өзге елдер

qazaqstan.tv 31 шілде 2024

Патриоттық әндер көп жазылып жатыр -балалар композиторы

ҚР Білім беру ісінің үздігі, Ы. Алтынсарин атындағы төсбелгі иегері, ҚР композиторлар Одағының мүшесі, балалар композиторы, Мәдениет қайраткері, Алтын МАХАМБЕТПЕН сұхбат

- Алтын Шахзадақызы, қазақ ән өнеріндегі бірден-бір балалар әндерінің насихаттаушысы, әрі жанашыры ретінде жауап беріңізші, келешек елдің тізгінін ұстайтын азамат болатын бүгінгі балалардың бойына ұлттық рухты қалыптастыра алатын патриоттық әндер қаншалықты деңгейде жазылуда?

- Патриоттық әндер көп жазылып жатыр. Бірақ, көбіне ол әндер тек мемлекеттік даталы күндерде ғана орындалатындықтан, кеңінен таралып жатқан жоқ. Жалпы, патриоттық ән дегеніміз - адам бойында Отанға, елге, туған жерге деген құрметін асқақтата түсетін, рухты күш беріп, жігерлендіретін туынды. Қазіргі таңда, балалар композиторлары Қазақстан, Отан, туған ел, туған жер тақырыбындағы әндерін жарыққа шығарып жатыр. Әсіресе, өңірлік ақын-сазгерлердің де шығармашылығынан патриоттық туындылар көптеп орын алады. Бірақ, насихаттың болмауы салдарынан, ол әндер өз өңірлерінен асып кете алмай отыр. Негізі, кез келген туындының кеңінен таралуы үшін, міндетті түрде, бұқаралық ақпарат құралдарының қолдауы қажет. Еліміздің телерадиоларында балаларға арналған музыкалық хабарлар жоқтың қасы. Ал, балалар әндері, әсіресе, патриоттық әндер жарыққа шығып таралуы үшін, әрекет жасап отырған, тек сол авторлардың өзі. Олар өз өңірлерінде өтетін түрлі балалар ән байқауларында, мектептері мен балабақшалардағы мерекелік іс-шараларда шәкірттеріне орындатып, өз мүмкіндіктері жеткенінше балалар репертуарын кеңейту жолында әрекет етіп келеді. Бірақ, өз өңірлерінде ғана таралып, республикаға жетпеген қаншама жап-жақсы туындылар бар. Әндерді тарату жолында әлеуметтік желінің де біршама көмегі бар.

ҚР Оқу-Ағарту министрлігінің бастамасымен өткен биылғы «Әншуақ» қазақ тіліндегі балалар әндері фестивалінің Тик Токтағы челенджінде Гүлайым Жотаеваның «Тәуелсіз ел-ұраны», Ұшқын Жамалбектің «Отан», Нұрмаш Алғашбаевтың «Егемен ел -Қазақстан» атты патриоттық әндері орындалуы тұрғысынан ең жоғары орындарға ие болды.

Жалпы, авторлардың балаларға арналған патриоттық әндерінің аясын кеңейту үшін, осындай үкімет тарапынан қолдау берілетіндей байқаулар жиірек ұйымдастырылу қажет. Ол балалардың патриоттық әндерді орындауға деген ықыласын, ынтасын оятады.

- Тәрбие құралының бірі саналатын балалар әнін насихаттау жолында қандай келелі еңбектер жасап келесіз?

- Еліміздің балалар әндерін жарыққа шығарып, насихаттау жолында «бала балаша ән салсын» деген ұраныммен жалаулатып келе жатқаныма ширек ғасырға жуық уақыт өтіпті. Алғашқы телевизиялық жобам - Алматы (ЮСА) телеарнасында 2002 жылы жарыққа шыққан «Әнші болғым келеді» атты балаларға арналған музыкалық ән байқауым болды. Өскелең ұрпаққа рухани тәрбие беру, қазақ ән өнеріне деген сүйіспеншіліктерін ояту мақсатында ашылған тележобам - өнерге қол созған балалардың ән мектебі болып қалыптасты. Бағдарлама фестиваль ретінде «31», «СТВ» телеарналарында жалғасын тауып, эфирде үздіксіз жүрді. Нәтижесінде балалар әндеріне деген сұранысты қалыптастырдым десем де болады. Көптеген композиторлармен, ақындармен тығыз шығармашылық қарым-қатынаста болып, үлкен сахналарда көптеген түрлі тақырыптық балалар әндерінің тұсауы кесіліп, жарыққа шықты. А. Дүйсенов, Қ. Жәнібеков, Б. Жұмалин, Д. Сыздықов, М. Жәутіков, Е. Әлікей, В. Питерцев сынды тағы да басқа композиторлардың жүздеген әндері сол кезде жарыққа шықты. 2004-2013 жылдар аралығында жылына бір рет дәстүрлі түрде өткізіп келген «Мен бақытты баламын» балалар ән фестивалімнің сахнасында да тек қана балалар әндерін насихаттадым. Бала мен белгілі әншінің қос дауыспен тек балалар әндерін шырқайтын ән фестивалім үздіксіз он жыл қатарынан көрермен назарына ұсынылды. Әрине, республика арналарынан көрсетуге ол кездері мүмкіндігім бола қоймады, тек «Алматы», «СТВ» арналарынан көрсетіліп келді.

Ақын-сазгерлерге балаларға ән жазуға шабыт бере жүріп, өзім де балалар әндерінің қатарына біраз авторлық туындыларымды қостым. 2012 жылы «Әнші болғым келеді» телевизиялық байқауымның 10 жылдық мерейлі кешін «Алматы» эстрадалық-симфониялық оркестрімен өткізіп, концертте танымал әншілер мен жас өнерпаздар менің балалар әндерімді орындады, әрі сол кеште балаларға арналған ән жинағымның тұсауын кестім.

2019-2021 жылдары «Қазақ радиосында» тікелей әуе толқынында жүргізген авторлық «Балапан саз» ақын-сазгерлер арасындағы балалар әндері радиобайқауым да оң нәтижесін беріп, 300-ден аса балалар әндерінің радио желісі арқылы тұсауы кесілді. Қазіргі таңда, радиохабардың насихатының жемісі ретінде көптеген әндер балалар репертуарынан кеңінен орын алып отыр. 2021 жылы көп жылғы еңбегімнің қорытындысы десем де болады, «Болашақ музыкант-педагогқа заманауи балалар әндерінің ерекшеліктерін меңгерту» тақырыбы бойынша магистрлік диссертациямды қорғадым. «Балапан саз» радиобайқауы - тәжірибелік бөлімінің негізін құрады.

Балалар әндері насихатының аздығы бүгінгі күннің де өзекті мәселесі. Бір ғана менің ұйымдастырып жүрген жобаларымның ауқымы, таралу аясы тар. Балалар әндері-басты тәрбие құралы. Ән мәтіндері - туған жерге, Отанға, ата-анаға, табиғатқа, мектеп, ұстазға, қоршаған ортаға-табиғатқа деген құрмет, сүйіспеншілікке баулиды. Ән сөзін жаттаған бала жүрегіне жақсылық нәрі сіңіп, дәні егіледі. Сол себепті, балалар тек жас ерекшеліктеріне сай сүйкімді әндерді орындаулары тиіс. Авторлық жобаларымның жемісі ретінде 2002-2021 жылдар аралығында жарыққа шыққан қаншама авторлардың балалар әндері насихатталмай отыр. «Балапан саз» радиобайқауымда ұмытылып кеткен көптеген балалар әндерін тауып, қайтадан өңдетіп, қайта жаңғыртық. Жаңа әндер де жазылды, жаңа авторларды да таптым. Ел ішінде балаларға арнап ән жазып, өз күндерін өздері көріп жүрген 40-қа жуық музыкант-педагогтардың басын құрап, шығармашылық одағын құрып отырмын.

«Балапан саз» республикалық радиобайқауының заманауи авторлық әндерді таратуда маңызды рөлі болды. Аталмыш бағдарламаның әр санында 7-8 жаңа балалар әндері жарыққа жол тартып отырды. Өкініштісі, радио басшылығының бағдарламаны жалғастыруға аса құлықтары болмады. Хабардың редакторы, продюсері, жүргізушісі, администраторы ретінде алып отырған мардымсыз азғантай жалақыма «қаржы жетіспейді» деген желеумен, бағдарлама эфирдегі жұмысын тоқтатты. Сөйтіп, еліміздегі балалар әндерінің жаршысы болып отырған жалғыз хабардың тұқымына тұз құйылды. Бірақ, радиобайқау ізсіз қалмай, байқау қоржынына келіп түскен балалар әндерінің арасынан іріктеліп, жинақталған «Балапан саз» заманауи балалар әндерінің антологиясын жарыққа шығарып, 2023 жылдың 29-тамызы күні Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясының қолдауымен тұсаукесері өтті. Әрине, 22 автордың 200-ден аса балалар әндері жинақталған кітап авторлардың өз қаражаттарымен 400 данамен ғана жарыққа шықты. Бұл да болса, жасалған еңбектің, төккен тердің нәтижесі деп айта аламын.

Астанаға Алматыдан 2020 жылы қаңтар айында қоныс аудардым. Бүгінгі күнге дейін, 2021 жылы «Менің өлкем», 2022 жылы 1-маусымда «Балапан саз» радиобайқауының нәтижесінде танылған үздік әндерінің «Гала концертін», 2023 жылы «Алтын Маханбетованың «Бақытты балалық шақ әуендері» атты екі шығармашылық кешімді өткіздім. «Астана» эстрадалық-симфониялық оркестрінің сүйемелдеуімен өткізген ән кешімде тек балаларға арналған әндерім орындалды.

2021-2022 жылдары Ы. Алтынсарин атындағы Ұлттық білім академиясында «Музыка» пәні бойынша аға ғылыми қызметкері қызметінде болдым. Академияның қолдауымен «Менің өлкем» атты балалар әндерімнің оркестр орындауына лайықталған әнжинағым 2021 жылы жарыққа шықты.

2022 жылы 1 маусымда «Бақытты балалық шақ ретро әндері» ән фестивалін, биыл «Балалардың халықаралық мерекесіне» орай Астаналық балалар композиторлары ҚР композиторлар одағының мүшелері Әліби Әбдінұровтың, Гүлайым Жотаеваның, Думан Байтлеуовтің, Шолпан Қорғанбектің және өз әндерімнен «Балапан саз» атты авторлық балалар әндері кешін өткіздім.

Республикалық деңгейдегі бұқаралық ақпарат құралдарының қолдауынсыз әндердің таралу аясы тар болады. «Жалғыздың үні шықпас» дегендей жалғыз өзімнің балалар әндерін тарату жолында жасап жүрген шығармашылық еңбектерімнің пәрмені аз.

Биылғы жылдың ең басты жаңалығы - ҚР Оқу-ағарту министрлігінің бастамасымен «Әншуақ» республикалық қазақ тіліндегі балалар әндері фестивалі жарияланып, ақпан мен мамыр аралығында Тик-Ток әлеуметтік желісінде балалар әндерінің челленджі ұйымдастырылды. Осы аралықта 10000-аса жас өнерпаздардың бейнежазбалары тіркелді. Арнайы көркемдік кеңестің шешімімен Тик-Токта жиі орындалған 20 туынды танымал әндері қатарынан орын алып, 1-маусым күні еліміздің барлық қалаларында, өңірлерінде аталмыш 20 әнді еліміздің барлық балалары шырқады. Балалар әндерін насихаттау мақсатында қолға алынған жобаның екінші маусымы алдағы 1қыркүйектен бастап өз жалғасын табады.

- Өзіңіз өткізетін балалар концерттерінде «бала баланың әнін айтуы керек» деген талаптарыңызды қойып жатасыз? Осы туралы айта кетсеңіз?

- Бізде қазір ерінбегеннің бәрі балалар концертін, балалар байқауларын ұйымдастырып жүр. Олардың басты мақсаттары - ақша табу. Көпшілігі солай. Еліміздегі балалар әндерінің бас насихатшысы ретінде - барлық жерде мен бір талапты қоямын. Бала өз деңгейіндегі, жас ерекшелігіне сай әнді орындауы керек. Балалар байқауларында орындаушыларға «дауыс көрсету керек» деген қате талап бар. Менің талабым бойынша-бала өзіне лайықты әнді мәнерімен, сөзін ұғынып, нотаны таза алып, әдемі, жеңіл орындап беруі тиіс. Ересектердің махаббат әнін, тойдың хит әндерін орындап, ересек әншіге пародия жасап тұрған немесе шетелдік әлем жұлдыздарының әндерін күре тамыры білеуленіп, тамағына салып, барынша сол әдем жұлдызына еліктеп жұлқынып тұрған бала мен үшін өте сүйкімсіз әсер береді. Ондай балалардың өнер әлемінен орын алғандар саны аз. Өйткені, өзіндік менін жоғалтып, өзгелердің образын қайталаған бала одан ары қалай даму жолын білмей, тоқырауға ұшырайды. Есейе келе, ол баланың әнге деген ықыласы мүлдем жойылады немесе үнемі ауыр әндерді орындау салдарынан дауыс желбезегіне күш түсіп, мүлдем дауыссыз қалады. Бала өнер жолындағы мектептен өтіп, бірте-бірте биікке көтерілсе, оның жемісі әлдеқайда мол болады.

Мен, алдыма кеңес сұрап келген, өнерге қанат созған балалардың ата-аналарына балаларын музыкалық мектептерге беріп, сауаттарын кәсіби тұрғыда ашу керектігін түсіндіремін. Сол кеңесіммен, мектеп тәрбиесінен өткен талай бала қазір өнер әлемінде өз орындарын тауып отыр. Бала ержеткенде, өнер адамы болсын деген мақсатта емес, қосымша рухани тәрбие алу бағытында, әрі жан-жақты азамат болып қалыптасуы үшін кәсіби тұрғыда сауатты болғаны дұрыс. Олардың арасынан нағыз өнер жолын таңдайтын бала өсе келе үлкен өнер әлемінің есігін сенімді ашатын болады.

- Қазіргі таңда балалар байқаулары көп ұйымдастырылады және тойларда ән айтып ақша табатын өнерлі балаларды да көріп жүрміз. Маман ретінде осыған не дейсіз?

- Жоғарыда айтып өткеніміздей қазіргі таңда өткізіліп жатқан балалар байқаулары өте көп. Ерінбегеннің бәрі ұйымдастырғыш болып кетті. Көпшілігі коммерциялық жоба болғандықтан тәрбие жағы мүлдем қарастырылмайды. Қатысушыларға үш орынды теңдей бөліп беретін ақылы балалар байқауларына тыйым салатын кез келді. 4-5 жасар балаларға ән орындап қатырмаса да, қолдарына кубок ұстатып, мойнына медальон тағып, алғысхат беріп, әлден мақтангершілікке тәрбиелеп жатырмыз. Бұл мүлдем дұрыс емес. Біз бала күнімізде ән салғанымызға қуанатын едік. Қазір бала аттаған қадамына алғыс хат сұрайды. Біздің көп ұстаздардың, ата-аналардың ең үлкен қателігі - балаларға ересектер әндерін орындауға жол беріп, сана-сезімдерін ерте есейтіп жіберулерінде.

Менің балаларға тек қана балалар әнін айтқызуымның басты себебі – баланы балалыққа оралту. Бала балаша ойлап, балаша қуана білуі керек. Ал, шет елдің немесе ересектердің танымал әндерін шырқап дағдыланған жас өнерпаздардың балалар әндерін орындауға ықыластары жоқ. Оның басты себебі, оларда тұрған жоқ. Ол ұстаздың дұрыс бағыт-бағдар бере алмауында. Олар ата-ананың сұрауы бойынша деп, балаларға той әндерін үйретеді. Бұл екі жақты қателік. Танымал хит әндермен ауызданған бала, той-томалаққа шығып, ақша таба бастайды. Оның бар ойы - ендігі жерде әнге емес, болашақта әнші болып, жұлдыз болып, ақша тапсамға тіреледі. Қазіргі таңда, әнші болғысы келетін бала көп. Неге? Өйткені, әншілікке олар өнер ретінде емес, табыс көзі ретінде қарайды. Қазір, телеарна, радио, әлеуметтік желі, ойын-сауық орталықтары, тіпті, қоғамдық көлікте, жеке көлікте осы той әндері күндіз-түні насихатталып келеді. Бала бұл әндерді ұстазсыз да жатқа біледі. Тыңдай-тыңдай еріксіз адам жадында сақталып қалып жатқан бұл әндерден қашып кету мүмкін емес. Бірақ, бәрі ұстаз қолында. Балаға өз жасына лайықты әнді ғана орындату керек. Өйткені, болашақта жап-жақсы әнші болады-ау деген талантты бала, есейе келе барынан айрылып қалады. Сол себепте, ұстаздар қауымы «Бұлақ көзін дұрыс ашып, дұрыс арнаға бұра білулері» керек.

- Балалар әндерін насихаттау мақсатында үстіміздегі жылы өткізілген «Әншуақ» республикалық балалар әндері фестивалі әлі де жалғасын таппақ. Оған неше жастағы өнерлі балалар қатыса алады?

- 2024 жылдың қыркүйек айынан бастап, ҚР Оқу-Ағарту министрлігінің «Әншуақ» қазақ тіліндегі республикалық балалар әндері фестивалі екінші маусымын бастайды. Фестивальдің әлеуметтік желідегі іріктеу кезеңі - 2025 жылдың мамыр айына дейін жүреді. Талап бойынша тек қана балалар әндері, патриоттық әндер орындалуы тиіс. 5 жастан бастап мектеп жасындағы балалар қатыса алады. Қатысу үшін ән орындаған бейнежазбасын Тик-Токқа #Әншуақ хэштегі бойынша тіркейді. Ақын-сазгерлер үшін де әндерін насихаттауға үлкен мүмкіндік болатын жоба.

- Қазіргі хит болып жатқан қазақ әндеріне көңіліңіз тола ма? Жалпы ән авторлары жаңа туынды жазарда нені ескерулері керек деп санайсыз?

- Бұрыңғы қазақ композиторларының әндерінде ұлттық реңк, таза қазақи әуен айқын байқалып тұратын. Бүгінгі әндердің әуендерінде өзгелерге еліктеушілік басым. Қазіргі хит деген әндердің көбісінің әуені ұрланған. Сөздері қазақша, оның өзін өздері шимайлай салған, әуені болгардың, латыштың, түріктің, үндінің, әлде арабтың ба – әйтеуір өзге ұлттың әндерінен құралған әнсымақтар қазақ әнінің қаймағын ірітіп жатыр. Біздің танымал композитормыз деп жүргендердің көбі, ән құрастырудың майталман шеберлері болып алған. Олар хит болады-ау деген әндердің иісін жазбай танып, аранжировкасын әрлеп, сөздерін сәндеп, әр жерден алғандарын біріктіріп ән деп шығарып жүр. Олары рас, ол әндер «хит» болып, қазақ тойының көркін қыздыруда. Қазір, той-думандарда апа-аталарымыздың өздері жаңағы әндерге естері кетіп билеп жатады. Бала тұрмақ, мазмұнды, мәні бар, лирикалық әндер тыңдайтын жастағы үлкендеріміздің де санасын «кірме әндер» жайлап алды. Бір сорақысы, бұл әндер енді сахна төрінен ойып орын алып жатқаны! Телеарна, радио құралдары рейтинг көтерудің құралдары ретінде осындай дүбәра әндердің жарыққа шығуына жол беріп отыр. Әрине, сезімге толы, әуені жүректі баурайтын нағыз қазақ әндерін жазып жүрген авторларымыз да жетеді. Бірақ, біздің тыңдарманның санасын жеңіл әндер жаулап алуына байланысты, нағыз қазақ әндері тасада қалып отыр.

- Ұзақ жылдар бойы музыкалық мектепті басқарған сазгер-педагогсыз. Бүгінде ел алдында өнер көрсетіп жүрген қандай шәкірттеріңізбен мақтанып марқайып жүресіз?

- 2007-2017 жылдары Алматы қаласындағы Р.Глиэр атындағы балалар музыка мектебін, 2017-2019 жылдары №6 Оқушылар үйінде басшы қызметінде болдым. Басшы бола жүріп, жас өнерпаздарды өнерге баулу жолындағы ұстаздық қызметін қоса атқардым. Шәкірттерім түгел дерлік – музыка мектебінің түлектері. Бір ғана аспаппен шектелмей, бірнеше аспапты меңгеріп шыққандары бар. Алды Құрманғазы атындағы Ұлттық консерваторияны, Темірбек Жүргенов атындағы Өнер академиясын, соңы Чайковский атындағы музыка колледжін, Ж. Елебеков атындағы эстрада-цирк колледжін тәмамдап жатыр.

Менің авторлық «Әнші болғым келеді» телевизиялық байқауым жас өнерпаздардың ән мектебі болды деп үлкен сеніммен айта аламын. Мектеп дейтінім-балаларға қайта-қайта қатысып, көрермен алдында өнерлерін шыңдауға мүмкіндік беретін едім. Байқауымның алғашқы қатысушылары - танымал әнші Қайрат Нұртас, Домино тобындағы Шолпан Төлегенова, Жігер Ауыпбаев, Әбдіжаппар Әлқожа, ал, төл шәкірттерім – байқауымның алғашқы жүргізушісі, әрі әнші-өнерпазы «Келінжан» сериалындағы Сара Амангелді, танымал ақын Салтанат Қайырбек, белгілі режиссер Айдана Аламан, «Мәрмәр» өнер студиясының директоры, әнші-жетігенші Назгүл Әбибек, қазір көптеген фильмдерде басты рольдерді сомдап жүрген киноактер Жасұлан Көпберген, «Кешю» тобының әншісі Балауса Ерғалина, әнші-актриса Әйгерім Мергенбай (C.C.TAY). актер Әли Тұрсынхан және т.б.

Менің телевизиялық ән жобаларым қазақ эстрада әлеміне қадам басқан көптеген жас әншілердің де өнерге шыңдалу фабрикасы болды. Олардың қатарында Нұрболат Абдуллин, Арман Жиеналиев, Айбат Жанғалиев, актер Алмат Асановтар бар. Басқа да өнер жолына енді қадам басқан, болашақтарынан үміт күтетін шәкірттерім бар.

- Уақыт тауып, сұхбат бергеніңізге көптен-көп рахмет!

Авторы: Мара Келес

RELATED NEWS

өзге елдер

08 желтоқсан 2019

38 параллель немесе қос Корея

Оңтүстік Корея мен Солтүстік Кореяның әскери текетіреспен өмір сүргеніне алпыс жылдай уақыт өтіпті. Тарихтың талай жылында екі елдің билік басындағы басшылар мен саяси топтар, түрлі партиялар, социалистік пен капиталистік принциптерден тұрған екі қоғам бір-біріне қырғи-қабақтық танытып келді. Бір президент кетіп, екінші президент келсе де, өзінен бұрын билік тізгінін ұстаған саясаткердің текетірес саясатын өзгеріссіз жалғастырып отыру мемлекеттік саяси бағыттың ең басты бағытына айналып отырды.

Міне, сондықтан болар, корей түбегі тек саяси ғана емес, әскери текетірестің үлкен алаңына айналды. Бір ұлт екіге бөлінді, бір ел екіге жарылды, солай екі режимнің мақсат-мүддесі және келісуімен – солтүстік пен оңтүстік деген географиялық атау алып, сол атаудың негізінде Оңтүстік пен Солтүстік Корея деп бөліп қарастырылып, 38 параллель деген әйгілі сызық ойлап табылды. Сол сызық жай ғана емес, корей ұлтының қасіретіне үңілетін сызық болып танылды. Ол сызық бұзылмайтын да, талқандалмайтын да сызық болып әлі келе жатыр...

Екі елдің үздіксіз әскери текетіресі осы сызықтың екі жағында жатқан ағайынды екі елдің арасында ұзақ жыл бойы жалғасып келді. Екі сызықтың арғы және бергі жағында мекен еткен қос Корея, әйгілі «Корей соғысынан» кейін ара-кідік бір-біріне айбар шегіп, сұс көрсетіп, саяси және идеологиялық үгіт-насихаттарын жалғастыра берді. Апта мен ай құрғатпай әскери қақтығыстар болып тұрды. Біз білмейтін небір қақтығыс пен текетірестер, үшінші дүниежүзілік соғысқа айналып кете жаздаған оқиғалар осы корей түбегінде жиі-жиі пайда болып, дамыл таппады. Тангун деген бір атадан тарайтын корейлер осылай бір-біріне қару кезеніп, жауығып, өмір бақи өштесіп өтеміз деп ойлап па еді? Әрине, жоқ...

Бүгін, қос Корея қандай жағдайда? Саммитер жиілегенмен, қарым-қатынасы толық қалыпқа келмеді, екі елдің арасында жүз пайыз тұрмақ, бес пайыз сенім толықтай орнаған жоқ. Сонау бір жылдары әлемде «қырғи-қабақ соғыс» жылдарының салқыны бұл елді де шалғаны бар. Соның көрнісі осы екі елдің арасында әлі де жалғасын тауып келе жатыр. «Қырғи-қабақ соғысы» бітті деп біреулер айтады. Иә, біткен шығар, бірақ корей түбегінде оның соңғы күндері әлі де жалғасын тауып жатыр десек қателесе қоймаспыз. Өйткені, екі ел «әне-міне бірігеміз, бейбітшіліктің астында күн кешкен туысқан елміз» деп бір-біріне сенімді түрде айта алмайды. Үміт бар, бірақ күдік анағұрлым басымдау. Себебі бейбіт келісім-шартқа ресми түрде қол қойған жоқ. Бірігу процесі жүзеге аспай, тоқтап тұр. Осы сөздеріміздің дәлелі ретінде мына бір көріністі талдап қарасақ.

2018 жылдың 27 сәуір күні қос Корея басшылары бас қосып, бейбітшілік туралы сөз қозғап, алғаш рет Солтүстік Кореяның басшысы Оңтүстік Кореяның жеріне аяқ басты. Сол сәтте екі елдің арасындағы кейбір көріністер қырағы мамандардың назарынан тыс қалған емес. Соның бірі екі елдің қорғаныс министрлерінің екі елдің мемлекет басшыларына берген сәлемдесулері. Осы сәлемдесулерден әскери текетірестің қаншалықты қатты, ұзақ және ешбір елде кездеспейтіндей деңгейде өткенін көре аласыз.

Оңтүстік Кореяның баспасөздері жабыла жазған бір маңызды көрініс осы. Ол екі елдің әскери саласындағы ұзақ текетірестердің кесірінен қатып қалған қасаң ой-көзқарас пен салқындықты, әскери талап пен ұстанымды аңғаруға болады.

Сәуір айының 27-ші күні «Панмунчжомда» өткен саммитте Оңтүстік Кореяның президенті Мун Чже Ин Солтүстік Кореяның қорғаныс саласының жетекшілеріне жақындап, қолын беріп, амандасты. Сол сәтте оған Солтүстік Кореяның әскери шендегі жоғарғы лауазымды адамы бас киімінің шекесіне қолын тақап, жылы амандасып, сөйлесті. Міне, әскери сана мен мәдениет. Бүкіл әлем білетін әскери сәлем беру. Алайда Оңтүстік Кореяның қорғаныс министріне жақындаған Солтүстік Кореяның көсемі Ким Чен Ынға Оңтүстік Кореяның қорғаныс министрі әскери қалыппен сәлем бермеді. Яғни, бас киімінің шекесіне қолын қойып, сәлем беріп амандаспады. Ол жәй ғана қолып беріп амандаса салды. Осы бір көрніс – көп жағдайды баяндайды. Оңтүстік Кореяның халықаралық қарым-қатынас саласының адамдарының пікірінше, «Солтүстік Корея әлі де бізге жау, әлі де бізден достығы жараспай отырған ел» деп қарастырады. Сондай түсінік Оңтүстік Кореяның әскери саласында да қалыптасқан. Сондықтан оның басшысына «әскери тәртіппен сәлем беру» - бұл Оңтүстік Корея әскери саласының әлсіздік байқатуы деп қарастырылуы мүмкін. Сондықтан әлі де текетірес бітпегендіктен әскери сала адамдары – құр жылы сөз бен жымиысқа, қол алысқа – оңай берілуге болмайды дейді бірқатар корейлік сарапшылар. Бір жағынан корейлік қырсықтықтың бір тамыры бадырайып шығып, көрініп қалғандай. Не десе де сол бұрынғы ескі екі режиімнің қаққан сынасы тереңдеу қағылғанға ұқсай ма, алына қоюы екі талай екенін байқатқандай...

Жалпы халықаралық деңгейде әскери саланың кез-келген адамы өзге елдің басшына әскери үлгіде сәлем беруі үлкен этика және құрмет. Бұл бұлжытпай орындалатын қағида. Оңтүстіктің Кореялық қорғаныс саласының басшысының бұл әрекетін біреулер сөгуде, енді біреулері салқындықтың әлі де аздап бар екенін атап өтуде. Дегенмен, қоғамда «сәлем бере салса, кемшілік болмас еді» деген пікірлер жиі айтылып жатты. Осы әрекетті бір корей баспасөзі сөксе, басқа бір корей баспасөзі жақтап шықты. Енді біреулері мақтап шықты. Ішінде дұрыс дегені де болды, бұрыс дегені де болды. Қай маман қалай деп атаса да әскери текетірес жалғасып тұрған азиялық екі елдің қорғаныс саласында кейбір-кезде осындай әрекеттердің көзге көрініп тұруы – корей мәселесінің тым тамырланып, тым тереңдеп кеткенін байқатады. Екі елдің арасында бейбіт келісімге ресми қол қойылмай әскерилері бір-бірімен жылы амандаспасы анық.

Жалпы, тарихқа үңілсек, Солтүстік Кореяға барған Оңтүстік Кореяның алғашқы екі президенті Ким Дэ Чжун мен Но Му Хенға да әскери шенді адамдар сәлем берген. Алғашқысы 2000 жылы, ал екіншісі 2007 жылы мемлекеттік сапармен барды. Сол кезде де Оңтүстік Кореяның әскери жоғарғы шенді адамдары Солтүстік Кореяның көсеміне әдеттегідей әскери тәртіппен сәлем бермеді. Міне, осындай тарихи дәлел мен дәйектер екі ел арасындағы әскери текетірестің тамыры тым терең тартып кеткенін аңғартады.

Келесі бір қызықты көрініс — Американың президенті Дональд Трампқа қатысты. Сингапур саммитінде ол Солтүстік Кореяның әскери сала адамдарына әскерилерше сәлем берді. Сол суреті Американың басты бұқаралық ақпарат құралдарында жарияланып, үлкен қызығушылық тудырды. Трамптың бұл әрекетін келеке қылып күлген және сынаған саясаткерлер баршылық. Олардың ішкі ойлары бесенеден белгілі. Бірі саяси сауатсыздық деп қараса, бірі әскери сауатсыздық деп қарауы мүмкін. Бірақ тентек Трамп не жасаса да назардан тыс қалмайды. Әлемдегі ұлы дерважаның лидері осылай әскери саланың мәдениетін сақтап жатқанда, Оңтүстік Кореяның Қорғаныс министрі басшысының әлгі іс-әрекеті әскери салқындықтың кетпегендігін одан әрі айқындай түсе ме? Дональд Трамптың ісі тектілік пе әлде таяздық па, оны қалай пайымдауға болады? Кім білсін, бір жағынан оның бұл әрекеті Солтүстік Кореяның әскери адамдарына көрсеткен құрметі болса, екінші жағынан Солтүстік Кореялықтарға өзінің қандай қарулы президент екенін әзілдеп болсын байқатуы шығар. Қалай болса да Трамптың тосын әрекеті – Солтүстік Кореяның әскерилеріне текетіресуді ұстану емес, тіл табысуды ұстану керектігін аңғартқандай көрінді. Одан басқа Қытай елінің лидері де сәлемін аяп қалмады. Сондықтан, саммитердегі әскерилердің жиі бой көрсетуі әлемдік саясаттағы әскери текетірестің қаншалықты орын алғанынан бүкіл әлемге көрсетіп келеді. Ядролық қару мәселесі әскери текетірестің ең басты ядросы. Сондықтан осы бір мәселе халықаралық деңгейде шешімін таппай, текетірестер татулыққа бастамайды.

Қос Кореяның қорғаныс саласы әлі де бір-бірімен қоян-қолтық араласа қоймады. Ақпарат алмасу мен әскери тәжірибе алмасу мүлдем жоқ. Америка мен Оңтүстік Корея әскери жаттығу жүргізе бастаса Солтүстік тарапы Сеулді сынап, жиі ескерту жасап, халықаралық ұйымдарға да наразылықтарын айтып, ресми мәлімдемелер жасап келді. 2018 жылы ондай сәттер мен құлақ түргізетін оқиғалар сәл аздау болды. Оған Америка мен Солтүстік Кореяның қарым-қатынасының қалыпты арнаға түсуі мен Сеул мен Пхеньянның тіл табыса бастауы себеп болды. 2019 жылы Ким Чен Ынның Сеулге сапарынан кейін әскери салада қандай өзгерістер болады? Екі елдің арасындағы темір торлар мен миналы алқаптар толық тазарып, бейбіт келісімге қол жеткізуге байланысты жұмыстар жүзеге аса ма, сондай ниеттерін дәлелдей ме, жоқ па оны уақыт көрсетеді. Сонда ғана біз әскери салада үлкен өзгерістер басталды және бұл екі елдің бірігуіне қатысты алғы шарттар деп атай аламыз.

Дастан АҚАШ - Шығыстанушы-корейтанушы, мемлекеттік және жергілікті басқару саласы мен халырақаралық қарым-қатынас маманы

Мақала «ULYS» диджитал журналының 2019 жылдың қаңтар айындағы санында жарияланған.

өзге елдер

22 наурыз 2020

Наурыз - түркі халықтарының ортақ мерекесі

Наурыз – түркі халықтары кең көлемде атап өтетін мейрам. Әдетте мейрамдардың діни сенімге, ұлтқа ортақ құндылықтарға байланысты пайда болатыны немесе дәстүрден, табиғат пен адамдар арасындағы байланыстан бастау алатыны белгілі.

Наурыз мейрамы басында диқаншылықпен айналысатын иран тілдес Орта Азия халықтарының күн жаз мезгіліне аусқанда егіс өсіру науқаны басталғанын мерекелеу дәстүрінен шыққан. Дәстүр бойынша бұрын Наурыз мейрамын бүкіл ауыл-ел болып, әсіресе жастар жағы түгелдей таң шапағатын қарсы алудан - тазаланған арықтарға су жіберуден, ағаш отырғызып, гүл егу рәсімін өткізуден бастайтын. Қызықшылық онан әрмен халық ойындарымен («Айқыш-ұйқыш», «Ақ серек пен көк серек», «Алқа қотан», т.б.), ән салып, би билеумен, ақындар айтысымен, «Қызғалдақ» мерекесімен, қазақша күреспен, ат жарысымен жалғасып кете беретін де, түнге қарай «Алтыбақан» айналасындағы ойындармен аяқталатын.

Наурызды Қырғызстан, Қазақстан, Өзбекстан,Түркіменстан, Әзербайжан республикалары және Ресей Федерациясы құрамындағы Татарстан автономиялық республикасы Наурыз мерекесін «ұлттық мейрам» ретінде жариялаған. 1991 жылы Түркияда да бұл күн түркі әлеміне ортақ күн ретінде жарияланды. Алайда Түркияда бұл күн – жұмыс күні.

Айта кететін жайт, Қазақстанда 2001 жылы наурыз мейрамы мемлекеттік мереке ретінде жарияланса, ал 2009 жылдан бастап үш күн қатарынан тойланып келді.

Ғалымдардың айтуынша, наурыздың түркі халықтарындағы атаулары көп. Түркі әлемінде ғұндар заманынан бізге келіп жеткен, табиғат пен ұлттық оянуды бір мағына ретінде ұсынатын наурыз (жаңа күн) мерекесі мына атаулармен аталғаны белгілі, мәселен невруз, наурыз, новруз, сұлтан-и невруз, сұлтан-и наурыз, наорус, новроз, наврыс, невруз норус, ұлыстың ұлы күні, ұлы күн, Ергенекон, бозкурт, чаган бабу марта, жаңа күн, жаңа жыл, март докузу, мереке, мейрам, нартукан, нартаван, Алтай көдүргені, көктем мерекесі, меврис және т.б.

өзге елдер