىكتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەسىن 30 پايىزعا جەتكىزۋ كەرەك دەگەن تاپسىرماسى بار.  ازىرگە بيلىكتەگى ايەلدەر ۇلەسى اتالعان مەجەگە جەتپەي وتىر. ارينە ونى ەشقانداي نارسەمەن رەتتەي المايمىز. جالپى ءبىزدىڭ باعىتىمىز ايەلدەردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن ارتتىرۋ بولىپ قالا بەرەدى. مەنىڭشە، ايەلدەر ساياساتتا كوپ بولعان سايىن ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمىز دۇرىستالادى. سەبەبى ايەل قوعامعا نە كەرەك ەكەنىن بىلەدى. ول ءوزىن عانا ويلامايدى، ۇيدەگى بالاسىن، وتباسىن، بارلىق جاعدايدى جان-جاقتى قاراستىرا الادى. سوندىقتان دا بيلىك جۇيەسىندە ايەلدەردىڭ كوبىرەك بولعانى دۇرىس. تۇرعىنداردىڭ 51 پايىزى ايەلدەر. پروپورسيا بارلىق جەردە بولۋ كەرەك. ءبىراق بىزدەگى بيلىكتەگى ايەلدەردىڭ ۇلەس سالماعى وتە تومەن. ماسەلەن، استانادا اكىمنىڭ 5 ورىنباسارى بار. ونىڭ بىردە-بىرەۋى ايەل ەمەس. استانا 7 اۋدان بار. سول اكىمدەردىڭ ىشىندە بىردە-بىر ايەل جوق. تەك بىرەڭ-ساراڭ اكىمنىڭ ايەل ورىنباسارلارى بار.

ال ساياساتتا، قوعامدىق جۇمىستاردا جۇرگەن ايەلدەر وتباسىنداعى نەگىزگى جۇمىسىن اقساتىپ المايدى ما دەگەن سۇراققا مەنىڭ ءوزىمنىڭ ايتارىم بار. قازاق اۋەلدەن «ايەلدىڭ قىرىق جانى بار» دەپ تەگىن ايتپاعان. ايەل بارىنە ۇلگەرەدى... ايەل ءارقاشان ءبىلىمدى، ساۋاتتى بولۋى ءتيىس. جەتىستىككە جەتكەن انانىڭ بالاسى دا جەتىستىككە جەتەدى. جاقسىلىققا، جاڭاشىلدىققا، بىلىمگە تالپىنعان ايەلى بار قوعام العا جىلجيدى. نەگىزگى باعىت سونداي بولۋ كەرەك. ارينە، تاڭداۋ بولادى... ءبىراق ءبىلىمسىز ايەلدەن ءبىلىمسىز بالا تۋادى، ودان ءبىلىمسىز قوعام پايدا بولادى.

ايەلدەردىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى بۇدان باسقا دا دەپۋتاتتىق ساۋالدار جولداپ ءجۇرسىز. سونى تارقاتىپ ايتساڭىز؟

دەپۋاتتىق مانداتىمدى العاننان بەرى وسى باعىتتا 9 دەپۋتتىق ساۋال جولدادىم. ساۋالدارىمنىڭ ىشىندە ايەلدەردىڭ باسشىلىق قىزمەتى عانا ەمەس اۋىلداعى تۇرعىندار ماسەلەسىن دە كوتەرىپ ءجۇرمىن. ەلىمىزدەگى بۇكىل ايەلدى الاتىن بولساق، سول ايەلدەردىڭ 42 پايىزى اۋىلدى جەرلەردە تۇرادى. وسى اۋىلدا تۇراتىن ايەلدەر جۇمىس ىستەپ، بيزنەسكە ارالاسقىلارى كەلەدى. ولارعا جەكە باعدارلاما كەرەك. سوڭعى دەپۋاتتىق ساۋالىم وسى باعىتتا بولدى. اۋىل ايەلدەرىنىڭ كاسىپكەرلىگى ءۇشىن ارنايى مەملەكەتتىك باعدارلاما بولۋى ءتيىس جانە وعان ەرەكشە كوڭىل ءبولىنۋى قاجەت. اۋىل ايەلدەرىنە ارنالعان جەكە شاعىن گرانتتار بولدى، الايدا ول ماردىمسىز. سونىمەن قاتار ولاردىڭ بيزنەستى دامىتۋعا بانكتەن نەسيە الۋعا مۇمكىندىكتەرى از. ونىڭ ۇستىنە اۋىلداعى ايەلدەردىڭ بانكتەرگە كەپىلگە قوياتىن مۇلىكتەرى جوق. ءبىر سوزبەن ايتقاندا ءبىز اۋىلداعى ايەلدەر كاسىبىن دوڭگەلەتۋگە تولىق مۇمكىندىك بەرمەي وتىرمىز.

 «اۋىل» پارتياسىنىڭ پارلامەنتتەگى فراكسيا جۇمىسى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ پارتيا اگرابانك قۇرۋ جانە ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا ۇلكەن باعدارلاما ازىرلەپ جاتىر. ءسىز ايتىپ وتىرعان ايەلدەر كاسىپكەرلىگى باستاماسى وسى اتالعان جوبالاردا بار ما؟

ءقازىر اگرابانك جوباسى جاقسى كوتەرىلىپ ءجۇر. بۇل «اۋىل» پارتياسىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا بار جوبا. ەگەر ءبىز اتالعان بانكتى قۇرساق ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جانە مەن ايتىپ وتىرعان اۋىلداعى ايەلدەر كاسىپكەرلىگىنىڭ كوش ىلگەرى بولۋىنا مۇمكىندىك اشامىز. سەبەبى اتالعان شارۋالاردىڭ ءبارى قارجىمەن رەتتەلەدى. قاشان اۋىل تۇرعىندارى، اۋىل ايەلدەرى جەڭىلدىكپەن نەسيە الادى، سول كەزدە باستاپ ولاردىڭ جۇمىستارى جۇرەتىن بولادى. ءبىز اگروبانك قۇرۋدىڭ كىرىسى مەن شىعىسىن ەسەپتەدىك. بانك قۇرىلسا ودان تەك ءبىز ۇتامىز. تەك اۋىلدى قارجىلاندىراتىن بانك قۇرۋ جوباسىن كوپشىلىك قولدايدى.  ءقازىر جان-جاقتى تالقىلاۋلار ءجۇرىپ جاتىر. ۇلكەن جوبا بولعاندىقتان وعان ۋاقىت، جانجاقتى پىسىقتاۋلار قاجەت. وسى باعىتتا دا جۇمىستار جۇرگىزىلۋدە. ازىق-تۇلىكپەن قامتاماسىز ەتۋ دە نەگىزگى باعىت بولۋ كەرەك. ءقازىر ەل بيۋدجەتىن جەر قويناۋىنان العان مۇناي مەن گاز تولتىرىپ تۇر. ەرتەڭ-اق مۇناي قورى تاۋسىلسا نە بولامىز؟! ەگەر ءبىز وسىعان سەنىپ وتىرا بەرسەك، ونىڭ ارتى جاقسىلىققا اپارمايدى.  ازىق-تۇلىك باعدارلاماسى - ول ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزدى قۇتقارۋشى. اۋىلدا ءشىرىپ جاتقان تەرى مەن ءجۇن، تازا ەكولوگيالىق ءسۇت، ەت ونىمدەرىمىز، بيدايىمىزدى باعالاپ، ولاردى وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتساق عانا ءبىز ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگىن جاساي الامىز جانە ول ەكونوميكانىڭ نەگىزگى درايۆەرى بولادى.

 

«قارجى ماسەلەسى ءماز ەمەس»

ءسىز ءماجىلىستىڭ قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتىنىڭ مۇشەسىسىز. كوميتەتتە ءقازىر قانداي ماڭىزدى زاڭ جوبالارى قارالۋدا؟

مەملەكەتتىڭ ىشكى جانە سىرتقى قارىزى كريتيكالىق جاعدايدا تۇر... مىسالى، ءسىز بانكتەن قارىزدى العان كەزدە، سىزدە ءبىر بەلگىلى باعدارلاما بولادى. العان قارىزدى مىندا جۇمسايمىن، ودان سونداي پايدا تۇسەدى دەگەندەي. ونىڭ ءبىر بولىگىن العان قارىزىمدى قايتارۋعا جۇمسايمىن دەگەن سياقتى. ال بىزدە ءقازىر وسى سحەما بۇزىلعان. سەبەبى بىزدە ءوندىرىس جوق، ءونىم شىعارمايمىز. ءبىزدىڭ ەكونوميكا مەملەكەتتىك قارىزدى قايتارىپ ۇلگەرمەي جاتىر. سوندىقتان بۇعان ءبىز شىنداپ كىرىسۋىمىز كەرەك. ءالى دە كەش ەمەس دەپ ويلايمىن. جوعارىدا مەن ايتىپ وتىرعان ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسىن قولعا الىپ، ءتيىستى وندىرىستەردى ىسكە قوسۋعا جان-جاقتان قولداۋ جاسايتىن بولساق، ەكونوميكا وڭالادى. ارينە، ول بىردەن قۇيىلىپ كەلەتىن تابىس بولمايدى، ءبىراق ونىڭ ناتيجەسى مەن پايداسىن ۇزاق ۋاقىت كورەتىن بولامىز.

 بيۋدجەت تاپشىلىعى قانشالىقتى سەزىلۋدە؟

بيۋدجەت تاپشىلىعى قاتتى سەزىلۋدە. سەبەبى ءوزىڭىز بىلەتىندەي، بيىلعى جىل سۋ تاسقىنى ءبىزدى كوپ ابىگەرگە سالدى. قانشاما ءۇي، جول تابيعات اپاتىنان بۇزىلدى. كوپتەگەن ماس باسى قىرىلدى. ونىڭ ءبارىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەكپىز. وسى باعىتتا بيۋدجەتتەن ميلليونداعان قاراجات ءبولىنىپ، كومەك جاسالىپ جاتىر. بۇل دا بيۋدجەت تاپشىلىعىنا ءوزىنىڭ اسەرىن تيگىزىپ وتىر.

جۋىردا ۋاكىلەتتى ورگاندار سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن تانىستىردى. وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، مەملەكەت باسشىسىنىڭ سىنىنان كەيىن، جاڭا سالىق كودەكسىن جازۋ تۇجىرىمداماسى مەن تاسىلدەرى وزگەرتىلدى. بۇل وتە دۇرىس قادام بولدى. ءبىزدىڭ  كوميتەتكە ازاماتتاردىڭ، بيزنەستىڭ جانە مەملەكەتتىڭ مۇددەسى تارازى باسىنا تۇسكەن ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلىپ وتىر، بۇل جەردە ءتيىمدى جولدى تابۋ ماڭىزدى. ءبىزدىڭ بولجامىمىز بويىنشا، جاڭا سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى پارلامەنت ماجىلىسىنە جاقىن ارادا كەلىپ تۇسەدى. ياعني، جىل سوڭىنا دەيىن اۋقىمدى جاۋاپتى جۇمىس كۇتىپ تۇر. نەگىزگى سالىق كودەكسىنىڭ جاڭا جوباسى وتكەن جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا كىرۋى كەرەك. ءبىز جاڭا سالىق كودەكسىندە كاسىپكەرلەرگە قاتتى سالماق ءتۇسىرىپ جىبەردىك. بۇدان باسقا كوپتەگەن سالىقتىق پرەفەرەنسيالار، سالىقتىق جەڭىلدىكتەردى بەرە بەرگەنبىز. ول كەرەك پە، كەرەك ەمەس پە وعان ەشكىم باس قاتىرماعان. ەشقانداي ونىڭ تۇجىرىمداماسى بولماعان. مىسالى،  ەركىن ەكونوميكالىق ايماقتاعى كاسىپورىندار نە جەرگە، نە كورپوراتيۆ سالىق نە قوسىمشا قۇن سالىعىن تولەمەيدى. ولار تابىس تاۋىپ جاتىپ، ءبىر كۇنى جابىلىپ قالدى. ول جەردەن ءبىز نە تاپتىق؟ بۇل ءبىر عانا مىسال، وسى تيپتەگى جاعدايلار وتە كوپ. ارينە، ءبىز بيزنەستى ويلاۋىمىز كەرەك. ءبىراق بيۋدجەت نەنىڭ ارقاسىندا تولادى. سالىق جۇيەسى دۇرىس بولعاندا عانا بيۋدجەت تولادى. ءبىز قارجى جانە بيۋدجەت كوميتەتى وسى ماسەنىڭ زاڭنامالىق نەگىزدەرىن قامتاماسىز ەتەدى. بۇرىنعى سالىق كودەكسىنىڭ جوباسى تۋرالى مەن ەشقانداي پىكىر بىلدىرگەن جوقپىن. سەبەبى ونىڭ ولقىلىقتارى وتە كوپ. ال بۇل جولعى جوبادا بيۋدجەت كىرىسىن ارتتىرۋ باعىتتارىندا كوپتەگەن قىزىقتى  ءارى ماڭىزدى ۇسىنىستار بار. كەيبىر جەرلەردە سالىق جەڭىلدىكتەرى الىپ تاستاۋ، كەي جەرىندە سالىقتاردى بىرىكتىرۋ باعىتتارى قاراستىرىلعان.  بيۋدجەت كىرىستىلىگىن كوتەرۋ دەگەنىمىز نە؟ ول ءبىزدىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىمىىزدى كوتەرۋ دەگەن ءسوز.

ءبىز سالىقتى كوبەيتەمىز دەپ كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ جاعدايىن ناشارلاتىپ المايمىز با؟

جوق، وسى جولعى سالىق كودەكسىندەگى وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار جان-جاقتى قاراستىرىلعان. سالىق تۇزەتۋلەرى الداعى ايلاردا شامامەن تامىز ايىندا پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلادى. بۇل اسا ماڭىزدى جوبالاردىڭ ءبىرى بولعاندىقتان جان-جاقتى تالقىلاۋلار جۇرگىزىلەدى. وعان «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى شاقىرىلادى. ولار كاسىپكەرلەرىمىزدىڭ مۇددەسىن قورعايدى. وسى جەردە ايتا كەتەيىن، ءبىز مەملەكەتتەن ءبارىن تەگىن الا بەرەمىن دەگەن تۇسىنىكتى قويۋىمىز كەرەك. ەگەر كاسىپكەر تابىس تاۋىپ وتىر ما، وندا وعان سالىق تولەۋى ءتيىس. سالىق اشىقتىعى بولۋى قاجەت. ءوزىڭىز بىلەسىز، استانادا ورتاشادان جوعارى تۇراتىن ادامداردىڭ كوپشىلىگىنىڭ قوسىمشا جالعا بەرەتىن پاتەرلەرى بار.  ولار ول ءۇشىن سالىق تولەمەيدى، ءبىراق ۇلكەن تابىس تاۋىپ وتىر. وسى سياقتى ماسەلەلەر باقىلاۋعا الىنىپ، سالىقتىڭ جاڭا نورمالارى كولەڭكەلى ەكونوميكاعا توسقاۋىل جاساۋى ءتيىس. مەن بۇل جەردە ساياجايدا وسىرگەن جەمىس-جيدەگىن كوشەدە ساتىپ كۇنىن كورىپ وتىرعان ادامدار تۋرالى ەمەس، جالپى ۇلكەن كولەڭكەلى ەكونوميكا جايىندا ايتىپ وتىرمىن. سوندىقتان وسى ماسەلەلەردىڭ ءبارىن زاڭ اياسىندا شەشۋىمىز كەرەك. ارينە، بيۋدجەتتى تەك سالىقتى كوتەرۋ ارقىلى شەشۋ دۇرىس ەمەس. ەكونوميكانى ساۋىقتىرۋ كەرەك. ءونىم ءوندىرۋ سالاسىن دامىتۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ پارتيانىڭ نەگىزگى باستاماسى بولىپ ساناتىن اگروبانك، ازىق-تۇلىك قاۋىپسىزدىگى سياقتى ماسەلەلەردى ناقتى قولعا العان دۇرىس. ءبىز الەمدى مويىنداتا الاتىن تازا، ەكولوگيالىق ونىمدەر شىعارۋعا مۇمكىندىگىمىز دە الەۋەتىمىز دە جەتەدى. ەشتەمەنى جاڭادان ويلاپ تابۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىلىم مەن عىلىمدى دا دامىتۋىمىز كەرەك. بيۋدجەتتىڭ ءبىراز بولىگىن ءبىلىم-عىلىمعا جۇمساپ جاتىرمىز. ءبىز بولاشاق باعدارلاماسى ارقىلى نەمەسە نازاربايەۆ ۋنيۆەرسيتەتتەرىنە وتە كوپ قاراجات بولەمىز. الايدا وكىنىشكە وراي، ءبىز ونىڭ ناتيجەسىن كورىپ وتىرعان جوقپىز. مىسالى، كىشكەنتاي عانا سينگاپۋر مەملەكەتىن الايىق، ەشقانداي قازبا بايلىعى جوق ەل. الايدا ولار اقپاراتتىق تەحنولوگيالارى ارقىلى الەمدى اۋزىنا قاراتىپ، سودان قوماقتى تابىس تابۋدا. ولاردىڭ فيشكاسى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار. ال ءبىزدىڭ فيشكامىز اۋىلدىق ونىمدەرى بولۋى كەرەك. ارينە باسقا باعىتتاردى دا دامىتۋ قاجەت دەپ بىلەم.

«حالىقتىڭ ماسەلەسىندە دوس، تانىس، تۋىس بولماۋى كەرەك»

دەپۋتاتتىق ساۋالدارىڭىز، ايماقتاردى ارالاعان كەزدەگى تۇرعىنداردىڭ ارىز-شاعىمدارىنىڭ ماجىلىستە قارالۋى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟

ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز ساپالى زاڭ شىعارۋ. زاڭ ساپالى بولۋ ءۇشىن ءبىز حالىقتىڭ ءىشىن ارالايمىز، جاعدايدى ءوز كوزىمىزبەن كورەمىز. سوندىقتان سايلاۋشىمەن ۇنەمى كەزدەسۋگە ءتيىسپىز. مەنىڭ جەتەكشىلىگىمدە ءوزىم جاقسى بىلەتىن قورعالجىن اۋدانى مەن ۇلىتاۋ ءوڭىرى. ۇزاق اۋىلدارعا ەرىنبەي بارىپ، جاعدايدى ءوز كوزىممەن كورگەندى جاقسى كورەم. شەشىلگەن دە جانە شەشىلمەگەن دە ماسەلە بولادى. جالپى مەندە مىناداي تاكتيكا. ءبىرىنشى، پروبلەما تۋىنداعان جەرگە بارىپ سايلاۋشىلارمەن كەزدەسەمىن. سوسىن سول جەردە سول ءوڭىردىڭ اكىمىمەن سويلەسىپ، ماسەلەنىڭ بەتىن اشىپ الام. ەگەر ماسەلە ولاي شەشىلمەسە وندا ول بويىنشا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولدايمىن. حالىقتىڭ ماسەلەسىندە دوس، قۇربى، تانىس، تۋىس دەگەن بولماۋى كەرەك. سەبەبى ءبىزدىڭ ارتىمىزدا حالىق تۇر. حالىقتىڭ بىزدەن باسقا سەنىم ارتارى جوق. ءبىر مىسال ايتايىن، بارشىن دەگەن اۋىلعا باردىم. قورعالجىننان شىققاننان كەيىن شۇباركولگە دەيىن 500 شاقىرىم جەر. وسى ارالىقتا قانشا ەلدى مەكەندە ادامدار تۇرادى. ءبىراق ول جاقتا جانارماي قۇياتىن بەكەت جوق. وندا تۇراتىن حالىق كولىكتەرىنە جانارماي قۇيۋ ءۇشىن 100-دەگەن شاقىرىمدى ارتقا تاستاپ، جانارماي تاسيدى. بۇرىن بولعان جانارماي بەكەتى جابىلىپ قالعان. مەن وبلىس اكىمىنە ءوتىنىش ايتتىم. اكىم  ماسەلەنى شەشەمىز دەپ شىعارىپ سالدى. سوسىن ماسەلە شەشىلمەگەن سوڭ مەن بۇل بويىنشا ۇكىمەتكە دەپۋتاتتىق ساۋال جولداۋعا ءماجبۇر بولدىم. ماسەلە شەشەمىن تاپتى. قانشا حالىق ماعان العىسىن ايتىپ جاتىر. مۇنداي فاكتىلەر كوپ. قاراعاندى وبلىسىنا قارايتىن قۇلانوتپەس دەگەن اۋىل بار. سول اۋىلدا سۋ جوق. جاڭا سۋ قۇبىرىنا قارجى بولىنگەن. ءبىراق ونى ورىندايتىن مەردىگەر كومپانيا اقشانى الىپ، جۇمىستى ىستەمەي كەتىپ قالعان. مەن ءوزىم بۇل ءىستىڭ باسىندا ءجۇردىم. قازىرگە دەيىن ماسەلە شەشىلگەن جوق. مۇنى دا ءوز باقىلاۋىما الىپ وتىرمىن.  سوندىقتان مەن قولىمنان كەلگەنشە باستالعان ءىستى اياقتاۋعا، ءوزىمنىڭ سايلاۋشىلارىما بەرگەن ءۋادىمدى ورىنداۋعا تىرىساتىن بولام...

 

«تاڭعى ساعات 5-تەن تۇرام»

ءسىز كوپبالالى اناسىز. وسى جۇمىستاردىڭ  بارلىعىنا قالاي ۇلگەرەسىز؟

ادام بولعان سوڭ بارىنە ۇلگەرۋ كەرەكسىڭ. مەن دەپۋتات بولسام دا مەنىڭ ۇيدەگى انا، ايەل ءرولىمدى ەشكىم الماستىرا المايدى. مەن نەگىزى ۇلكەن اۋلەتتىڭ ۇلكەن كەلىنىمىن. ءبارى ماعان قاراپ تۇر. مەنىڭ كەلىندىك مىندەتىمدى دە ەشكىم اتقارمايدى. مەن نەگىزى بارىنە ۇلگەرەمىن. مەندە تايم-مەنەدجمەنت دەگەن جاقسى جولعا قويىلعان. مەن ۇنەمى تاڭعىساعات  5-تە تۇرام. ايەل بولعان سوڭ وزىڭە قاراۋ كەرەكسىڭ وعان دا ۋاقىت كەرەك. مەنىڭ 4 بالام بار. ەشقانداي مەيرامحانا، ەشقانداي اسپاز بالاڭا نەمەسە كۇيەۋىڭە ءوزىڭ سياقتى تاماق جاساپ بەرە المايدى. سەبەبى ولار سەنىڭ كۇيەۋىڭنىڭ جانە بالالارىڭنىڭ قانداي تاعامداردى جاقسى جەيتىنىن سەنەن باسقا ەشكىم بىلمەيدى. ءبىراق قازىرگى كومەكشى تەحنيكالىق قۇرالدار ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىپ وتىر دەپ ايتا الام. ايەلدىڭ جاۋاپكەرشىلىگى كوپ، سوندىقتان بارىنە ۇلگەرۋگە مىندەتتىسىڭ. بۇل مەنىڭ قولىمنان كەلىپ جاتقان سياقتى.

 «مەيىرىم قۇشاعى» كوميسسياسىنىڭ جۇمىسى تۋرالى ايتساڭىز؟

اۋىل پارتياسىنىڭ ىشىنەن «مەيىرىم قۇشاعى» اتتى كوميسسيانى اشتىق. بۇل مەنىڭ يدەيام بولدى... ءقازىر ءار وڭىردە پارتيا جانىنان كوميسسيا جۇمىس جاساۋدا. اۋىلداعى ايەلدەر كەز كەلگەن ماسەلە بويىنشا وسى كوميسسياعا جۇگىنە الادى. وندا بارلىق ماسەلە بويىنشا اقپاراتتىق، كونسۋلتاتيۆتىك، قامقورلىق باعىتتارىندا جۇمىستار جۇرگىزىپ جاتىر. ەندىگى كەزەكتە الىس اۋىلدارعا بارماقپىز. جاقىندا مەن ءوزىم ونىڭ ورتالىق جيىنىن وتكىزدىم. قالاداعى ايەلدەردىڭ كوزدەرى اشىق، ءتۇرى باعدارلامالار بار. نەگىزى اۋىلدى جەرلەردە ايەلدەرگە قاتىستى زورلىق-زومبىلىق وتە كوپ كەزدەسەدى. ول كەزدە ولار قايدا بارارىن بىلمەي جاتادى. ءبىزدىڭ كوميسسيا وسى باعىتتاعى جۇمىستاردى دا قامتيدى. 

مازمۇندى اڭگىمەڭىزگە راحمەت!

ساراپشى: جاساندى ينتەللەكت – زامان تالابى ەمەس، ومىرلىك سەرىك
30 ناۋرىز 2025
ساراپشى: جاساندى ينتەللەكت – زامان تالابى ەمەس، ومىرلىك سەرىك

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى — «جاساندى ينتەللەكت الىپپەسى» كىتابىنىڭ اۆتورى، سيفرلىق تەحنولوگيالار جونىندەگى ساراپشى.

Ulys.kz: مەيىرجان مىرزا، «جاساندى ينتەللەكت الىپپەسى» اتتى كىتاپ جازۋعا نە تۇرتكى بولدى؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: شىنى كەرەك، جاساندى ينتەللەكت (جي) تاقىرىبى كۇن سايىن ماڭىزىن ارتتىرىپ كەلە جاتقانىمەن، ءقازاقتىلدى كەڭىستىكتە بۇل تۋرالى جۇيەلى، قاراپايىم تىلمەن جازىلعان دەرەك از ەدى. الەۋمەتتىك جەلىدەگى جازبالار، جەكە پىكىرلەر بار بولعانىمەن، تولىققاندى ءارى قۇرىلىمدى ءبىلىم بەرەتىن ەڭبەك جوق-تىن. وسى ولقىلىقتى جويۋ ماقساتىندا وقۋشىدان باستاپ ۇستازعا دەيىن تۇسىنە الاتىن «الىپپە» فورماتىندا كىتاپ جازۋدى ءجون كوردىم. بۇل كىتاپ تەك تەوريا ەمەس، پراكتيكالىق قولدانۋعا باعىتتالعان، جاساندى ينتەللەكتپەن جۇمىس ىستەۋگە ناقتى قادامدار كورسەتىلگەن.

جالپى جاساندى ينتەللەكت – بۇل كومپيۋتەرلەردىڭ ادامعا ءتان ويلانۋ، اقپاراتتى وڭدەۋ جانە شەشىم قابىلداۋ قابىلەتتەرىن ەلىكتەۋگە باعىتتالعان تەحنولوگيالار جيىنتىعى. ول العاش رەت 1950 جىلدارى عىلىمي ورتادا تالقىلانىپ، سول كەزدە-اق كومپيۋتەرلەرگە لوگيكالىق ەسەپتەردى شەشۋدى «ۇيرەتۋ» يدەياسى پايدا بولعان. الان تيۋرينگتىڭ «تيۋرينگ تەستى» جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى نەگىزگى ولشەمدەردىڭ ءبىرىن ۇسىنسا، 1956 جىلى اقش-تاعى دارتمۋت كونفەرەنسياسى ءجي-دى دەربەس عىلىم سالاسى رەتىندە رەسمي تۇردە تانىدى. ۋاقىت وتە كەلە، ماشينالىق وقىتۋ مەن تەرەڭ نەيروندىق جەلىلەر پايدا بولىپ، Big Data، ياعني ۇلكەن دەرەكتەر مەن ەسەپتەۋ قۋاتىنىڭ ءوسۋى ءجي-دى جاڭا دەڭگەيگە كوتەردى. ەندى جاساندى ينتەللەكتتىڭ قولدانىلۋ اۋقىمى داۋىسپەن باسقارۋ جۇيەلەرىنەن مەديسينالىق دياگنوستيكاعا، قارجى سالاسىنداعى اۆتوماتتاندىرىلعان تالداۋدان ينتەللەكتۋالدى كولىك جۇيەلەرىنە دەيىن كەڭەيدى. جاساندى ينتەللەكتتىڭ ەڭ نەگىزگى جەتىستىگى – ادام ميىنىڭ كەيبىر قابىلەتتەرىن كومپيۋتەرلىك الگوريتمدەر ارقىلى قايتالاي الۋى. ول دامۋدىڭ بىرنەشە تولقىنىن باستان وتكەرىپ، قازىرگى تاڭدا ەكونوميكانىڭ ءتۇرلى سەكتورلارىندا تابىستى قولدانىس تاۋىپ وتىر. ارينە، ونىڭ الەۋەتى زور بولعانىمەن، قاۋىپتەرى دە جوق ەمەس. مىسالى، تەحنولوگيانى تەرىس ماقساتتا قولدانۋ، جەكە مالىمەتتەردىڭ قۇپيالىعىن بۇزۋ نەمەسە الگوريتمدىك ادىلەتسىزدىك ورىن الۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، جۇمىس ورىندارىن اۆتوماتتاندىرۋعا قاتىستى الاڭداۋشىلىقتار دا بار. سول سەبەپتى بولاشاقتا ءجي-دى رەتتەۋ، ونى ءقاۋىپسىز ءارى ءتيىمدى پايدالانۋ – باستى مىندەتتەردىڭ ءبىرى بولماق.

Ulys.kz: جالپى، ءقازىر قوعامدا جي-گە دەگەن كوزقاراس قانداي؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: قوعام ەكىگە بولىنگەن. ءبىرى — «جي جۇمىسىمدى تارتىپ الادى» دەپ قورقاتىندار، ەكىنشىسى — «وسى ارقىلى جۇمىسىمدى جەڭىلدەتەمىن» دەپ ءۇمىت ارتىپ وتىرعاندار. شىن مانىندە، جاساندى ينتەللەكتتەن قورىققاننان گورى، ونى ءتۇسىنىپ ۇيرەنگەن ماڭىزدىراق. كەز كەلگەن جاڭا تەحنولوگيا باسىندا قورقىنىشتى كورىنۋى مۇمكىن. پاروۆوز دا العاش شىققاندا حالىق ۇرەيلەندى. ال ءقازىر ونسىز ءومىرىمىزدى ەلەستەتە المايمىز. سول سياقتى جي – بۇگىنگى ءومىردىڭ شىنايىلىعى. ول — باسەكەلەس ەمەس، كومەكشى.

Ulys.kz: جاساندى ينتەللەكتتى قاي سالالاردا قولدانۋ ەڭ ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيسىز؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: قولدانۋ اۋقىمى وتە كەڭ. ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا وقۋشىنىڭ دەڭگەيىنە قاراي وقۋ تراەكتورياسىن بەيىمدەي الادى. دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا اۋرۋدى ەرتە انىقتاپ، دياگنوز قويۋدا تاپتىرماس قۇرال. اۋىل شارۋاشىلىعىندا ونىمدىلىكتى بولجاۋعا، كليماتقا بەيىمدەلۋگە كومەكتەسەدى. مەديا مەن جۋرناليستيكادا ءماتىن گەنەراسيالاۋ، فاكچەكينگ جۇرگىزۋ سەكىلدى فۋنكسيالارى بار. اكىمشىلىك باسقارۋدا دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى شەشىم قابىلداۋعا سەپ. ياعني ءار سالا جي-دەن وزىنە قاجەت قۇرال تابا الادى. ەڭ باستىسى — دۇرىس قولدانا ءبىلۋ.

Ulys.kz: ءقازىر وقۋشىلار مەن مۇعالىمدەر اراسىندا ChatGPT، Copilot سىندى قۇرالداردى پايدالانۋ بەلسەندى. بۇل ءبىلىم ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەدى؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: ءيا، بۇل — وتە وزەكتى سۇراق. مەن ءارقاشان «جي – وقۋشىعا ارنالعان ەمەس، وقۋشىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيتىن قۇرال» دەپ ايتىپ ءجۇرمىن. ونى باقىلاۋسىز قولدانۋ — دايىن جاۋاپقا تاۋەلدىلىككە اكەلۋى مۇمكىن. ءبىراق مۇعالىمدەر ونى دۇرىس باعىتتا قولدانسا — كەرىسىنشە، شىعارماشىلىقتى ارتتىرىپ، ۋاقىتتى ۇنەمدەيدى. مىسالى، ەسسە قۇرىلىمىن تەكسەرۋ، جاڭا يدەيالار ۇسىنۋ، مازمۇندى وڭدەۋ سىندى پروسەستەردە جي تاپتىرماس كومەكشى. ءبىراق ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى بۇل قۇرالداردى پايدالانۋعا ناقتى ەرەجە مەن ەتيكا قالىپتاستىرۋى ءتيىس. بۇل الەم ەلدەرىنىڭ الدىندا تۇرعان ورتاق مىندەت.

Ulys.kz: قازاقستاندا جاساندى ينتەللەكتتى وقىتۋ جانە ناسيحاتتاۋ قاي دەڭگەيدە؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: سوڭعى جىلدارى جاقسى قادامدار جاسالىپ جاتىر. مەكتەپتەردە روبوتوتەحنيكا، ينفورماتيكا ءپانى كۇشەيتىلدى. كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىندا جي ماماندىعى اشىلدى. مەملەكەتتىك دەڭگەيدە «سيفرلىق قازاقستان»، «سيفرلىق ترانسفورماسيا» سەكىلدى باعدارلامالاردا جي ەنگىزۋ قاراستىرىلعان. ءبىراق بۇل باعىتتاعى ىلگەرىلەۋ نەگىزىنەن قالالاردا، اۋىلداردا ءالى دە اقپارات از. سوندىقتان «جاساندى ينتەللەكت الىپپەسى» سول الشاقتىقتى قىسقارتۋعا باعىتتالعان. ءارى بۇل — تەك ءىت ماماندارىنا ەمەس، جۋرناليست، ءمۇعالىم، دارىگەر، كاسىپكەر سەكىلدى كەز كەلگەن ادامعا قاجەت قۇرال ەكەنىن ءتۇسىندىرۋدىڭ ءبىر جولى.

ءبىز الەمدىك ۇردىسكە ىلەسۋگە تىرىسۋدامىز. ءبىراق جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا تولىقتاي الدا كەلەمىز دەپ ايتۋعا ءالى ەرتە. راسىن ايتقاندا، ەلىمىزدە ءجي-دى ازىرلەپ، قولدانىپ جۇرگەن جوبالار كوبەيىپ كەلەدى. مىسالى، تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەر مەن IT كومپانيالار وسى سالاداعى زەرتتەۋلەرىن باستاعان. كەيبىر ستارتاپتار دا دەرەكتەردى وڭدەۋ، ماشينالىق كورۋ، اۋدارما جۇيەلەرى ءتارىزدى باعىتتاردا قىزىقتى شەشىمدەر ۇسىنۋدا. دەگەنمەن، بۇل باعىتتا بىلىكتى ماماندار مەن قاجەتتى ينفراقۇرىلىمنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى ءبىزدى دامىعان مەملەكەتتەرمەن سالىستىرعاندا ءبىراز ارتتا قالدىرادى. شەتەلدە عىلىمي زەرتتەۋلەردى كوممەرسيالاندىرۋ پروسەسى جىلدام جۇرەتىن بولسا، بىزدە ول ءالى دە باياۋ قارقىنمەن جۇرۋدە. سوندا دا سيفرلىق ترانسفورماسيا ۇدەرىسىنىڭ قارقىن الۋى، مەملەكەت تاراپىنان IT سالاسىنا بەرىلەتىن قولداۋ جانە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتىڭ نىعايۋى جي تەحنولوگيالارىن دامىتۋعا وڭ ىقپالىن تيگىزەتىنى ءسوزسىز. الداعى ۋاقىتتا وسى مۇمكىندىكتەردى ءتيىمدى پايدالانساق، ەكونوميكا مەن تەحنولوگيالىق دامۋ سالالارىندا ۇلكەن جەتىستىكتەرگە جەتۋىمىز ىقتيمال. الايدا، ەگەر ءتيىستى ينۆەستيسيالار مەن ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارى جەتكىلىكسىز بولسا، وندا تەحنولوگيالىق تۇرعىدان كەيىندەپ قالۋ ءقاۋپى دە جوعارى. سونىمەن قاتار، جي جوبالارىن دامىتا وتىرىپ، دەرەكتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى مەن تەحنولوگيالاردى رەتتەۋ ماسەلەلەرىن دە ۇمىتپاعان ءجون. نەگىزى ءبىز جاھاندىق جي تولقىنىنا ىلەسىپ كەلەمىز.

Ulys.kz: ءجي-دىڭ قاۋىپتەرى تۋرالى ءجيى ايتىلادى. مىسالى، deepfake، دەرەكتەردىڭ ۇرلانۋى، ەتيكالىق ماسەلەلەر...

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: ءيا، تەحنولوگيا پايدامەن قاتار، ءقاۋىپ تە الىپ كەلەدى. Deepfake — جالعان بەينە مەن اۋديو ارقىلى ادامداردى الداۋ. بۇل ساياسات پەن اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىككە قاتتى اسەر ەتۋى مۇمكىن. سونىمەن قاتار، جەكە دەرەكتەردىڭ قورعالماۋى، ءجي-دىڭ ديسكريميناسيالىق شەشىمدەر قابىلداۋى سياقتى پروبلەمالار بار. سوندىقتان جي قۇرالدارىن قولدانار الدىندا قاۋىپسىزدىك پەن ەتيكا ماسەلەسى ءبىرىنشى تۇرۋى ءتيىس. قازاقستاندا بۇل باعىتتا قۇقىقتىق بازا ءالى قالىپتاسىپ جاتقانىمەن، الەمدىك ستاندارتتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ رەتتەۋ تەتىكتەرىن جاساۋىمىز قاجەت.

Ulys.kz: جاساندى ينتەللەكت قازاق تىلىنە قانشالىقتى بەيىمدەلىپ جاتىر؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: بۇل — ەڭ كۇردەلى ءارى ماڭىزدى سۇراقتاردىڭ ءبىرى. ءقازىر الەمدىك ءىرى تىلدىك مودەلدەر اراسىندا قازاق ءتىلى تولىق قولداۋ تاپپاي وتىر. ChatGPT، Gemini، Claude سىندى جي جۇيەلەرى قازاقشا جاۋاپ بەرە العانىمەن، ساپاسى جوعارى ەمەس. سەبەبى قازاق تىلىندەگى اشىق دەرەكتەر از. سوندىقتان ءبىزدىڭ ماقسات — قازاقشا دەرەككوزدى كوبەيتۋ، جي-گە بەيىم ماتىندەر بازاسىن قالىپتاستىرۋ. مىسالى، مەنىڭ كىتابىمنىڭ ءبىر ماقساتى – قازاق تىلىندەگى ساپالى اقپاراتتى كوبەيتۋ. سونىمەن قاتار، جي قۇرالدارىن قازاق تىلىندە جاساۋ ءۇشىن وتاندىق ستارتاپتارعا قولداۋ قاجەت.

Ulys.kz: قازاقستان جي تەحنولوگيالارىن ازىرلەۋدە قاي دەڭگەيدە تۇر؟ بىزگە ءوزىمىزدىڭ ۇلگىنى جاساۋ مۇمكىن بە؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: بۇل – ۇلكەن سۇراق. ءوزىمىزدىڭ تىلدىك مودەلدى جاساۋ — ستراتەگيالىق ماڭىزى بار قادام. جۇڭگو، كورەيا، فرانسيا سياقتى ەلدەر ءوز جي جۇيەسىن جاساپ ۇلگەردى. سەبەبى اقپاراتتىق قاۋىپسىزدىك، دەربەستىك، دەرەكتەردى باقىلاۋ – ءبارى سوعان كەلىپ تىرەلەدى. قازاقستاندا مۇنداي باستامالار بار، مىسالى، تىلدەردى دامىتۋ كوميتەتى قازاق ءتىلى كورپۋسىن سيفرلاندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ءبىراق بۇل جەتكىلىكسىز. بىزگە — جي زەرتتەۋ ورتالىقتارى، ۋنيۆەرسيتەتتەرمەن ارىپتەستىك، ءىت ماماندار دايىندايتىن پلاتفورمالار كەرەك. جي – تەك تەحنولوگيا ەمەس، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك ماسەلەسى.

Ulys.kz: ال جاساندى ينتەللەكت بولاشاقتا ادام ورنىن باسا الا ما؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: بۇل سۇراق كوپشىلىكتى مازالايدى. ءقازىردىڭ وزىندە جي كەيبىر جۇمىس تۇرلەرىن الماستىرىپ جاتىر – دەرەك تالداۋ، ءماتىن جازۋ، كود قۇراستىرۋ... ءبىراق ول ءالى دە «ويلاۋ»، «سەزىنۋ»، «شەشىم قابىلداۋ» سەكىلدى ادامي قاسيەتتەرگە جەتە العان جوق. جي – قۇرال. ادام ونى قالاي پايدالانادى – ناتيجە سوعان بايلانىستى. ادام بولمىسى، مادەنيەتى، ساناسى ەشبىر ماشينامەن الماستىرىلمايدى. جي تەك ادام الەۋەتىن تولىقتىرىپ، جاڭا دەڭگەيگە كوتەرەدى. دەمەك، ادام وزگەرۋى كەرەك – يكەمدىلىك، ۇيرەنۋ، بەيىمدەلۋ.

ءقازىر كوپتەگەن تاپسىرمالاردى ادامنىڭ قالاي جۇزەگە اسىرا الاتىنىنان كورى، جي تەحنولوگيالارى قالاي وڭتايلى ءارى تەز شەشەتىنىن تاڭداپ وتىرمىز. ونىڭ وركەنيەتتىڭ دامۋىنا قوسقان ۇلەسى ايتارلىقتاي بولدى. دەگەنمەن ءجي-دىڭ الەۋەتى مەن قاۋىپتەرى تەڭگەرىلگەن تۇردە زەرتتەلۋى ءتيىس. بۇل سالا كەز كەلگەن قاۋىپ-قاتەردى تۋىنداتپاۋى ءۇشىن دۇرىس رەتتەۋ مەن باقىلاۋعا نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى. بۇل ءبىر جاعىنان ادامداردىڭ تۇرمىسىن وڭايلاتىپ، ۋاقىت ۇنەمدەۋگە كومەكتەسەدى. ەكىنشى جاعىنان جي جاڭا وندىرىستەردىڭ پايدا بولۋىنا، عىلىمي جاڭالىقتاردىڭ جەدەل زەرتتەلۋىنە جانە ءتۇرلى سالاداعى مامانداردىڭ جۇمىس ادىستەرىنىڭ تۇبەگەيلى وزگەرۋىنە تۇرتكى بولۋدا. ارينە، جاساندى ينتەللەكت وركەنيەتتىڭ دامۋىنا ايتارلىقتاي ىقپال ەتتى. بۇرىنعى كومپيۋتەرلەر تەك بەلگىلى ءبىر الگوريتمدەر اياسىندا جۇمىس ىستەگەن بولسا، قازىرگى جي ولارعا قاراعاندا الدەقايدا يكەمدى. مىسالى، ماشينامەن وقىتۋ جانە تەرەڭ نەيروندىق جەلىلەردىڭ ارقاسىندا جي ميلليونداعان دەرەكتەردى وتە جىلدام تالداپ، ادامدارعا قولجەتىمدى ەمەس زاڭدىلىقتاردى كورە الادى. بۇل مەديسينا، ەكولوگيا، لوگيستيكا سەكىلدى كوپتەگەن سالالاردا يننوۆاسيالىق شەشىمدەر تابۋعا، قيىن مىندەتتەردى جەڭىلدەتۋگە سەپتىگىن تيگىزدى. دەگەنمەن، بۇل تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى ەنۋى قوعامداعى الەۋمەتتىك، زاڭدىق جانە ەتيكالىق ماسەلەلەردى دە الاڭداتپاي قويمايدى. جۇمىس ورىندارىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ اۆتوماتتاندىرىلۋى، جەكە مالىمەتتەردىڭ قاۋىپسىزدىگى، الگوريتمدىك ادىلەتسىزدىك سىندى فاكتورلار بولاشاقتا تالقىلاناتىن باستى تاقىرىپتارعا اينالىپ وتىر. سوندىقتان ءجي-دىڭ تەك ارتىقشىلىقتارىن عانا ەمەس، ونىڭ ادامزاتقا تيگىزەر ىقتيمال سالدارىن دا ەسكەرىپ، بۇل سالانى ءتيىستى تۇردە رەتتەۋ قاجەتتىگى تۋىنداپ جاتىر. جاساندى ينتەللەكت ءبىزدىڭ وركەنيەتىمىزدى جاڭا ءبىر بەلەسكە كوتەرىپ، دامۋ قارقىنىن ۇدەتتى. ونىڭ الەۋەتى زور، ءارى بولاشاقتا ءتۇرلى سالالاردا تەرەڭىرەك ورنىعىپ، ادامدارمەن ءوزارا ارەكەتتەسۋ دەڭگەيىن ودان ءارى كۇشەيتۋى ابدەن مۇمكىن.

Ulys.kz: سوڭعى سۇراق: قازاق قوعامى جي-گە دايىن با؟

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: تولىقتاي دايىنبىز دەپ ايتا المايمىز. ءبىراق سەرگەكپىز. قىزىعۋشىلىق جوعارى. ماسەلە — باعىت بەرۋ مەن تۇسىندىرۋدە. مەن ءوزىم ايماقتاردا لەكسيالار وقىعاندا، جاستاردىڭ كوزى جانىپ تۇرادى. ءبىراق ولارعا قۇرال كەرەك. سول قۇرال – تىلدە، مازمۇندا، باعداردا. جاساندى ينتەللەكت قازاق تىلىندە سويلەپ، قازاق بالاسىنا قىزمەت ەتۋى ءۇشىن ءبىز قازىردەن باستاپ ەڭبەك ەتۋىمىز كەرەك. كىتاپ جازۋىمنىڭ باستى ماقساتى دا – وسى جولداعى العاشقى كىرپىشتى قالاۋ ەدى. جي جۇيەلەرى قىزمەت كورسەتۋ جىلدامدىعى مەن ساپاسىن ارتتىرىپ، ادام فاكتورىنىڭ اسەرىن تومەندەتۋى مۇمكىن. بۇل ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتەن الاتىن قىزمەتتەرىنە قاتىستى ۋاقىت پەن رەسۋرستى ۇنەمدەيدى. دەگەنمەن، مۇندا اقپاراتتىڭ قۇپيالىلىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ جاعى دا وتە ماڭىزدى. ويتكەنى جي جۇيەسى نەعۇرلىم ۇلكەن كولەمدەگى دەرەكتەردى پايدالانسا، سوعۇرلىم كيبەرقاۋىپسىزدىك پەن ەتيكالىق نورمالاردى دا قاتتى قاداعالاۋ قاجەت بولادى. وعان قوسا، ءجي-دى ەنگىزۋ IT سالاسىنىڭ ماماندارىنىڭ، جالپى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋدى تالاپ ەتەدى. ەگەر ءبىلىم مەن تاجىريبەسى جەتكىلىكتى ماماندار جەتىسپەيتىن بولسا، تەحنولوگيا بار جەردەن دە تولىق پايدا كورە الماي، ارتتا قالىپ قويۋىمىز مۇمكىن. سول سەبەپتى اقپاراتتىق تەحنولوگيالار سالاسىنا ينۆەستيسيا قۇيۋ جانە ماماندار دايارلاۋعا باسىمدىق بەرۋ اسا ماڭىزدى. پرەزيدەنتتىڭ جاساندى ينتەللەكتتى مەملەكەتتىك قىزمەتكە كەڭ اۋقىمدا ەنگىزۋ تۋرالى ايتقانى – سيفرلىق ترانسفورماسياعا جاسالعان قيسىندى قادام. بۇل شارالاردى كەشەندى تۇردە جۇرگىزىپ، قاۋىپسىزدىكتى، زاڭنامالىق تالاپتاردى جانە اقپاراتتىڭ قۇپيالىعىن ەسكەرسەك، مەملەكەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ساپاسىن جاڭا بەلەسكە شىعارۋعا مول مۇمكىندىك بار.

Ulys.kz: اڭگىمەڭىزگە راقمەت! ەڭبەگىڭىزگە ساتتىلىك!

مەيىرجان اۋەلحان ۇلى: سىزگە دە راحمەت! باستىسى – ادامزاتقا قىزمەت ەتەتىن اقىلدى تەحنولوگيانى اقىلمەن قابىلداۋىمىز كەرەك.