Валюта бағамы
  • USD -

    477.7
  • EUR -

    521
  • RUB -

    5.41
Қазақстанда ұлттық саясат қалай жүргізілуде?
03 ақпан 2019
Қазақстанда ұлттық саясат қалай жүргізілуде?

Қазақстандағы ұлттық мәселе: Тәуелсіздік жылдары қандай өзгерістер болды және оған қатысты саясат қалай жүргізілуде? Бұл тақырыпқа зер салып көреміз. Жалпы, еліміз тәуелсіздік  алған бойда саяси элитаның алдында үлкен диллема тұрды. Әлеуметтік-экономикалық саясатты алмағанда, ұлттық саясат та басымдылыққа ие болып, ұлттық бірегейлігімізді (national identity) қалыптастыру сияқты өзекті мәселе туындады.

Мемлекеттің көпұлтты палитрасы және елдің солтүстігіндегі сепаратистік топтардың болуы ұлттық саясаттың ресми бағыты ретінде “қазақстандықтар” азаматтық ұлтын қалыптастыруға түрткі болды. Бұндай қадамға баруға толықтай негіз бар еді. Өзге посткеңестік мемлекеттерге қарағанда Қазақстанның саяси элитасы демографиялық, этностық және тіл саясатында радикалды шаралардан бас тартып, барлық ұлт өкілдеріне тең көлемде “кеңістік” ұсынды. Радикалды деуіміз – басымдықты тек титулдық ұлтқа беріп, өзге диаспоралар немесе азшылықтардың (minorities) мүдделерін тиісті дәрежеде ескермеу. Қазақстанда орыс тіліне ресми статус беру – ұлтаралық консолидацияны күшейтуде алғашқы қадамдардың бірі болды. Екіншіден, элита тарапынан барлық күш сананың “деэтнизациясына” жұмылдырылылды: бұл дегеніміз, азаматтың белгілі бір ұлтқа жатқызылуы саяси категория ретінде қабылданбауы. Осының барлығы Қазақстандағы азаматтық дискурстың пайда болуының алғышарты болды.

Қазақстандық кейс ұлт және ұлттық бірегейлік мәселесімен айналысатын отандық және шетелдік академиялық орталарда әлі күнге дейін үлкен қызығушылық тудырып келеді. Әсіресе, шетелдік ғалымдардың сараптаманы классикалық ғылыми теориялармен үйлестіре білуі, концепцияларды тиімді түрде пайдалана білуі назар аудартады.

 

Негізгі тендециялар

 

Тәуелсіздігіміздің 27 жылы ішінде еліміздің демографиялық және әлеуметтік-мәдени ахуалы едәуір өзгеріске ұшырады. Мысалы, негізгі тенденциялар қатарына төмендегілерді атасақ болады:

 

  • Еліміздің солтүстік облыстарында орыс/славян ұлт өкілдері үлесінің азаю тенденциясы жүріп жатыр. Әрбір солтүстік өңірде орыс/славяндардың үлесі жалпы халықтан есептегенде 36%-тен 50%-ке дейін құрайды. Өз кезегінде бұл аталған топтарды  көпшіліктен (majority) азшылық (minority) статусына айналдырды (Қостанай облысы мен СҚО-дан басқа). Бұл еліміз үшін 1990-жылдардан бері болған ең үлкен өзгеріс.

 

  • Қазақстаннан Ресейге жаппай иммиграциялық ағын 1990-жылдарда қарқынды түрде жүрді, дегенмен бұл тенденция әлі де жалғасын табуда. Орыс/слаян ұлтының өкілдері өз еркімен көшуде және 2006 жылы Ресей басшылығы енгізген қандастарды тарихи отанға қайтару бойынша арнайы бағдарламаның аясында көшуде. Мысалы, Ресей Федерациясының жаңадан азаматтық қабылдағандардың арасында үлесі ең үлкен топ – бұрынғы қазақстандықтар.

 

  • Маңызды фактордың бірі ретінде орыстардың/славяндардың ел ішіндегі демографиялық жағдайын айтсақ болады. Елдегі орыс ұлты өкілдерінің орта жасы – 44 жас, ал қазақтардың арасында бұл көрсеткіш екі есе аз – 23 жас. Бұл өте үлкен демографиялық айырмашылық: яғни, 10-20 жылдан кейін Қазақстандағы орыс/славяндардың негізгі бөлігі зейнетақы жасына жетеді деген сөз.

 

  • Тағы да негізгі тенденция ретінде қазақтар арасындағы жаппай урбанизация жүріп жатқанын айтуға болады. 1970-жылдардан бері қалаларда тұратын қазақтардың саны 1-ден 5 миллионға ұлғайды. Нәтижесінде, қазақтардың жартысы қазіргі кезде қалаларда тұрады деп айтуға болады.

 

  • Тіл факторы. Қазақ тіліне қатысты билік тарапынан ұсынылған бастамалардың біраз бөлігі 2000-жылдардың басында аса сәтті болған жоқ. Дегенмен, қазіргі “қазақылану” өздігінен болып жатқан процесс: мемлекеттік тілде сөйлейтін және қазақтілді контентті тұтынатын жаңа ұрпақ пайда болуда, көпшілігі қазақтілді боп есептелетін өңірлердегі халықтың урбандалуы. Қазақ жастары, айта кетерлік бір жайт, солтүстік көршіміздің ықпалынан өздерін алшақ ұстауға тырысады.

 

  • Қазақтілді ақпарат кеңістігі кеңейіп, орыстілді ақпарат сегменті кішіреюде.

 

Жоғарыда аталған тенденциялардың орын алуы мемлекеттік элита тарапынан қандай реакция тудырады деген заңды сұрақ туындайды. Оған қоса, осы факторлардың “азаматтық ұлт” ресми дискурсына, яғни титулды ұлт пен өзге этностық топтар арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған саясатқа қаншалықты әсер ететіні де басқа сұрақ. Осы сұрақтарға жауап беру үшін ұлттық саясатқа қатысы бар бағдарламалар мен бастамаларға қысқаша талдау жасау маңызды. Бұл талдау саяси элитаның өзгеріп жатқан демографиялық және тілдік ахуалға қаншалықты реакция жасап жатқанын көрсететін болады. Талдауға 2011-2018 жж. аралығында шыққан сегіз құжат енді (5-құжаттан басқа). Аталмыш мәтіндерді талдауда қажетті сараптамалық құрал боп саналатын сыни дискурс әдісінің рөлін атап өткен жөн.

 

 

  1. ҚР тілдерді дамыту мен қолданудың 2011 - 2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы

Аталған бағдарламада қазақ тілі мемлекеттік/ұлттық бірлігінің жалғыз факторы ретінде қарастырылады. Мемлекеттік тілде білім беру, әкімшілік және БАҚ салаларында жан-жақты насихаттау мен тарату бойынша нақты міндеттермен ерекшеленді. Орыс тілінің ресми статусына қарамастан, негізгі басымдық қазақ тіліне берілген. Тағы да көзге түсетін фактілердің бірі – бірқатар мақсаттар мен міндеттерді орындауға арнайы дедлайндар қойылған. Мысалы, 2020-жылға қарай халықтың 95 проценті қазақ тілінде жетік деңгейде меңгеруі керек. Құжатта орыс тілі мен басқа тілдер туралы айтылғанымен де, олардың жиілігі қазақ тілінің жиілігіндей емес. Құжаттың тағы бір ерекшелігі – ағылшын тілінің білім беру саласына кеңінен енгізуінде.

 

  1. “Мәдени мұра” бағдарламасы және ҚР Мәдени даму концепциясы – еліміз ұстанған мәдени плюрализм саясаты мен “балқыту қазаны” моделіне қарама-қайшы келетін бағдарламалар. Аталған құжаттарда қазақстандық ұлттың мәдени коды қазақтың ұлттық мәдениеті арқылы қарастырылған. Оған қоса, тарихи орындар мен музейлерді сақтауға, мәдени бағдарламаларды насихаттауға және басқа да қазақ мәдениетін жетілдіруге бағытталған шаралардың қажеттілігі қарастырылған.

 

  1. “Мәңгілік Ел” патриоттық акті – Президенттің “Қазақстан – 2050” стратегиясы аясында жариялаған жобасы. Аталған құжат өзінің мемлекеттік идеология ретінде рөлін жоғалтқанымен, саяси элитаның азаматтықтан гөрі этностық ұлттық саясатты жүргізуге ниетінің көбірек екенін көрсетеді. Елдегі азаматтық ұлттың және “Бір ел. Бір тағдыр” принципінің маңыздылығы жайлы айта отырып, бағдарламаның авторлары қазақтың тарихына, символдарына және мәдениетіне жиі сілтеме жасайды.

 

  1. “Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру” – қазіргі идеологияның рөлін атқарып жатқан мақала форматындағы құжат. Атауы советтік сарында берілгенімен, мақаланың мазмұны, ондағы міндеттер этноұлттық сипатта жасалынған. Сананы өзгерту және қазақстандықтардың мәдениетін жетілдіру тек қана қазақтың ұлттық салт-дәстүрлері, рәсімдері, тарихын зерделеу, тілі және мерекелері арқылы жүзеге асатын жоба түрінде берілген. Айта кететін бір жайт, латынға көшу мотиві аса сақтықпен түсіндірілген, яғни “ұлттық”, “русский вопрос” мәселесін айналып өткен. Жаңа алфавитке көшу “модернизация/экономика” сияқты мотивтер көрсетілген және латын қарпі елдің технологиялық әлеуеті дамуының драйвері ретінде түсіндірілген.

 

  1. ҚР БҒМ «Қазақ жазбасының латын қарпіне көшуі туралы» сараптамалық анықтамасы (2007) – мемлекеттік ресми құжаттардың ішінде отарлық саясатқа қарсы және антисоветтік, ұлтшыл риторикамен жазылған жалғыз құжат. Сараптамалық анықтама 2007 жылы латынға көшу идеясы көтеріліп жатқан кезде жазылған. Құжатта алфавит реформасы орыс мәдениеті мен тілінен алшақтап, түркі әлеміне жақындау қажеттілігімен түсіндірілген  (“О переходе казахской письменности на латинскую графику. Предварительная аналитическая записка”).

 

  1. “Қазақстанның үшінші жаңғыруы: жаһандық бәсекеге қабілеттілік” – басты қозғалатын мәселе әлеуметтік-экономикалық мазмұнда болғанымен, Президенттің бұл жолдауында тіл мәселесі де қозғалған. Назар аударатын бір тұсы – қазақстандықтардың әлеуетін дамыту (IT біліктілікті, қаржылық сауаттылықты қалыптастыру және жастарды патриотизмге баулу) білім саласында ағылшын тілінің рөлін арттырумен тікелей байланыстырылған. Орыс тілі жайлы сөз қозғалмаған және қазақ тілінің басым рөлін сақтап қалатындығы жайлы айтылған.

 

  1. “Серпін” – жасырын месседжі бар ұлттық жоба. Бағдарламаны іске асырудағы алғышарт ретінде елдегі еңбек нарығын дамыту қажеттілігі және жұмыссыздыққа қатысты мәселелерді шешу алға қойылған. Дегенмен, бағдарламаны тек “экономиалық” себептермен жасалынған айту қиын. Бұлай деуіміз, елдің этностық картасындағы осы бағдарлама аясында жастарды “экспорттаушы” және “импорттаушы” өңірлерді алып көз жеткізуге болады. Мемлекет қазақыланған облыстардан (Қызылорда – 96%, Маңғыстау – 90.26%, Атырау – 92.12%) жастарды халқының басым бөлігі славян топтары құрайтын және қазақтар азшылық боп табылатын өңірлерге (орыс/славяндар: CҚО – 49.76%, Қостанай – 41.58%)  көшіруде.

 

  1. “Ұлы даланың жеті қыры” – ұлтты қалыптастыру жағынан маңызды компоненттері бар бертінде шыққан мақала. Қазақ халқының ұлттық бірегейлігін тарих тұрғысынан нығайту және оны өзге ұлт өкілдері арасында кеңінен таратуға бағытталған жобалары бар. Рухани жаңғыру бағдарламасындағы “Туған жер”, “Қазақстанның қасиетті географиясы” мен “Ұлы даланың жеті қыры” мақаласындағы “Архив – 2025”, “Ұлы даланың ұлы есімдері”, “Түркі әлемінің генезисі”, “Дала фольклоры мен музыкасының мың жылы” және басқа да тарихи жобалар арасында тығыз идеологиялық байланыс бар.

Қорытындай келе, жоғарыдағы жобалар саяси элитаның елдегі өзгеріске ұшырап жатқан демографиялық және тілдік ахуалға қалыпты реакциясы деп айтуға болады.

 

Қатерлер

 

Қазақ бірегейлігіне шамадан тыс акцент қою, қазақтардың этномәдени символдарынан үздіксіз ұлықтау және өзге де ұлт өкілдерінің әлеуметтік-мәдени қажеттіліктеріне мән бермеу алдағы уақытта қазақтардың арасында ұлтшыл риториканы күшейте бермек. Ең алдымен, қазақ ұлтшылдығының күшеюі барлық қоғам салаларының “қазақылануы” жағдайында тәрбиеленген және жаңа ұрпақтың факторымен байланысты. Бұл жағдайда жаңа/жас ұрпақ ұлтаралық достықты сақтауға бағытталған ұрандар “қазақы” тақырыптан басым болуына жол бермейді деп айтуға болады. Осылайша, қазақ ұлтшылдығының күшеюі өзінің шырқау шегіне жетіп, бұл факторды тиісті дәрежеде ескермеу ел тұрақтылығына нұқсан келтіруі әбден мүмкін.

 

Түйін

 

Сараптама көрсеткендей, ұлттық саясат елдегі этностық ортада болып жатқан өзгерістермен ілесіп жүргізілуде. Жоғарыдан жүргізіліп жатқан саясат қазақстандық ұлттың біртұтастығын сақтау, азаматтық бірегейлікті нығайту деген сияқты ұрандар арқылы жүзеге асуда. Дегенмен, осы саясаттың астарында титулдық ұлттың бірегейлігін кеңінен насихаттау да жүріп жатыр.

Қарқынды жүріп жатқан деруссификация (орыс мәдениетін әлсірету) және қазақтандыру, ең бірінші кезекте, елдегі өзгерген әлеуметтік-демографиялық траекториясының нәтижесі. Орыс/советтік бірегейлігі бұрынғыдай ықпалын жоғалтып, алдағы уақытта саяси маңыздылығы болмайды. Соңғы статистикалық мәліметтерге сүйенсек, елдегі қазақ халқының үлесі 70%-ті құрайды. Бұл дегеніміз, қалған 30% өзге ұлт өкілдерінің мәдени қажеттіліктері де есепке алынуы керек.

 

Ұлтаралық тұрақтылықтың сақталуы үшін және әлеуметтік қақтығыстарды болдырмас үшін келесідей шараларды орындау ұсынылады:

 

  • Қоғамдық-саяси бағыттағы БАҚ контентін реттеп отыру қажеттілігі бар. Қазақстандағы масс-медиа қазақтілді және орыстілді болып екі лагерьге бөлінетіндіктен бұндай шараның маңыздылығы туындайды. Ұлттық мәселелерді қозғау барысында БАҚ өкілдері тек этиканың аясында қызмет етуі керек. Екі БАҚ та теңдік принципін ұстанып, қазақтардың және басқа ұлт өкілдерінің ақпараттық қажеттіліктерін ескеруі қажет.

 

  • Мемлекеттік қызметкерлер мен БАҚ өкілдеріне “контекстке” немесе аудиторияға қарай байланысты өзгеретін Президенттің риторикасын үлгі ретінде алу керек. Бұл екі аудиторияның арасында тепе-теңдікті сақтауға сепші болады.

 

  • Қазақстан халқы ассамблеясы тек жыл сайынғы съезбен шектелмей, өңірлердегі орталықтардың жұмысын белсенді түрде жүргізіп тұруы маңызды.

 

 

 

Исатай МИНУАРОВ, социолог

 

сурет: aikyn.kz. wikipedia.com

        

 

 

RELATED NEWS
МҰЗДЫҚТАРДЫҢ ЕРУІ — ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ СУ ПРОБЛЕМАСЫН  КҮРДЕЛЕНДІРЕДІ
09 сәуір 2019
МҰЗДЫҚТАРДЫҢ ЕРУІ — ОРТАЛЫҚ АЗИЯДАҒЫ СУ ПРОБЛЕМАСЫН КҮРДЕЛЕНДІРЕДІ

Соңғы кезде өзендерге ағатын құйылатын судың көлемі ұлғайды деп қуанатын адамдарды жиі көреміз. Алайда, мамандар бұған қайғарады. Себебі, мұздықтардың жылдам еруі салдарынан судың көлемі артуда. Орталық Азия аймағында Аралдың тартылуына қатысты, Әмудария мен Сырдарияның дұрыс, тиімді пайдаланбауы мен салада жаңа технологиялардың болмауынан тыс аймақта суға қатысты тағы бір проблема бар. Ол соңғы жылдары Тянь-Шянь мен Памир тауларындағы мұздықтардың жылдам ери бастауы. Оған климаттың жылынуы мен Аралдан ұшқан тұзды шаң-тозаң қатты әсер етуде.

Аралды Құтқару Халықаралық Қорының Қазақстандағы атқарушы директоры Болат Бекнияздың айтуынша, Сырдария мен Әмудария су келетін жағы біздің мұздықтар ғой. Оның көлемі азайып жатыр, кейбір жерде 50, кей жерде 40 % кеміген. Климаттың өзгеруіне байланысты негізгі судың көлемі азайып жатыр. Тәжікстан Республикасы Ғылым академиясы Су проблемалары, гидроэнергетика және экология институтының аға ғылыми қызметкері Бахром Мамадалиев, Ұсақ мұздықтар жоғалуда. Бұл судың азаюына әкеледі, бүкіл елдердегі өзен суларының экологиялық ахуалы нашарлайды. Соңы су ресурстарының жетіспеушілігі мен тапшылығына ұласады. Яғни  тұтас елді-мекендер сусыз қалып, халық арасында ауру-сырқау артады деген сөз.

Орталық Азия елдері таяу жылдары үлкен проблемаға айналатын осы мәселелерді қазірден шешуі тиіс. Алайда бірауыздық танытқаннан гөрі бас-басына би болуға асық. Тағы бір үлкен проблема — судың басындағы елдер тіпті өзендерді басы бүтін өз меншігі ретінде көруге көшкен.  БҰҰ-ның кеме жүрмейтін халықаралық су арналарын пайдалану құқығы туралы конвенциясының (Нью-Йорк, 1997 ж.) 5-бабының 2-тармағында «Судың бойындағы мемлекеттер халықаралық ағын суды әділетті және парасатты түрде пайдалануға, игеруге және қорғауға қатысады. Мұндай қатысуға, осы Конвенцияда қаралған суды пайдалану құқығы сондай-ақ оны қорғау мен игеру мәселесінде ынтымақтасуға қатысты міндеттер де жатады» деп тайға таңба басқандай жазылған. Түркия Республикасы Әлеуметтік инновация зерттеу орталығының үйлестірушісі, профессор  Жемал Зехир бұл мәселеге қатысты былай дейді:  «Трансшекаралық суларды халықаралық құқық су басындағы  елдердің басы бүтін өз меншігі ретінде қолдануына рұқсат бермейді. Бұл өте маңызды. Яғни Қазақстанға аққан Сырдария мен Әмударияны басқа мемлекеттер өз құқықтарын шектен асыра пайдаланып, басқара алмайды. Қазақстанның қажеттелігін ескеруі тиіс әрі келіссөз жасаулары керек. Аумағын басып өтетін үшін оларды қолдануларына хақтары бар, бірақ шектен асыра пайдалана алмайды». Тағы бір түркиялық ғалым Хасрет Чомак та, «1997 жылы шыққан БҰҰ-ның келісіміне сай, трансшекаралық және шекара маңы өзеннің басында отырған елдер су саясатына өзгеріс жасауда оны пайдаланатын өзге мемлекеттердің мүддесіне кесірі тию ықтималы жоғары болса, кем дегенде алты ай бұрын оларға хабар беріп, рұқсатын алуы тиіс. Судың бастауы бізден шығады, мен ойлағанымды істеймін, қалағанымша  қолданамын деген түсінік болмайды. Себебі халықаралық ұйымның құжаты осыны мұқият ескертеді» деді.

Расында да, табиғатта су мен жел адамдар сызған шекараларға мойынсұнбайды.  Бір елден екінші елге виза, паспорт алмастан емін-еркін өте береді. «Бұл су менікі» деуге ешбір мемлекеттің хақы жоқ. Әрине, қолдану құқына, қажеттіліктерін өтеу құқына ие. Алайда халықарлық құқық көршіңіздің де құқына зардап етпеңіз, қажет болғанда, оған да су бересіз дейді. Сондықтан біріге отырып келісу керек, мүмкіндік болса, ортақ су қоймаларын жасау керек. Энергия мәселесін де бірігіп шешу қажет.

Аралды Құтқару Халықаралық Қорының Қазақстандағы бөлімшесінің су ресуртары жөніндегі департаментінің басшысы Әмірхан Кеншімов, Екі конвенция бар. Біреуі 1992 жылы қол қойылған Хелсинки конвенциясы. Ол жақсы жұмыс істеп тұр. 45-тен астам ел мүше. Оның ішінде: біз де мүшеміз, Өзбекстан да мүше. Бірақ оны Қырғызстан мойындамай отыр, Тәжікстан мойындамай отыр. Содан кейін барып 1997 жылғы Нью-Йорк конвенциясы бар. Басында шарты болған 35 мемлекет мойындағаннан кейін күшіне енеді деп, былтыр күшіне енді. 35 мемлекет мойындады. Біз оған кірген жоқпыз, Өзбекстан оған кірген.

Мәселен, Қырғызстан «Қамбар Ата» су електр стансасын, Тәжікстан болса «Рогунды» салуға шетел инвесторларын іздеуде. Бірақ, мұндай жобаларға үшінші елдердің қаржы салуы қауіпті. Су мәселесін басқару үдересіне шетелдіктерді араластыру алаңдатпай қоймайды. Ертең ойынға айналдырып жүрмей ме? Сондықтан Орта Азия елдері су электр стансаларын бірігіп салуы керек. Қырғыз Республикасының Ауылшаруашылығы және мелиорация экс-министрі Чынгысбек Узакбаев, Бүгін инвесторлар керек деп жатамыз, бірақ шеттен келгендерден мен қорқамын. Ашық айтайын Қырғызстанда қазіргі кезде экономикалық аухал нашар. «Қамбар Ата-1» мен жоғары Нарын су электр стансаларын құруға Қытай екі алақанын ысқылап дайын отыр. Кел мен ақша берейін деп. Ал орыстар Ресей де  біздің ең жақын дос мемлекет. Олар да сұқтанып отыр. Ендігәрі Орта Азиядан шықпаймын деп Трамп та қатты айтып жатыр. Олар бұл аймақтан ешқашан шықпайды, өйткені олардың әрбірінің осы жерде өңірлік саясаты мен мүддесі бар.

Ал Түркиядағы «Hydropolitics association» халықаралық ұйымының президенті  Дурсун Йылдыздың көзқарасы: «Орта Азияда энергия мәселесін су проблемасымен қатар шешу қажет. Әйтпесе, тек судың жайын реттеу оңайға соқпайды. Себебі, Кеңес дәуірінде экономиканың су көп қолданылатын салалары дамытылды. Мысалы, Өзбекстанды суға аса мұқтаж тікелей егістікке тәуелді сала етті. Судың жоғары жағында орналасқан қырғыз бен тәжік энергиясы жоқ болған соң судан энергия алуға ұмтылса, керісінше суармалы алқабы көп төмендегі елдер суға мұқтаж болды».

Демек, судың басындағы елдердің де, соңындағы елдердің де мүддесі толық үйлесім табуы керек. Сонда ғана мәселе толық шешімін табады. Бұл үшін ортақ су банкін құру — тиімді жолдардың бірі. Қырғыз Республикасының Ауылшаруашылығы және мелиорация экс-министрі  Жумакадыр Акенеевтің пікірінше, Бірігіп су банкі түзілсе, ол банк Сауд Арабиясы сияқты қаржылы елдермен келіссөз жасап, сіздер су құбырын тартып  беріңіздер деу керек. Одан соң су құбыры арқылы өзімізден асқан суды оларға сатып, түскен ақшаны су мәселесін шешуге пайдалансақ болады. Аралды толтыруымыз керек, халқымыз жақсы су ішуі керек. Өйткені, денсаулығы жақсы адамның өмір сүруі ұзарады.

Су банкісін құру үшін әрбір елдің өзінің квотасы болады. Су энергетикалық ресуртарға кейбір жерлерде осы квоталарды алмастыру қажет. Құқықтық сұрақтарды реттеу жеке мәселесі тұрақты диалогты қажет етеді. Жылдың әр түрлі маусымында энергетикалық ресурстарды реттеу мен пайдалану тағы да осы мәселелер бойынша тұрақты жұмыс қажет етеді. Бұндай бастаманы 2003 жылы Қазақстанның тұңғыш  Президенті Нұрсұлтан Назарбаев ұсынған болатын. Ол суды жеткізіп беруші елдер мен тұтынушы елдер арасында диалог бола алатын су-энергетикалық консорциумын құруды бастама етіп көтерді. Бірақ Орталық Азия мемлекеттері  ол кезде дайын болмады деп есептеймін. Өйткені су мен энергетика бірге жүрсе, әр мемлекет одан пайда табады. Сол үшін оның бәрі бір консорциумның қолында болу керек. Гидроэнергетика, су мәселесі бәрі бір басқармада болу керек. Сонда әр мемлекет өз пайдасын көреді.

Қазір трансшекаралық су бассейндерінде қазір мынадай өткір мәселелер тұр: су ресурстарының азаюы, балық қорының азаюы, суармалы жер өнімділігінің күрт түсуі, биоресурстардың жоғалуы, мұздықтардың деградацияға ұшырауы, сел қауіпінің артуы мен шөлдердің ұлғаюы сонымен қатар өзен сағасындағы ормандардың деградацияға ұшырауы. Сондықтан трансшекаралық өзендер мәселесін бес мемлекет біріге отырып жуық арада жедел шешуі тиіс.

Әлемдегі су проблемаларын шешкен елдерге қарасақ, олардың ерекшеліктері Орта Азия мемлекеттерінде де бар. Ол ұқсас мәдениет. Еуропаға қарасақ та, Америка мен Канада арасындағы байланысты алсақ та, бір-бірлеріне ұқсас, тілі бір адамдар. Түбі де бір, мәдениеті де. Бір отбасының мүшесі сияқты. Орта Азия аймағындағылар Кеңес Одағы кезінде де бірге өмір сүрді. Сондықтан тарихи-мәдени байланыстар терең, діні бір, адамдары бір-біріне өте жақын. Мәселенің шешілмеуіне ешбір негіз жоқ. Бірақ аймақ көшбасшыларына саяси ерік-жігер керек. Олар бастарын бәйгеге тігуі тиіс.  Себебі, көршінің қажеттілігін өтесең ғана, сенің де мәселең шешімін табады.

«Судың тілін білген ұтады, судың тілін білмеген құртады». Аймақта     гидроэнергетикалық саясат шатқаяқтап тұр. Суды дұрыс бөлісіп, басқара алмағандықтан көп дүниеден ұтылып отырмыз. Мәселен, су-энергетикалық саясатындағы әріптестікке немқұрайлылықтың салдарынан Орта Азия елдері жылына 1,7 миллиард АҚШ долларынан айырылады. Яғни бұл аймақ елдері жалпы ішкі өнімінің 3 пайызы. Орталық Азия су энергетикасының біртұтас саясатсыз проблеманы шеше алмайды. Бұл тек аталған елдердегі өзара әріптестік арқасында ғана қол жететін дүние. Қазіргі кезде бұл мәселе пісіп жетілді. Су мәселесін шешетін де кезең жетті.

Өзбекстан басшысы, Қырғызстан басшысы ауысты. Орталық Азия басшыларының бір-бірімен байланысы артып, біраз проблемалар шешілді. Енді аймақ басшылары зардабы ауыр болатын су проблемасын жедел бірігіп, ақылдаса отырып қолға алуы тиіс. Әйтпесе, көп дүниеден кеш қаламыз.

 

 

Ержан ҚАЛЫМБАЙҰЛЫ, журналист

КЕЗЕКТЕН ТЫС ПРЕЗИДЕНТТІК САЙЛАУ БОЛМАЙДЫ
05 ақпан 2019
КЕЗЕКТЕН ТЫС ПРЕЗИДЕНТТІК САЙЛАУ БОЛМАЙДЫ

Н.Назарбаев: Конституцияға сәйкес Президент кезектен тыс сайлау өткізу жөнінде мәлімдеме жасауға құқылы, бірақ ондай жағдай бола қоймас. Сондықтан, тыныштық сақтап, күнделікті жұмыспен айналыса беру керек.

Бүгін Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевтың Конституциялық Кеңеске өтініш білдіруіне қатысты мәлімдеме жасады. Мәлімдеменің мәтіні akorda.kz сайтында жарияланды.

Президенттің сөзінше, Қазақстан Республикасының Конституциясын қабылдаған 1995 жылдан бастап бүгінге дейін Конституциялық Кеңеске 220 өтініш жолданыпты. Соның  22-сін Президент жөнелтіпті.

«Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» заңға сәйкес, Конституциялық Кеңес Конституцияға ресми түсіндірме беруге құқылы. Заңнамада олқылықтардың орын алуы – болып тұратын жағдай. Мысалы, Конституцияда Президентті алмастыру жолдары айқындалмаған, сондай-ақ оның өз еркімен отставкаға кету жағдайы қарастырылмаған. Мұндай нормалар әлем елдері конституцияларының бәрінде бар. Бұл аспектілердің өзектілігі зор екенін ескеріп, мен Конституциялық Кеңестен осы ережені түсіндіруді сұрадым»,-дейді Н.Назарбаев. Сонымен қатар бүгінде қоғамды сайлау мәселесі мен транзит жайы қызықтыратынан тоқталған ол: «Бірақ, бұл тақырыпқа қатысты жұртты дүрліктірудің қажеті жоқ. Ата заңымызда, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы» Конституциялық заңда сайлау өткізудің тәртібі мен уақыты, өкілеттіліктің аяқталу мерзімі анық жазылған. Конституцияға сәйкес Президент кезектен тыс сайлау өткізу жөнінде мәлімдеме жасауға құқылы, бірақ ондай жағдай бола қоймас. Сондықтан, тыныштық сақтап, күнделікті жұмыспен айналыса беру керек»,-деді.

Естеріңізде болса, Қазақстан Республикасы Президентінің ҚР Конституциялық Кеңесіне өтініш жолдағаны туралы Кеңестің сайтында ақпарат шыққан болатын. Онда «2019 жылғы 4 ақпанда Республиканың Конституциялық Кеңесі Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Қазақстан Республикасы Конституциясының 42-бабының 3-тармағына ресми түсіндірме беру туралы өтінішін конституциялық іс жүргізуге қабылдады. «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» Конституциялық заңына сәйкес, аталған өтінішті Конституциялық Кеңестің отырысында қарау үшін қажетті материалдарды дайындау жұмысы жүргізілуде», -деп жазылған еді хабарламада.

 

 

Сепаратизм үшін Петропавлда ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды
16 тамыз 2022
Сепаратизм үшін Петропавлда ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды

Петропавлда елдің бүтіндігін бұзуды насихаттап, ұлтаралық алауыздық тудырған ерлі-зайыптылар 5 жылға сотталды.

ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Солтүстік Қазақстан облысы бойынша департаментінің мәліметінше, Петропавл қалалық соты әлеуметтік желі арқылы ұлтаралық алауыздықты тудырған ерлі-зайыптыға қатысты қылмыстық істі қарап, үкім шығарды. Күйеуі мен әйелі енді алдағы 5 жылды қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіздіктегі мекемесінде өткізеді.

Былтыр желтоқсан айында Петропавл тұрғындары Ұлттық қауіпсіздік комитетінің СҚО бойынша департаментінің және СҚО Полиция департаментінің экстремизмге қарсы іс-қимыл басқармасы қызметкерлерінің көзіне түскен. Ерлі-зайыпты әлеуметтік желіде және YouTube арнасында Солтүстік Қазақстан облысын және Петропавлды Ресейдің құрамына беру қажеттігі жайында қайта-қайта жазып, айтып, осылайша елдің тұтастығын бұзуды насихаттады. Өңірдегі және жалпы елдегі түрлі ұлт өкілдері арасында, жалпы қоғамда ұлтараздық тудырды.

«Петропавл қалалық соты қылмыстық істі 20 мамыр күні қарады. Сепаратистік әрекеті бар қылмыстық іс бірнеше сот отырысында қаралды. Сотталушылардың кінәсі дәлелденді. Тиісті талдау жүргізілді. Істі Ұлттық қауіпсіздік комитеті тергеді. Осыған ұқсас қылмыстар 2018 жылы, 2019 жылы да қаралды. Онда да кінәлілер сотталды. Жалпы, ҚР Қылмыстық кодексінің 180-бабы 2-бөлігі бойынша 5 жылдан 10 жылға дейін жаза қарастырылған. Жазаны өтеудің басқа баламасы жоқ. Сондай-ақ, экстремистік қылмыс болғандықтан, шартты түрде мерзімінен бұрын босатылмайды», - дейді Петропавл қалалық сотының судьясы Алмас Жұмағазин.

 

inform.kz

Біз туралы
ulys.kz — ақпараттық, сараптамалық және танымдық бағыттағы материалдарды береді.
 
Мультимедиялық жоба заман талабына сай жасалған. Қазақстанның ақпараттық нарығын сапалы
контентпен қамтамасыз етуге үлес қосуға бағытталған. Мұндағы сараптамалық, танымдық
мақалалар сан саланы қамтиды. Геостратегия, геоэкономика, геосаясат, халықаралық
қатынастар мен елдің ішкі-сыртқы саясаты, экономика, жаһанда болып жатқан тектоникалық
өзгерістер мен тренд тақырыптар ұлттық мүдде тұрғысынан терең талданып қазақ
оқырмандарына жеткізіледі. Орталық Азия мен Түркі әлеміне ерекше көңіл бөлінеді.