Ғаламтордың ғарыштан таралатын дәуірі басталды. Бүгінгі таңда спутниктік интернет тек шалғай ауылды интернетпен қамтитын технология ғана емес, ол – цифрлық теңсіздікті жоюдың, ұлттық қауіпсіздікті арттырудың және ғарыш саласын дамытудың жаңа құралы. Бұл бағытта әлем алға озып барады. SpaceX, Amazon, OneWeb сынды алпауыттар жүздеген емес, мыңдаған байланыс спутниктерін орбитаға шығарып үлгерді. Ал Қазақстан ше?

Бүгінде республика халқының 97%-ы интернетке қосылғанымен, ауылдық жерлерде бұл көрсеткіш айтарлықтай төмен. Кейбір шеткері елді мекендерде байланыс мүлде жоқ. Мұндай аймақтарға талшықты кабель тарту – шығыны көп, инфрақұрылымы әлсіз. Осындайда спутниктік интернет таптырмас шешім ретінде көрінеді. Себебі ол – орбитадағы аппараттар арқылы тікелей жердегі қабылдағышқа сигнал таратады. Кабель де, антенна да қажет емес.

Дүниежүзілік тәжірибе бұл технологияның өміршең екенін көрсетіп отыр. Мәселен, SpaceX компаниясының Starlink жобасы – қазіргі таңда ең ірі спутниктік интернет желісі. 2024 жылдың басында Starlink жер маңындағы орбитаға 5000-нан астам байланыс спутнигін ұшырды. Жоба мақсаты – жер шарының кез келген нүктесіне жоғары жылдамдықтағы интернет ұсыну. Қазірдің өзінде АҚШ, Канада, Еуропа елдерінің шалғай өңірлерінде фермерлер, әскери құрылымдар, экспедициялар осы қызметті пайдаланып отыр. Starlink-тің жылдамдығы 100–200 Мбит/с шамасында, бұл – бейнеқоңырау, онлайн оқу, тіпті стримингке де жететін сапа. Жоба сәтті шыққан соң, Amazon да өз Kuiper жобасын іске қосты – компания алдағы жылдары 3000-ға жуық спутник ұшыруды жоспарлап отыр. OneWeb компаниясы да 600-ден астам аппаратты орбитаға шығарған. Бұл бәсеке тек коммерция үшін емес, ғаламторды стратегиялық инфрақұрылым ретінде қараудың белгісі.

Спутниктік интернеттің басты артықшылығы – қолжетімділік. Ол шалғай ауылға, таулы өңірге, шөлге – яғни инфрақұрылым жетпеген кез келген аймаққа жетеді. Қазақстан жағдайында бұл – Шығыс Қазақстанның тау қойнауы, Маңғыстау мен Атырау облыстарының құмды мекендері, Түркістан мен Жамбылдың жайлаулары деген сөз. Бұдан бөлек, геосаяси тұрақсыздық кезінде спутниктік байланыс – балама арна. Себебі ол тек ұлттық операторға тәуелді емес, ғарыштан таратылады. Бұл – ақпараттық қауіпсіздік үшін аса маңызды.

Қазақстан ғарышты игеруде посткеңестік елдер ішінде алдыңғы қатарда. Елде 2006 жылдан бері KazSat бағдарламасы жұмыс істейді. Бүгінде KazSat-2 және KazSat-3 байланыс аппараттары орбитада. Олар мемлекеттік органдарды, телеарналарды, кейбір интернет операторларын байланыстыруда қолданылады. Алайда бұл спутниктер негізінен стационарлық байланысқа бағытталған, яғни олар тек нақты координаттағы антеннамен жұмыс істейді. Ал қазіргі тренд – мобильділік. Starlink тәрізді жүйелерді қабылдау үшін шағын антенна жеткілікті. Қазақстанда мұндай деңгейдегі ғарыш желісі жоқ.

Елде бұл олқылықты жою үшін 2023 жылы Цифрлық даму министрлігі «KazSat жаңа буын» жобасын қолға алатынын мәлімдеген. Мақсат – кең жолақты интернетті спутник арқылы тарату. Бұл аппараттар орта орбитаға емес, төмен орбитаға (LEO – Low Earth Orbit) орналастырылып, сигнал тарату кешігуін азайтады. LEO спутниктері арқылы интернет жылдам әрі сенімді болады. Қазірдің өзінде министрлік SpaceX және OneWeb сынды ірі ойыншылармен келіссөз жүргізіп жатыр. 2024 жылдың соңына қарай пилоттық жобалар іске қосылуы мүмкін.

Ғарыш инфрақұрылымын дамытудың тағы бір маңызды аспектісі – жердегі қабылдау және бақылау станциялары. Мысалы, Қазғарыш компаниясының Ақкөл мен Жезқазған маңындағы ғарыштық жер станциялары KazSat аппараттарын басқарады. Егер жаңа буын спутниктері ұшырылса, осындай станцияларды көбейту керек болады. Себебі төмен орбитадағы спутниктер Жерді тез айналады – бір аппарат бір нүктенің үстінен 15–20 минутта ғана өтеді. Демек, сигнал үздіксіз болу үшін ондаған аппарат қажет. Осыны ескеріп, OneWeb және басқа компаниялар Жер шарына жүздеген спутникті бір уақытта орналастыруда.

Спутниктік интернетке көшу тек байланыс емес, жалпы ғарыш саласын дамытуға серпін береді. Себебі спутник жасау, оны орбитаға жеткізу, басқару, деректерді өңдеу – осының бәрі жоғары технологиялық кластерді қажет етеді. Бұл – инженерлер, IT мамандар, радиотехниктер, деректерді талдаушылар секілді жаңа мамандықтарға сұраныс артады деген сөз. Қазақстанда бұл бағытта Назарбаев Университет, Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ, Алматы энергетика және байланыс университеті секілді мекемелер ғарыш инженериясы мен телекоммуникация саласында маман даярлауда. Сонымен қатар, «Ғарыш сапары» компаниясы өзінің технологиялық базасында кішігірім спутниктер құрастыру жобаларын іске асыруда. Мұндай бастамалар ел ішінде ғарыштық ойлау мәдениетін қалыптастырып, бәсекеге қабілетті кадрлар шоғырын құруға мүмкіндік береді.

Бүгінгі таңда спутниктік интернет жүйелері әлемдік байланыс инфрақұрылымының жаңа негізіне айналып келеді. Бұл – телекоммуникация саласындағы трансформация. Егер Қазақстан осы үдеріске дер кезінде қосыла алса, ғарыш саласында технологиялық тәуелсіздігін сақтап қана қоймай, шалғай ауылдарды да өркениет кеңістігіне шығара алады. Ең бастысы – бұл бағытта саяси ерік, стратегиялық жоспар және нақты техникалық қадамдар үйлесім табуы тиіс.

Ғаламтор енді тек кабель арқылы емес, ғарыштан келеді. Демек, ғарыш – тек зерттеу емес, енді күнделікті өмірдің бір бөлігіне айналмақ.

Мұндай келісімге Қазақстанның Өнеркәсіп және құрылыс министрлігі делегациясының Оңтүстік Кореяға сапары барысында қол жеткізілді, деп хабарлайды Ulys 24KZ телеарнасына сілтеме жасап.

Делегация мүшелері 3 күн ішінде Корея үкіметінің мүшелерімен, ірі компаниялардың басшыларымен келіссөздер жүргізіп, Джей және Шинхан университеттерінде болды. Онда олар дәріске қатысып, дрондарды жасау үшін инженерлерді оқыту үдерісімен танысты. Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің мәліметінше, әзірге Қазақстанда екі университетте ғана дрондар кафедрасы бар. Енді Джей университетінің көмегімен тағы бір факультет ашылмақ. Кореялық профессорлар Қазақстанда дрон саласына қажетті мамандар даярлайтын болады.  

«Джей академиясында жоғарғы сынып оқушыларынан бастап нақты өндірісте жұмыс істейтін адамдарға дейін арнайы соларға мамандырылған бағдарламалар бар. Соларды қолдана отырып, мамандарды дайындайтын боламыз. Алдағы уақытта Джей университеті Қазақстанға келіп, біздің университеттерімізді аралап, техникалық университеттерімізді, олардың ішінен өздеріне әріптес тандайтын болады. Нақты технологияларды бізге беруге компетенцияны бізге беруге дайын»- деді ҚР Өнеркәсіп және құрылыс вице-министрі Азамат Бейісбеков. 

Сондай-ақ түркиялық тараптың да дрон технологиясы бойынша Қазақстанға көмектесетіні белгілі болды. 

Цифрлық дәуір келді. Бірақ онымен бірге қауіп те келді. Енді білім ордалары – тек оқу емес, ақпарат соғысының да майданы. Кибершабуылдар, фишинг, деректердің ұрлануы, жалған мәлімет тарату – осының бәрі мектеп пен университет қабырғасынан бастап төніп тұрған қауіп. Ал екінші жағынан, жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары білім беру саласына тың серпін беріп, оқыту мен бағалау үрдісін түбегейлі өзгертуге мүмкіндік беріп отыр. Яғни, білім беру екі әлемнің тоғысында тұр – қауіп пен мүмкіндік.

Бүгінгі оқушылар мен студенттер – цифрлық тумалар. Олардың оқу кеңістігі – Google, YouTube, ChatGPT, TikTok араласқан аралас орта. Бірақ осы құралдармен жұмыс істеу мәдениеті мен қауіпсіздік әлі толық қалыптаса қойған жоқ. Қазақстанда 2023 жылы кибершабуылдардың 22%-ы білім беру мекемелеріне бағытталған деген дерек бар. Бұл – банктер мен мемлекеттік құрылымдардан кейінгі үшінші орын. Себебі білім беру ұйымдары – үлкен деректер базасы. Оқушылардың жеке мәліметтері, ата-ана деректері, ішкі академиялық жүйелер – бәрі шабуыл нысанасына айналады. Мәселен, 2022 жылы Алматыдағы бір жоғары оқу орнының ішкі серверіне хакерлер шабуыл жасап, 5 мыңнан астам студенттің деректері желіге тараған.

Киберқауіпсіздік тек хакерлік шабуылдан қорғану емес. Ол – фишингтен бастап әлеуметтік инженерия, deepfake, жалған сілтемелер, зиянды қосымшалар, гаджеттер арқылы тыңшылық, т.б. қауіп түрлерін қамтитын кешен. Оқушыға жалған олимпиадаға қатысу туралы хат келуі, мұғалімнің телефонына вирус жұғуы – бәрі киберқауіптің қарапайым көрінісі. Ал мұндай шабуылдарға қарсы тұру үшін тек техникалық қорғаныс емес, цифрлық гигиена мен медиасауаттылық керек. Бұл екі түсінік әлі де кең тарала қойған жоқ.

Халықаралық тәжірибеде киберқауіпсіздік білім берудің ажырамас бөлігіне айналған. Мысалы, Эстонияда 6-сыныптан бастап кибергигиена пәні оқытылады. Финляндияда медиасауат мектеп бағдарламасына енген. АҚШ-та K-12 жүйесінде әр сыныпқа бейімделген киберқауіпсіздік модульдері бар. Ал Қазақстанда бұл бағытта алғашқы қадамдар жасалып жатыр. «Цифрлық сауаттылық» факультативтік сабақ ретінде енгізілсе де, оның ауқымы мен тереңдігі жеткіліксіз. Мектептер мен колледждерге нақты қауіп жағдайында әрекет етуді үйрету, фишингті тану, қауіпсіз пароль құрастыру, қоғамдық Wi-Fi-да жұмыс істеу тәртібі секілді базалық машықтар жүйелі түрде оқытылуы тиіс.

2023 жылы Қазақстанда «Киберқауіпсіз Қазақстан» тұжырымдамасы қабылданып, оған білім беру мекемелеріндегі деректер қауіпсіздігі де енгізілді. Онда мектептер мен ЖОО-лардың ақпараттық жүйелерін тексеру, ішкі IT инфрақұрылымды жаңғырту, оқушылар мен мұғалімдерді оқыту көзделген. Сонымен қатар, «KZ-CERT» қызметі арқылы білім мекемелеріне шабуыл тіркелген жағдайда тез әрекет ету жүйесі құрылуда. Бұл – оң қадам. Бірақ әзірге техникалық қорғаныс құралдарының барлығы қолжетімді емес. Кейбір ауыл мектептері Wi-Fi роутерін де ата-аналардың көмегімен алған. Ондай жағдайда киберқауіпсіздік қайдан болсын?

Енді екінші тарап – жасанды интеллект. ChatGPT, Grammarly, Khanmigo, Scribe, Google Gemini, Copilot сынды ЖИ құралдары білім беру жүйесіне белсенді енуде. АҚШ-та мұғалімдердің 47%-ы күнделікті сабақ жоспарлауда ЖИ қолданады. Ұлыбританияда ЖИ арқылы жеке білім беру траекториясы құрастырылуда. Үндістанда NEP 2020 реформасы аясында әр оқушының прогресін ЖИ арқылы бақылайтын жүйе енгізіліп жатыр. Қазақстанда да кейбір жеке мектептер ChatGPT-ті эссе тексеру мен тіл үйретуде қолданып үлгерді.

ЖИ құралдарының артықшылығы – жекелеу, бейімдеу және масштабтау. Яғни, бір сыныпта 30 оқушы болса да, әрқайсысына жеке тапсырма, жеке кеңес беру – бұрын тек мұғалімнің арманы еді. Енді бұл ЖИ арқылы мүмкін болып отыр. Сонымен қатар, қате жіберу үлгісін тану, оқушының миға қонбайтын тақырыптарға оралып отыруы, мазмұнды визуалдау – осының бәрі ЖИ-дің көмегімен жеңілдейді. Google-дың жаңа Project Tailwind моделі оқушының жазған конспектісін автоматты түрде қорытындылап, тест жасай алады. Grammarly немесе Scribe сияқты құралдар жазу машығын жетілдіруге көмектеседі.

Дегенмен, ЖИ-дің білімге әсері тек оң бола бермейді. Тексерілмеген дерек, жалған ақпарат, оқушының ойлау қабілетінің азаюы, эссе мен есептерді түгел ЖИ-ге жаздыру – бұл да қауіп. Сонымен қатар, жеке деректердің сақталуы, ЖИ құралдарының оқушы мінез-құлқына әсері секілді моральдық сұрақтар туындайды. Сондықтан ЖИ-мен жұмыс істеу мәдениетін де қалыптастыру қажет. Мұғалім – бағыттаушы, ЖИ – көмекші. Бұл ара-жігін ажырату өте маңызды.

Қазіргі таңда кейбір елдер мектептер мен ЖОО-ларда ЖИ қолдануға қатысты нақты ереже бекітіп үлгерді. Мысалы, Францияда ChatGPT мектептерде қолданылмайды, бірақ ЖОО-ларда бақылауда рұқсат. АҚШ-та ЖИ құралдарын пайдалану оқу саясатына енгізілген: кей колледждерде тапсырмада ЖИ пайдаланылғаны міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Қазақстанда әзірге бұл – сұр аймақ. Яғни, ЖИ қолданған-Қолданбағанын тексерудің жолы жоқ. Бұл – болашақта плагиат пен білімнің сапасына қатысты мәселелерге әкелуі мүмкін.

Білім беру жүйесінде ЖИ мен киберқауіпсіздік қатар дамуы тиіс. Бірі – тиімділік пен дербестікке жетелейді, екіншісі – қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Бұл екеуінсіз қазіргі білім беру – әлсіз әрі болашағы бұлыңғыр жүйе. Сол себепті ЖИ құралдарын пайдалану мәдениеті мен цифрлық қауіпсіздік – мектеп партасынан басталуы қажет.

Қорытқанда, оқушының браузеріндегі іздеу жолы – енді жай ақпарат теретін терезе емес. Ол арқылы шабуыл да, шабыт та келуі мүмкін. Қайсысын таңдайтынымыз – жүйе мен ұстазға байланысты.