Валюта бағамы
  • USD -

    454.5
  • EUR -

    488
  • RUB -

    5.03
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ «ҚАЗАҚ ТІЛІ» ҚОҒАМЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ДҮНИЕ САЛДЫ
10 қаңтар 2020
ХАЛЫҚАРАЛЫҚ «ҚАЗАҚ ТІЛІ» ҚОҒАМЫНЫҢ ПРЕЗИДЕНТІ ДҮНИЕ САЛДЫ

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының негізін салушылардың бірі, көрнекті ғалым, Ұлттық Ғылым академиясының академигі Өмірзақ Айтбаевтың дүние салуына байланысты отбасына көңіл айтты.

 

Ақорда баспасөз қызметінің хабарлауынша, Қасым-Жомарт Тоқаев халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының негізін салушылардың бірі, көрнекті ғалым, Ұлттық Ғылым академиясының академигі Өмірзақ Айтбаевтың дүние салуына байланысты оның отбасына көңіл айту жеделхатын жолдады.

«Өмірзақ Айтбайұлы Тәуелсіздіктің алғашқы күндерінен бастап мемлекеттік тілдің мәртебесінің артуына өлшеусіз үлес қосты. Ол қазақ терминологиясының дамуына, тіл білімі мамандарының жаңа буынын қалыптастыруға зор еңбек сіңірген ұлағатты ұстаз және ірі ғалым еді. Қазақ зиялыларының арасында өзіндік орны бар қадірлі Өмірзақ Айтбайұлының ғылыми мұрасы ел болашағы мен ұлт игілігіне қызмет ете береді деп сенемін», – делінген жеделхатта.

«Қазақпарат» агенттігінің мәліметінше,  Өмірзақ Айтбайұлы 1936 жылы 5 сәуірде Түркістан облысының Отырар ауданына қарасты Балтакөл ауылында дүниеге келген. 1959 жылы әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің (ол тұста Киров атындағы ҚМИ) филология факультетін бітірген. 1971 жылы «М.Горький фразеологизмдерінің қазақ тілінде берілу жолдары» деген тақырып бойынша кандидаттық диссертация қорғаған. 1959-1962 жылдары Республикалық «Социалистік Қазақстан» газетінің əдеби қызметкері, 1962-1974 жылдары Қазақ ССР ҒА Тіл Білімі институтына кіші ғылыми қызметкері, 1974-1981 жылдары аға ғылыми қызметкер, 1981-1989 жылдары «Терминология мен аударма теориясы» бөлімінің меңгерушісі болып еңбек еткен. 1973 жылдан «Ғылыми терминологиялық орталықтың» директоры болып қызмет етсе, 1989 жылдан Республикалық «Қазақ тілі» қоғамының вице-президенті, кейін президенті болған. Ғалымның ғылыми зерттеулерінің негізгі бағыттары: қазақ терминологиясының практикалық мəселелері. «Терминология мен аударма теориясы» бөлімінің меңгерушісі қызметін атқарып жүрген тұста Өмірзақ Айтбайұлының басшылығымен бірнеше ұжымдық кітаптар (Қазақ терминологиясының мəселелері. «Ғылым», Алматы, 1981; Термин жəне олардың аудармалары. «Ғылым», Алматы, 1990, 12 б.т.) баспадан жарық көрді. Академик Өмірзақ Айтбайұлы Мемлекеттік терминология комиссиясының мүшесі, ғалым хатшысы ретінде де (1981–1991 жж.) 550-ден астам ғылыми еңбектің, 21 кітап пен монографиялардың авторы. «Қазақ терминологиясының жасалу көздері» (1981-1984) жəне «Қазақ əдеби терминологиялық лексикасының дамуы» (1985-1991), «Мемлекеттік тілде ғылыми терминологияны қалыптастырудың теориялық, ғылыми-əдістемелік жəне практикалық мəселелері» (1997-1999), «Терминологиялық сөздіктер, əдістемелік құралдар жасау» ғылыми-методикалық жоба (2008-2013) деген күрделі ғылыми тақырыптарға жетекшілік жасады. Оның сондай-ақ, сазгерлігін танытатын бірнеше, атап айтқанда, белгілі «Жар сəлемі», «Жас ойшыл», «Ана тілі», «Тіл өнері дертпен тең», «Ақ қоян», «Өренім» тағы да көптеген əні жұртшылыққа мəлім.

«Түркістан» халықаралық газетіне берген соңғы сұхбатының бірінде марқұм Өмірзақ АЙТБАЙҰЛЫ терминология мәселесіне қатысты былай депті:

– Жалпы терминология кім көрінген араласа беретін нәрсе емес. Оған абайлап бару керек. Әркім өз саласын біліп, өз шаруасымен айналысқаны дұрыс қой. Термин мәселесі қызықтыра ма, мамандардан сұрасын. Оған бүкіл өмірін арнаған адамдар бар, сондықтан солардың пікіріне жүгініп, ойласқан артық емес. Терминдердің сәтті жасалғандарына тиіспеу керек. Мәселен «сынып» сөзін баяғыда Ахмет Байтұрсынұлы қалыптастырған. Кеңестік кезеңде Ахаңның жасаған терминдерінің біразын саясат үшін қолданыстан алып тастағанымен, қайтадан орнын тауып жатыр. Термин мәселесіне асығыстық жараспайды, бәрі бірден қалыптасып, дамып кетпейді. Халықаралық терминдерді аудару, оның тәжірибеде қолданылуы жайында білгісі келген кісі болса, ғалымдарымыздың еңбектеріне көз жүгіртсін. Керек нәрсесінің бәрін табады. Халықаралық терминдерді өзгертпей қабылдау керек, еліміздегі үш тілде білім беру бағытына сәйкес ағылшын тілін үйренгенде халықаралық терминдердің пайдасы зор дейтіндер, алдымен, қазақ тілін дамытуды ойласын. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев «Ең алдымен қазақ тілін дамыту керек» деді емес пе, еліміздің тіл саясаты үшін дұрыс сөз ол. Жаратылыстану ғылымдарының бәрін ағылшынша оқытамыз деген сөз – абсурд. Математика, физика, химия пәндерін мектепте қазақша оқып өстік қой, олардың бәрінде қазақша қалыптасқан терминдер бар. Академик Қаныш Сәтбаевтан бастап, небір мықты ғалымдардың бәрі жаратылыстану пәндерін қазақша оқыған. Солар кімнен кем? Қазақ мектебінде балаға көптеген пәндерді ағылшынша оқыту – қазақ тілін құртумен бірдей. Егер балаға қазақ тілінде білім берілмесе, оның кімге қажеті бар? Ал білім береміз бе, терминдердің қазақшалануының маңызын білу керек.


 

Фото: turkystan.kz


 

 

RELATED NEWS
АҒЫЛШЫНША ҮЙРЕНУГЕ АРНАЛҒАН АЙРЫҚША ЕҢБЕК
18 сәуір 2019
АҒЫЛШЫНША ҮЙРЕНУГЕ АРНАЛҒАН АЙРЫҚША ЕҢБЕК

Қазір ең үлкен жұмыс — бірдеме жасап шығару, дұрысы — өндіру. Әсіресе, ұлттың жаны мен руһы үшін күрсе жүріп жатқан шақта қазақ тілінде ағартушылық бағытта жоба жасау, қазақтілді сапалы контентті арттыру үлкен еңбек. Қуанатынымыз, осы бағытта тың туынды дүниеге келді. Жуырда «Ағылшынша тіл сындыру. Тұңғыш өз бетімен үйрену құралы» атты ерекше еңбек жарық көрді. Бұл кітап ағылшын тілінің маманы, білікті аудармашы, белгілі журналист Ернат Мэлсұлының — сан жылғы маңдай терінің жемісі.

Қазақ тілінде тұңғыш рет шығып отырған "Ағылшынша тіл сындыру" өз бетімен үйрену құралы талай қазақтың талабын шындарына сенімдіміз. 
Өзге тілді өз тілің арқылы үйренуден асқан үлкен бақыт жоқ бұл жалғанда.
Бұл еңбек — қазіргі кезде қазақтілді контентті арттыру, қазақ руханиятына қажымай, талмай жұмыс істеудің жарқын үлгісі іспетті. Сондықтан әрбір үйдің төрінде тұрса жарасады. Пайдалы кітаптың оқырманы да көп болмақ. 
Өз бетімен ағылшын тілін үйрену құралының авторы 20 жылға жуық қолданып келе жатқан, өз тәжірибесінен өткен ағылшын тілін жеделдетіп оқыту әдістемесін қалың көпшілікке ұсынып отыр. Ең бастысы, бұл қазақ тілінде жарыққа шыққан тұңғыш өз бетімен оқу құралы. Ернат Мэлсұлының айтуынша тіл сындыру құралының бірнеше ерекшеліктері бар.

Бірінші ерекшелік – Сіз ағылшын тілінің әріптерін, дыбыстарын, сөздерін миыңызды ашытпай, басыңызды босқа қатырмай, еш қиындықсыз үйренесіз. Езбе ереже, қасаң қағида атымен жоқ. Бұл әдістеме «әріп-дыбыс-сөз-сөйлеу» формуласына негізделген.

Екінші ерекшелік – әлемдегі халықаралық алты тілдің бірін қазақы ұғыммен игересіз. Барлық сөздің ағылшынша, қазақша транскрипциясы (дыбыс таңбасы) һәм аудармасы қоса жазылған. Әр ағылшынша, қазақша сөздің транскрипциясы әдеттегідей жанынан емес, астына берілген. Бұл – визуалды тұрғыдан ең тиімді тәсіл. Яғни, Сіз қай әріп қандай дыбысқа айналып тұрғанын тайға таңба басқандай анық көресіз.

Үшінші ерекшелік – ағылшын дыбыстарына тән созылыңқылық белгісі қазақ тілінде қос нүктемен беріледі. Мұндай тәсіл ағылшын тіліндегі созылыңқы дыбыстарды тез меңгеруге септігін тигізеді. Тағы бір ерекшелік – кітапты оқыған адам кемінде 3000 сөз үйренеді. Әр кестедегі сөздердің әліпбилік қатары қатаң сақталған. Бұл тәсіл 26 әріптің әліпбилік ретін білуді автоматты деңгейге жеткізуге бағытталған. (Т.Тілеубай)

«Теріс ойды таста, ағылшынша үйренуді баста» деген ұрын сөзбен шыққан кітап 7 жастағы баладан 70 жастағы қарияға дейін оқуға қолайлы. Оқу құралы туралы жылы лебіздер қарасы қалың. Төменде Алаштың ауызы дуалы бірнеше азаматының оқу құралы туралы лебізін беруді жөн көрдік. 

   

Жаңбырбай ҚАҒАЗБАЕВ, Е. А. Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің доценті, Шетел тілінде даярлаудың теориясы мен әдістемесі кафедрасының аға оқытушысы, ҚР Білім беру ісінің үздігі, Е. А. Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың Еңбек сіңірген қызметкері

Ернат шәкіртімнің қолымызға көптен күткен кітабы тиді. «Білімдіден шыққан сөз, талаптыға болар кез» дейді. Міне, бізден білім алып, мынау Қарағанды Мемлекеттік Университетінің Шетел тілдері факультетінің Ағылшын тілін оқыту кафедрасы бойынша өзің білім алып шықтың, 4 жыл бойы тыңғылықты үйрендің, оқыдың, тоқыдың, шоқыдың, енді соның жетістігін өзің әрқилы салада қызметіңде көрсете білдің, Тіл комитетінде де қызмет еттің, «Хабар» редакциясында қызмет еттің, осылай жинаған тәжірибеңнің негізінде осы ересектерге арналған жақсы, ерекше құрылымы бар оқу құралдарын дайындасам екен деген өзіңде бір арманың болды, алға қойған мақсатың болды. Міне сол мақсатыңа жеттің деп есептеймін. Мақсатыңның бірінші қадамы шығар, үлкен қадамы шығар, енді қаламың мұқалмасын, жақсы азаматтарға, азаматшаларға керек кітап екен. Енді осы өзіңнің «Үш тұғырлы тіл» саясатына қосқан үлесіңнің бірінші қадамы болсын деп есептейік. Енді қаламың мұқалмасын деп жаңа айтып жатырмын, алдағы жетістіктеріңді көруге біз тілектеспіз. Бұл бірінші кітап шығар, одан кейін бұның екінші бөлігі шығатын шығар, өстіп өз жалғасын тауып, жақсы бір оқу-әдістемелік кешенмен аяқталады деген сенімім мол. Саған келешек уақытта табыс тілеймін. Алға қойған мақсаттарың орындала берсін. Қазақтың осындай азаматтарының еңбектері жанып, осындай қуаныш қуанышқа ұлассын. Біздің азаматтар мен азаматшаларымыздың, жастарымыздың атағы Алатаудан әрі ассын!

 

Теңдік ИЗАҚОВ, қазақтан шыққан тұңғыш нейрохирург

Ағылшын тілінен біздің қазақтар ештеңе білмейтін-ді. Қазір заманға байланысты бүкіл жастар ағылшын тілін білуге құмар. Өйткені ғылымның өзі, көп ғалым дардың өзі ағылшынның оқымыстыларынан шыққан. Мысалы үшін, ДНК деген бар. Осы ДНК-ны 1953 жылы ағылшындар бірінші ойлап тапқан. ДНК адамның тұқымын анықтайтын ғылым. Қазір ағылшынның ғалымдары бізге келіп, форумда сөйлейді. бірақ анатономия жағынан бірдейміз, бұлардың артықшылығы – саймандары, технология, компьютер, кейін бұлардың бәрі бізге келді, соларға маманданып, үйреніп алдық. Талпынбаса білім шықпайды. Соған талпыну керек, талпыну керек, үйрену керек. Мен 92 жаста болсам да әлі студентпін. Өйткені күнде форумдарға, конференцияларға құрметті қонақ ретінде барып тұрамын. Кәрістер келеді, ағылшындар келеді. Кәрі нейрохирург деп бәрі мені құшақтап,  менімен бірге суретке түседі. Жапониядан бір қыз келген ана жылы, өзі профессор, сол мені құшақтап сурекет түскен, нейрохирургия институтындағы жігіттер сол суретті қабырғаға іліп қойыпты. Бүкіл ғылымда неврология деген ауру бар. Неврология деген ауру найзағайдың оты сияқты бетке атқылайды. Жағып қойған плита сияқты бетте тұратын. Соны емдеу деген өте қиын. Қазақстанда, Өзбекстанда мен ғана емдедім сол 1957 жылдан бастап. Ауырған кісілер айтады: «Доктор, не дай Бог эту болезнь даже Гитлеру» деп. Осы күні де емдеп жүрмін. Іздеп келеді, емдеп беремін. Мынау кітабың қайырлы болсын, тіптен жақсы үйренуге. Мен де үйренуге талаптанайын енді. Өйткені ғылымның бәрі, көбісі осы ағылшын тілінеy. Біз енді қазір артта қалсақ та, қуып жетуге талаптанамыз ғой.  «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» дейді ғой. Солай ғой. Ғылымды қаза берсең, шыға береді. Бірақ оған тоймайсың. Ғылым деген арман. Мынау мидың клеткалары өте көп. Бұрын айтқан 100 мың деп, қазір миллиардтан асып кетті.

 

 

«БАСТАУЫШ МЕКТЕП МҰҒАЛІМІНЕ 100 ИДЕЯ» КІТАБЫ ҚАЗАҚША АУДАРЫЛДЫ
30 тамыз 2019
«БАСТАУЫШ МЕКТЕП МҰҒАЛІМІНЕ 100 ИДЕЯ» КІТАБЫ ҚАЗАҚША АУДАРЫЛДЫ

Ұлттық аударма бюросы жаңа оқу жылы қарсаңында   оқытушылар қауымын қуантты. Атап айтқанда, Рэйчел Оррдың “Бастауыш мектеп мұғаліміне 100 идея” (100 Ideas for Primary Teachers) атты еңбегі мен Доминик Уайзхдың “Бастауыш мектеп мұғалімі. Ұстанымдары мен қағидалары” (Dominic Wyse, Becoming Primary School teacher) кітабы  Оралдағы Ж.Досмұхамедов атындағы педагогика коллежінде таныстырылып, алғашқы даналары аталған оқ орнының  кітапханасына тарту етілген.  

Ұлттық аударма бюросы  жоғарыдағы оқу құралдарын «Назарбаев Зияткерлік мектептері» ДББҰ ұсынысы бойынша  ағылшын тілінен қазақ/орыс тілдеріне аудару жұмысын үйлестірген. Ұлттық аударма бюросының фейсбук парақшасында аталған құнды кітаптар туралы төмендегідей мәліметтер берілген.   

1️⃣ «Бастауыш мектеп мұғаліміне 100 идея: саралап оқыту» (100 Ideas for Primary Teachers: Differentiation) – әлемге танымал әдіскер-маман Рэйчел Оррдың жеке кәсіби ізденісі нәтижесінде туып, әріптестерінің тәжірибесі негізінде сыннан өткен инновациялық маңызы жоғары 100 идея ұсынылған жинақ. Саралап оқыту арқылы бастауыш сынып оқушыларының оқу белсенділігін арттыруға, білім сапасын көтеруге бағытталған бұл идеялар ішкі мазмұны мен ұйымдастырылу әдістеріне орай 10 бөлімге топтастырылып берілген. Оқу құралы жаңа бағытта ізденуді мақсат ететін педагог қауымға, сондай-ақ, ізденушілер мен студенттерге арналған.

2️⃣ «Бастауыш мектеп мұғалімі болу: ұстанымдары мен қағидалары» (Becoming a Primary School Teacher) – британдық ғалым-оқытушы Доминик Уайздың педагогика саласына қадам басқан студенттер мен жас мамандарға арналған таптырмас көмекші құралы. Білікті, білімді, тәжірибелі ұстаз болып қалыптасуға қажет дұрыс бағыт-бағдар беретін бірден-бір оқулық. Бұл оқу құралы оқушылар мен ата-аналар қарым-қатынасы, қиын балалармен жұмысқа қатысты сұрақтардың жауабын береді. Сонымен қатар, білім беруге қажет құжаттармен таныстырып, олармен жұмыс істеудің әдіс-тәсілдерін үйретеді. Мұғалімге тән білім, білік дағдыларын дамытуға бағытталған.

Суреттер Ұлттық аударма бюросының фейсбук парақшасынан алынды.

АТАЖҰРТҚА ТАҒЗЫМ
07 мамыр 2019
АТАЖҰРТҚА ТАҒЗЫМ

Сұлтан Дәулетханның «Атажұртқа тағзым» деп кітабының атауы айтып тұрғандай бала кезден атажұртқа аңсары ауып, махаббаты ерте оянды. Себебі, ол Моңғолияның Бай-өлке қаласында дүниеге келді. Еліміз егемендік алған бетте тарихи Отанға оралып, мектебін бітіріп, Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ-дың филология факультетіне оқуға түсті. Оны үздік аяқтаған соң өзі түлеген ұшқан оқу орнында біраз оқытушылық етті. Кейін Қарағандының Бұқар жырау ауданына қарасты Тоғызқұдық ауылына тартты. Қазір сондағы орта мектепте директордың ғылыми-әдістемелік ісі жөніндегі орынбасары және қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің ұстазы.

Жастай ерекше арынымен, өзіндік мәнерімен көрінген Сұлтан Дәулетхан республикалық деңгейде де өзін мойындатқан ақын. 2015 жылы Жұмабек Тәшенов атындағы облыстық байқауда «жылдың үздік жазушысы» атағын алған болатын. Ақселеу Сейдімбек атындағы облыстық әдеби байқаудың бірінші орын иегері. Былтыр Қасым Аманжолов атындағы республикалық байқауда арнайы жүлде алды. Республикалық «Ауылым — алтын тұғырым» әдәби байқауында А.Байтұрсынұлы атындағы жүлдеге лайық көрілді. Сонымен қатар, Астанада өткен «Қасиетті Қазақ елі» атты халықаралық фестивальдің дипломаты.

Атажұртқа келіп, азаматтық алғалы сан жыл өтсе де ақынның елге, жерге деген сағынышы бір сәт те басылған емес. Жауһар жырлары арқылы Атажұртты асыл тұмар етіп баршаның мойынына тағады. Оның сыртында нәзік сезімдерімен көмкерілген әдемі лирикалық өлеңдері де жаныңыздың нәзік қылдарын шертеді. Қымбатты оқырмандар, Сұлтан ақынның түрлі тақырыптарды қамтыған су жаңа кітабына енген жырларының бірін сіздерге де  тәбәрек етіп ұсынғанды жөн көрдік.   

 

 

 

Атажұртқа тағзым

 

Боздақтарымның қан, тері төгілген далам,

Аманат жетті жолдаған көгіңнен маған.

 

Бек ұлдарыңдай тәрк етер додада барын,

Азаттығыңа менің де садаға – жаным.

 

Бақыты үшін халқының түнекте қалған,

Арыстарымның ақ серті – жүрекке қорған.

 

Бабаларымның өр рух, арманыменен,

Алашқа қалған байтақ жұрт – ардағым ерен.

 

Басқыншылықтың талайын өткерген бастан,

Аярым да жоқ! Тұрандай текті елден асқан.

 

Бұғау заманда қуғынмен жыраққа кеткен,

Абақ Керейдің ізімін мұратқа жеткен.

 

Би-шешендерімнің қанығып сөзіне шырын,

Абыз даламның танытам шежіре сырын.

 

Бір Алла жар боп, мейір мен шапағын төккен,

Алтыннан қымбат әр күнім Отанымда өткен.

Біз туралы
ulys.kz — ақпараттық, сараптамалық және танымдық бағыттағы материалдарды береді.
 
Мультимедиялық жоба заман талабына сай жасалған. Қазақстанның ақпараттық нарығын сапалы
контентпен қамтамасыз етуге үлес қосуға бағытталған. Мұндағы сараптамалық, танымдық
мақалалар сан саланы қамтиды. Геостратегия, геоэкономика, геосаясат, халықаралық
қатынастар мен елдің ішкі-сыртқы саясаты, экономика, жаһанда болып жатқан тектоникалық
өзгерістер мен тренд тақырыптар ұлттық мүдде тұрғысынан терең талданып қазақ
оқырмандарына жеткізіледі. Орталық Азия мен Түркі әлеміне ерекше көңіл бөлінеді.