ۆاليۋتا باعامى
  • USD -

    454.5
  • EUR -

    487.5
  • RUB -

    5.03
داۋرەن ابايەۆ: ۇلى دالانىڭ، ۇلى ۇلتىمىزدىڭ فولكلورىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق ەشقاشان ۇتىلمايدى
19 ءساۋىر 2019
داۋرەن ابايەۆ: ۇلى دالانىڭ، ۇلى ۇلتىمىزدىڭ فولكلورىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق ەشقاشان ۇتىلمايدى

بۇگىن «قازاقستان» تەلەراديوكورپوراسياسىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن «Qazaq radiolary» ءجشس-نىڭ  «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» اتتى جيناعىنىڭ تۇساۋكەسەرىنە بايلانىستى بريفينگ ءوتتى. رۋحانياتىمىزعا قوسىلعان بىرەگەي جوبا ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىنىڭ اياسىندا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن جۇزەگە استى.

شاراعا اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتى ديرەكتورى ءابىل جولامانوۆ پەن ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، اقىن  امانجول التايەۆ جانە «Qazaq radiolary» ءجشس-نىڭ ديرەكتورى قۇرمانبەك جۇماعالي قاتىستى.

اتالعان جيناققا Qazaq راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» 1948 جىلدان بەرى ساقتالعان حالقىمىزدىڭ مادەني مۇرالارى، سان عاسىرلىق تاريحقا تولى شىعارمالارى – ەرتەگىلەر، باتىرلار جىرى، ايتىس ونەرى، شەشەندىك سوزدەر، جىر-داستاندار، كۇي-تەرمەلەر جانە ت.ب ەندى.

ايتا كەتەيىك، ۇلتتىڭ ءۇنجارياسى – Qazaq راديوسىندا 1959 جىلدان باستاپ «ەرتەگى» ايدارىمەن بارلىعى 350 حابار دايىندالعان بولاتىن. ال، كەيىننەن «ەردەن اتانىڭ ەرتەگىلەرى»، «زامزاگۇل اجەنىڭ ەرتەگىلەرى»، «ايدوس اتانىڭ ەرتەگىلەرى» جانە «ساۋىق اجەنىڭ ەرتەگىلەرى» دەگەن اتاۋمەن جاڭارتىلىپ، ءار جىلدارى جازىلعان تاسپالار قايتا توپتاستىرىلىپ شىقتى.

سونداي-اق، «التىن قوردا» ساقتالعان ەلىمىزدىڭ بەلگىلى جىرشى-تەرمەشىلەرىنىڭ ورىنداۋىنداعى 2015 جىلى قايتا ءۇنتاسپاعا جازىلعان باتىرلار جىرىنىڭ 50 نۇسقاسى كىردى.

ەجەلدەن كەلە جاتقان ۇلتىمىزدىڭ ءتول ونەرىنىڭ ءبىرى – ايتىستىڭ 1960 جىلدان بەرى ساقتالعان  10 شىعارىلىمى، 1950 جىلدان باستاپ ساقتالا باستاعان، «ءسالت-داستۇر» اتاۋىمەن بەرىلگەن - «باتا»، «بەتاشار»، «سىڭسۋ»، «جار-جار»، «جوقتاۋ»، «جاراپازان»، «بەسىك جىرلارى» سىندى جادىگەرلەر دە جيناققا ەنگىزىلدى.  

سونىمەن قاتار، جىل باسىنان بەرى «Qazaq راديوسى» مەن «Shalqar» راديوسىنىڭ ەفيرىنەن «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» اتتى ارنايى باعدارلاما تىڭدارمانعا جول تارتقان بولاتىن.

حالقىمىزدىڭ ءومىرىن بەينەلەيتىن، قيال-عاجايىپ نەگىزگە قۇرىلعان قۇندى شىعارمالار وسىلايشا جالعاسىن تاپپاق.

داۋرەن ابايەۆ، اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ ءمينيسترى:

 

ءبىز بۇگىن «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» دەپ اتالاتىن ەرەكشە جوبانى سىزدەردىڭ نازارلارىڭىزعا ۇسىنعالى وتىرمىز.  بۇل انتولوگيا ءبىز ءۇشىن دە، كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن دە وتە قۇندى جادىگەرگە اينالاتىنى بەلگىلى. ءجۇز جىلعا جۋىق تاريحى بار قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» ساقتالعان رۋحاني مۇرامىزدى جارىققا شىعارۋ دا وتە ماڭىزدى ءارى ەلەۋلى وقيعا دەپ ويلايمىن. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى – ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازاربايەۆتىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» دەپ اتالاتىن ماقالاسى وسى ەكى تومدىق اۋقىمدى جيناقتى شىعارۋعا تۇرتكى بولدى. ماقالادا: «بىزگە «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساۋ كەرەك. مۇندا ۇلى دالا مۇراگەرلەرىنىڭ وتكەن مىڭجىلدىقتاعى حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ تاڭداۋلى ۇلگىلەرى – ەرتەگىلەرى، ءاڭىز-افسانالارى، قيسسالارى مەن ەپوستارى جيناقتالادى» دەلىنگەن. ەڭ الدىمەن بۇل جوبا ارقىلى بالالارىمىزدىڭ ساناسىنا بابالارىمىزدىڭ باي مۇراسىن سىڭىرەمىز. ۇلى دالانىڭ، ۇلى ۇلتىمىزدىڭ فولكلورىن ءبىلىپ وسكەن ۇرپاق ەشقاشان ۇتىلمايدى.

ويتكەنى ءبىزدىڭ ەرتەگىلەرىمىزدە، باتىرلار جىرىندا ءاڭىز-افسانالار ارقىلى ۇلتتىڭ مۇراتى، بابالار اماناتى، دالانىڭ كەڭدىگى، قازاقتىڭ دارحان دا جاۋىنگەر بولمىسى بەينەلەنگەن.

«دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» جيناعىنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى - بۇل كىتاپتىڭ ىشىندەگى ارنايى ديسكلەرگە جيناقتالعان اندەر، العاشقى ورىنداۋشىلاردىڭ ۇنىمەن ءتۇپنۇسقا قالپىندا ەنىپ وتىر.

جيناقتا ءحىح عاسىرداعى حالىق كومپوزيتورلارىنان ءان ۇيرەنىپ، ولاردىڭ ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىن ۇزىلمەي جەتۋىنە ۇلەس قوسقان بارلىق ونەرپاز قامتىلدى.

اتاپ ايتقاندا، امىرە قاشاۋبايەۆتىڭ «بالقاديشاسى»، «دۋدارايى»، «جالعىز ارشاسى» مەن «بەسقاراگەرى» بار. كەنەن ازىربايەۆتىڭ «كوكشولاعىن»، «بوزتورعايىن»، «بۇلبۇلعا» جانە «دومبىراسىن» تىڭداي الاسىزدار. ماناربەك ەرجانوۆ، قالي بايجانوۆ، بايعابىل جىلقىبايەۆ سىندى داۋىلپاز ءانشى-جىرشىلاردىڭ اندەرى دە وسى جيناقتا ساقتالدى.

تاعى دا باسقا تاڭعاجايىپ ءانشى-جىرشىلارىمىزدىڭ ءوز داۋىستارىمەن ورىنداعان اندەرىن دە وسى جيناقتان تاباسىزدار.

سوندىقتان بۇل انتولوگيا جان-جاقتى ناسيحاتتالاتىن بولادى. وسىنداي قۇندى جادىگەرلەر، كەرەمەت رۋحاني مۇرا «التىن قوردا» ساقتالىپ قانا جاتپاي ۇلت ءۇشىن، كەلەشەك ۇرپاق مۇددەسى ءۇشىن قىزمەت ەتۋى قاجەت.

وسى ماقساتتا – «التىن قور» دەپ اتالاتىن ارنايى سايت تا قۇرىلماقشى. سول ينتەرنەت پورتال ارقىلى، ەلىمىزدەگى عانا ەمەس، وزگە مەملەكەتتەردى مەكەندەپ جاتقان قالىڭ قانداستارىمىز دا، قازاق فالكلورىن زەرتتەپ جۇرگەن شەتەلدىك ماماندار دا وزىنە كەرەك دەرەكتى الۋعا مۇمكىندىك بولادى.         

  وسى انتولوگيانى قۇراستىرعان، ۇلكەن ەڭبەك ەتكەن شىعارماشىلىق ۇجىمعا، قازاق راديوسىنىڭ باسشىلارى مەن قىزمكەتكەرلەرىنە كوپ العىس ايتقىم كەلەدى.

 

 

قۇرمانبەك جۇماعالي، «Qazaq radiolary» ءجشس-نىڭ ديرەكتورى:

-«دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» ەلباسىمىزدىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسى جاريالانا سالىسىمەن اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن  قولعا الىنعان قازاقستان تەلەراديوكورپوراسياسى  «قازاق راديولارىنىڭ» ىرگەلى جوبالارىنىڭ ءبىرى. اۋديوجيناقتى شىعارۋ ءۇشىن ارنايى توپ قۇرىلىپ، «التىن قورىمىزدا» ساقتالعان رۋحاني جادىگەرلەر بويىنشا جيناق ازىرلەۋگە كىرىسكەن بولاتىن. تۋىندىنىڭ ۇرپاق تاربيەسىندەگى ءرولى مەن ءمان-ماڭىزدىلىعىنا داۋرەن اسكەربەك ۇلى كەڭىنەن توقتالىپ ءوتتى. مەن ءوز تاراپىمنان ءتول تۋىندىمىز - قاجىرلى ەڭبەك پەن ۇجىمدىق جۇمىستىڭ ارقاسىندا جارىق كورگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى.

انتولوگيا-ەڭبەكتەگەن بالادان، ەڭكەيگەن قارياعا دەيىنگى اۋديتوريانى قامتيدى. ويتكەنى جيناق 7 بولىمنەن تۇرادى. ەرتەگى، باتىرلار جىرى، اندەر، كۇيلەر، ايتىس، ءسالت-داستۇر، اتادان قالعان اسىل ءسوز اتتى بولىمنەن كەز-كەلگەن ادام وزىنە رۋحاني ازىق الادى. قازاق راديوسىنىڭ «التىن قورىندا» 1959 جىلدان بەرى  «ەرتەگى» ايدارىمەن 350 حابار دايىندالعان. كەيىن ولار «ەردەن اتانىڭ ەرتەگىلەرى»، «زامزاگۇل اجەنىڭ ەرتەگىلەرى»، «ايدوس اتانىڭ ەرتەگىلەرى» جانە «ساۋىق اجەنىڭ ەرتەگىلەرى» دەگەن اتاۋمەن جاڭارتىلىپ، ءار جىلدارى جازىلعان تاسپالار قايتا   توپتاستىرىلعان. «ەرتەگى» ايدارىمەن 70 قازاق ەرتەگىسى ەندى.

باتىرلار جىرىنىڭ 50 نۇسقاسى 2015 جىلى تەرمەشى اقان ءابدۋالىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن ەلىمىزدىڭ بەلگىلى جىرشىلارىنىڭ ورىنداۋىندا قايتا ءۇنتاسپاعا جازىلدى. سونىڭ ءبارى «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» جيناعىنا ەنىپ وتىر. «باتىرلار جىرى» ايدارىمەن 19 جىر ەندى، ونىڭ ەڭ قىسقاسى 20 مينۋت، ۇزاعى – 1 ساعات.

 

كۇيلەردى «توكپە كۇي»، «شەرتپە كۇي»، «قوبىز كۇيلەرى»، «سىبىزعى كۇيلەرى»  دەگەن اتاۋمەن توپتاستىرىپ ۇسىندىق.  «كۇي» ايدارىمەن 160 كۇي ەندى.

ايتىسقا كەلسەك، 1960 جىلدان ساقتالعان ساپاسى جوعارى دەگەن 10 ايتىس ىرىكتەلىپ الىندى.

«سالت-داستۇرلەر» 1950 جىلدان باستاپ تاسپاعا جازىلىپ، ساقتالا باستاپتى. «سىڭسۋ»، «بەتاشار»، «بەسىك جىرى»، «جاراپازان» سىندى 76 ءداستۇر ءتۇرىن وسى انتالوگيادا بەرىلىپ وتىر.

«اتادان قالعان اسىل ءسوز» ايدارىمەن بەرىلگەن شەشەندىك سوزدەر 2003-2004 جىلدارى قازاق راديوسى ديكتورلارىنىڭ وقۋىندا جاڭارتىلدى. ۇزاقتىعى 35 ساعات. 100 شەشەندىك ونەر ۇلگىسى ەنگىزىلدى.

 

اۋديوجيناق جەكە دەمەۋشىلەردىڭ قولداۋىمەن 1000 داناسى شىعارىلادى.

 

راديو ۇجىمى ق ر اقپارات جانە قوعامدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاق اۋىز ادەبيەتىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى توپتاستىرىلعان جيناقتىڭ كوپشىلىككە قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ونىڭ ارنايى سايتى مەن ءموبيلدى قوسىمشاسىن ازىرلەۋدى دە قولعا الىپ وتىر. ونى ءمينيسترىمىز جاڭا اتاپ ءوتتى. بۇل سايتتا انتولوگيامەن قاتار، «تۇلعالار»، «وقيعالار»، «كەرەك دەرەك»، «بالالار الەمى» سىندى بولىمدەر دە ورىن الادى. جانە ول ۇنەمى پايدالى كونتەنتپەن جاڭارىپ تۇرادى.   

 

مامىر ايىنىڭ 16-18 كۇندەرى ارالىعىندا تۇركىستان قالاسىنداعى ق.ا. ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىندە حالىقارالىق كونفەرەنسيا وتەدى. ونىڭ اياسىندا شەتەلدىك ەتنوگراف عالىمدارعا «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسى» تانىستىرىلادى. ماقساتىمىز جيناقتى اۋەلى تۇركى حالىقتارىنىڭ تىلىنە اۋدارىپ، قازاق مادەنيەنىتىنىڭ كەڭىنەن ناسيحاتتالۋىنا ۇلەس قوسۋ.   

ءابىل جولامانوۆ، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مادەنيەت جانە ونەر ىستەرى دەپارتامەنتى ديرەكتورى:

 

«بىتەر ءىستىڭ باسىنا، جاقسى كەلەر قاسىنا» دەەمكشى، جاقسىنى كورمەككە كەلدىك. قۋانىشتى بولىسكەلى كەلىپ وتىرمىز. جالپى، ەلباسىنىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» ماقالاسىندا كوپتەگەن مىندەتتەر مەن اتقاراتىن جۇمىستاردىڭ تۋىنداعانى بەلگىلى. سولاردىڭ ءبىرى دە بىرەگەيى وسى «دالا فولكلورىنىڭ انتولوگياسىن» جاساقتاۋ، حالىققا كەڭىنەن تاراتۋ شاراسى بولاتىن. وسى جوبانى قولعا الىپ، جۇزەگە اسىرعاندارعا مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى اتىنان ريزاشىلىعىمىزدى بىلدىرگىمىز كەلەدى.

 

امانجول التايەۆ، ق ر ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، اقىن

تاۋەلسىز قازاق مەلەكەتى ءوزىنىڭ ەكونوميكالىق الەۋتىمەن عانا ەمەس، ساياسي سارابدال ۇستانىمىمەن عانا ەمەس، رۋحاني بولمىسىمەن دە دۇنيەدەگى الدىڭعا قاتارلى ەلدەردىڭ كوشىندە بولۋ كەرەك دەپ ويلايمىن. ال ءبىزدىڭ رۋحاني كەمەلدەنۋىمىزدە دالا فولكلورى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ەلباسىمىزدىڭ «ۇلى دالانىڭ جەتى قىرى» اتتى ماڭىزدى ماقالاسىندا «ءار قالانىڭ، ءار حالىقتىڭ التىن تامىرىندا، تەرەڭنەن باستاۋ الاتىن تاريحىندا رۋحاني كودى بولادى. جاڭاشا تۇرپاتتى جاڭارعان رۋحاني جاڭعىرۋدا سول رۋحاني كودىمىزدى ساقتاي ءبىلۋىمىز كەرەك» دەگەن بولاتىن. ال ءبىزدىڭ رۋحاني كودىمىزدى ساقتاۋدا دالا فولكلورى ەرەكشە ماڭىزدى. ءاربىر قازاقتىڭ بالاسى، ءاربىر قازاقستاننىڭ حالقى ءوزىننىڭ ۇلتتىق كەلبەتىن ساقتاۋ ءۇشىن، بويىنا وسى دالا فولكلورىن سىڭىرۋگە ءتيىستى دەپ ويلايمىن. دالا فولكلورىن ۇلت جۇرەگىنە جولداۋدا، حالىق ساناسىنا سىڭىرۋدە ۇلتتىڭ ءۇنجارياسى قازاق راديولارى ەرەكشە ماڭىزعا يە. ويتكەنى، ءارقايسىمىز بالا كەزدەن باستاپ، سانامىز ويانعان كەزەننەن باستاپ قازاق راديولارىنداعى ماڭىزدى باعدارلاماردى بويىمىزعا ءسىڭىرىپ وستىك.

   

RELATED NEWS
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن  كۇردەلەندىرەدى
09 ءساۋىر 2019
مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى — ورتالىق ازياداعى سۋ پروبلەماسىن كۇردەلەندىرەدى

سوڭعى كەزدە وزەندەرگە اعاتىن قۇيىلاتىن سۋدىڭ كولەمى ۇلعايدى دەپ قۋاناتىن ادامداردى ءجيى كورەمىز. الايدا، ماماندار بۇعان قايعارادى. سەبەبى، مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەرۋى سالدارىنان سۋدىڭ كولەمى ارتۋدا. ورتالىق ازيا ايماعىندا ارالدىڭ تارتىلۋىنا قاتىستى، ءامۋداريا مەن سىرداريانىڭ دۇرىس، ءتيىمدى پايدالانباۋى مەن سالادا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بولماۋىنان تىس ايماقتا سۋعا قاتىستى تاعى ءبىر پروبلەما بار. ول سوڭعى جىلدارى تيان-شيان مەن پامير تاۋلارىنداعى مۇزدىقتاردىڭ جىلدام ەري باستاۋى. وعان كليماتتىڭ جىلىنۋى مەن ارالدان ۇشقان تۇزدى شاڭ-توزاڭ قاتتى اسەر ەتۋدە.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى اتقارۋشى ديرەكتورى بولات بەكنيازدىڭ ايتۋىنشا، سىرداريا مەن ءامۋداريا سۋ كەلەتىن جاعى ءبىزدىڭ مۇزدىقتار عوي. ونىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر، كەيبىر جەردە 50، كەي جەردە 40 % كەمىگەن. كليماتتىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى نەگىزگى سۋدىڭ كولەمى ازايىپ جاتىر. تاجىكستان رەسپۋبليكاسى عىلىم اكادەمياسى سۋ پروبلەمالارى، گيدروەنەرگەتيكا جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى باحروم مامادالييەۆ، ۇساق مۇزدىقتار جوعالۋدا. بۇل سۋدىڭ ازايۋىنا اكەلەدى، بۇكىل ەلدەردەگى وزەن سۋلارىنىڭ ەكولوگيالىق احۋالى ناشارلايدى. سوڭى سۋ رەسۋرستارىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگى مەن تاپشىلىعىنا ۇلاسادى. ياعني  تۇتاس ەلدى-مەكەندەر سۋسىز قالىپ، حالىق اراسىندا اۋرۋ-سىرقاۋ ارتادى دەگەن ءسوز.

ورتالىق ازيا ەلدەرى تاياۋ جىلدارى ۇلكەن پروبلەماعا اينالاتىن وسى ماسەلەلەردى قازىردەن شەشۋى ءتيىس. الايدا ءبىراۋىزدىق تانىتقاننان گورى باس-باسىنا بي بولۋعا اسىق. تاعى ءبىر ۇلكەن پروبلەما — سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەر ءتىپتى وزەندەردى باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە كورۋگە كوشكەن.  بۇۇ-نىڭ كەمە جۇرمەيتىن حالىقارالىق سۋ ارنالارىن پايدالانۋ قۇقىعى تۋرالى كونۆەنسياسىنىڭ (نيۋ-يورك، 1997 ج.) 5-بابىنىڭ 2-تارماعىندا «سۋدىڭ بويىنداعى مەملەكەتتەر حالىقارالىق اعىن سۋدى ادىلەتتى جانە پاراساتتى تۇردە پايدالانۋعا، يگەرۋگە جانە قورعاۋعا قاتىسادى. مۇنداي قاتىسۋعا، وسى كونۆەنسيادا قارالعان سۋدى پايدالانۋ قۇقىعى سونداي-اق ونى قورعاۋ مەن يگەرۋ ماسەلەسىندە ىنتىماقتاسۋعا قاتىستى مىندەتتەر دە جاتادى» دەپ تايعا تاڭبا باسقانداي جازىلعان. تۇركيا رەسپۋبليكاسى الەۋمەتتىك يننوۆاسيا زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ۇيلەستىرۋشىسى، پروفەسسور  جەمال زەحير بۇل ماسەلەگە قاتىستى بىلاي دەيدى:  «ترانسشەكارالىق سۋلاردى حالىقارالىق قۇقىق سۋ باسىنداعى  ەلدەردىڭ باسى ءبۇتىن ءوز مەنشىگى رەتىندە قولدانۋىنا رۇقسات بەرمەيدى. بۇل وتە ماڭىزدى. ياعني قازاقستانعا اققان سىرداريا مەن ءامۋداريانى باسقا مەملەكەتتەر ءوز قۇقىقتارىن شەكتەن اسىرا پايدالانىپ، باسقارا المايدى. قازاقستاننىڭ قاجەتتەلىگىن ەسكەرۋى ءتيىس ءارى كەلىسسوز جاساۋلارى كەرەك. اۋماعىن باسىپ وتەتىن ءۇشىن ولاردى قولدانۋلارىنا حاقتارى بار، ءبىراق شەكتەن اسىرا پايدالانا المايدى». تاعى ءبىر تۇركيالىق عالىم حاسرەت چوماك تا، «1997 جىلى شىققان بۇۇ-نىڭ كەلىسىمىنە ساي، ترانسشەكارالىق جانە شەكارا ماڭى وزەننىڭ باسىندا وتىرعان ەلدەر سۋ ساياساتىنا وزگەرىس جاساۋدا ونى پايدالاناتىن وزگە مەملەكەتتەردىڭ مۇددەسىنە كەسىرى تيۋ ىقتيمالى جوعارى بولسا، كەم دەگەندە التى اي بۇرىن ولارعا حابار بەرىپ، رۇقساتىن الۋى ءتيىس. سۋدىڭ باستاۋى بىزدەن شىعادى، مەن ويلاعانىمدى ىستەيمىن، قالاعانىمشا  قولدانامىن دەگەن تۇسىنىك بولمايدى. سەبەبى حالىقارالىق ۇيىمنىڭ قۇجاتى وسىنى مۇقيات ەسكەرتەدى» دەدى.

راسىندا دا، تابيعاتتا سۋ مەن جەل ادامدار سىزعان شەكارالارعا مويىنسۇنبايدى.  ءبىر ەلدەن ەكىنشى ەلگە ۆيزا، پاسپورت الماستان ەمىن-ەركىن وتە بەرەدى. «بۇل سۋ مەنىكى» دەۋگە ەشبىر مەملەكەتتىڭ حاقى جوق. ارينە، قولدانۋ قۇقىنا، قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ قۇقىنا يە. الايدا حالىقارلىق قۇقىق كورشىڭىزدىڭ دە قۇقىنا زارداپ ەتپەڭىز، قاجەت بولعاندا، وعان دا سۋ بەرەسىز دەيدى. سوندىقتان بىرىگە وتىرىپ كەلىسۋ كەرەك، مۇمكىندىك بولسا، ورتاق سۋ قويمالارىن جاساۋ كەرەك. ەنەرگيا ماسەلەسىن دە بىرىگىپ شەشۋ قاجەت.

ارالدى قۇتقارۋ حالىقارالىق قورىنىڭ قازاقستانداعى بولىمشەسىنىڭ سۋ رەسۋرتارى جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ءامىرحان كەنشىموۆ، ەكى كونۆەنسيا بار. بىرەۋى 1992 جىلى قول قويىلعان حەلسينكي كونۆەنسياسى. ول جاقسى جۇمىس ىستەپ تۇر. 45-تەن استام ەل مۇشە. ونىڭ ىشىندە: ءبىز دە مۇشەمىز، وزبەكستان دا مۇشە. ءبىراق ونى قىرعىزستان مويىنداماي وتىر، تاجىكستان مويىنداماي وتىر. سودان كەيىن بارىپ 1997 جىلعى نيۋ-يورك كونۆەنسياسى بار. باسىندا شارتى بولعان 35 مەملەكەت مويىنداعاننان كەيىن كۇشىنە ەنەدى دەپ، بىلتىر كۇشىنە ەندى. 35 مەملەكەت مويىندادى. ءبىز وعان كىرگەن جوقپىز، وزبەكستان وعان كىرگەن.

ماسەلەن، قىرعىزستان «قامبار اتا» سۋ ەلەكتر ستانساسىن، تاجىكستان بولسا «روگۋندى» سالۋعا شەتەل ينۆەستورلارىن ىزدەۋدە. ءبىراق، مۇنداي جوبالارعا ءۇشىنشى ەلدەردىڭ قارجى سالۋى ءقاۋىپتى. سۋ ماسەلەسىن باسقارۋ ۇدەرەسىنە شەتەلدىكتەردى ارالاستىرۋ الاڭداتپاي قويمايدى. ەرتەڭ ويىنعا اينالدىرىپ جۇرمەي مە؟ سوندىقتان ورتا ازيا ەلدەرى سۋ ەلەكتر ستانسالارىن بىرىگىپ سالۋى كەرەك. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى چىنگىسبەك ۋزاكبايەۆ، بۇگىن ينۆەستورلار كەرەك دەپ جاتامىز، ءبىراق شەتتەن كەلگەندەردەن مەن قورقامىن. اشىق ايتايىن قىرعىزستاندا قازىرگى كەزدە ەكونوميكالىق اۋحال ناشار. «قامبار اتا-1» مەن جوعارى نارىن سۋ ەلەكتر ستانسالارىن قۇرۋعا جۇڭگو ەكى الاقانىن ىسقىلاپ دايىن وتىر. كەل مەن اقشا بەرەيىن دەپ. ال ورىستار رەسەي دە  ءبىزدىڭ ەڭ جاقىن دوس مەملەكەت. ولار دا سۇقتانىپ وتىر. ەندىگارى ورتا ازيادان شىقپايمىن دەپ ترامپ تا قاتتى ايتىپ جاتىر. ولار بۇل ايماقتان ەشقاشان شىقپايدى، ويتكەنى ولاردىڭ ءاربىرىنىڭ وسى جەردە وڭىرلىك ساياساتى مەن مۇددەسى بار.

ال تۇركياداعى «Hydropolitics association» حالىقارالىق ۇيىمىنىڭ پرەزيدەنتى  دۋرسۋن يىلدىزدىڭ كوزقاراسى: «ورتا ازيادا ەنەرگيا ماسەلەسىن سۋ پروبلەماسىمەن قاتار شەشۋ قاجەت. ايتپەسە، تەك سۋدىڭ جايىن رەتتەۋ وڭايعا سوقپايدى. سەبەبى، كەڭەس داۋىرىندە ەكونوميكانىڭ سۋ كوپ قولدانىلاتىن سالالارى دامىتىلدى. مىسالى، وزبەكستاندى سۋعا اسا مۇقتاج تىكەلەي ەگىستىككە تاۋەلدى سالا ەتتى. سۋدىڭ جوعارى جاعىندا ورنالاسقان قىرعىز بەن تاجىك ەنەرگياسى جوق بولعان سوڭ سۋدان ەنەرگيا الۋعا ۇمتىلسا، كەرىسىنشە سۋارمالى القابى كوپ تومەندەگى ەلدەر سۋعا مۇقتاج بولدى».

دەمەك، سۋدىڭ باسىنداعى ەلدەردىڭ دە، سوڭىنداعى ەلدەردىڭ دە مۇددەسى تولىق ۇيلەسىم تابۋى كەرەك. سوندا عانا ماسەلە تولىق شەشىمىن تابادى. بۇل ءۇشىن ورتاق سۋ بانكىن قۇرۋ — ءتيىمدى جولداردىڭ ءبىرى. قىرعىز رەسپۋبليكاسىنىڭ اۋىلشارۋاشىلىعى جانە مەليوراسيا ەكس-مينيسترى  جۋماكادىر اكەنەيەۆتىڭ پىكىرىنشە، بىرىگىپ سۋ بانكى تۇزىلسە، ول بانك ساۋد ارابياسى سياقتى قارجىلى ەلدەرمەن كەلىسسوز جاساپ، سىزدەر سۋ قۇبىرىن تارتىپ  بەرىڭىزدەر دەۋ كەرەك. ودان سوڭ سۋ قۇبىرى ارقىلى وزىمىزدەن اسقان سۋدى ولارعا ساتىپ، تۇسكەن اقشانى سۋ ماسەلەسىن شەشۋگە پايدالانساق بولادى. ارالدى تولتىرۋىمىز كەرەك، حالقىمىز جاقسى سۋ ءىشۋى كەرەك. ويتكەنى، دەنساۋلىعى جاقسى ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى ۇزارادى.

سۋ بانكىسىن قۇرۋ ءۇشىن ءاربىر ەلدىڭ ءوزىنىڭ كۆوتاسى بولادى. سۋ ەنەرگەتيكالىق رەسۋرتارعا كەيبىر جەرلەردە وسى كۆوتالاردى الماستىرۋ قاجەت. قۇقىقتىق سۇراقتاردى رەتتەۋ جەكە ماسەلەسى تۇراقتى ديالوگتى قاجەت ەتەدى. جىلدىڭ ءار ءتۇرلى ماۋسىمىندا ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى رەتتەۋ مەن پايدالانۋ تاعى دا وسى ماسەلەلەر بويىنشا تۇراقتى جۇمىس قاجەت ەتەدى. بۇنداي باستامانى 2003 جىلى قازاقستاننىڭ تۇڭعىش  پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇسىنعان بولاتىن. ول سۋدى جەتكىزىپ بەرۋشى ەلدەر مەن تۇتىنۋشى ەلدەر اراسىندا ديالوگ بولا الاتىن سۋ-ەنەرگەتيكالىق كونسورسيۋمىن قۇرۋدى باستاما ەتىپ كوتەردى. ءبىراق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرى  ول كەزدە دايىن بولمادى دەپ ەسەپتەيمىن. ويتكەنى سۋ مەن ەنەرگەتيكا بىرگە جۇرسە، ءار مەملەكەت ودان پايدا تابادى. سول ءۇشىن ونىڭ ءبارى ءبىر كونسورسيۋمنىڭ قولىندا بولۋ كەرەك. گيدروەنەرگەتيكا، سۋ ماسەلەسى ءبارى ءبىر باسقارمادا بولۋ كەرەك. سوندا ءار مەملەكەت ءوز پايداسىن كورەدى.

ءقازىر ترانسشەكارالىق سۋ باسسەيندەرىندە ءقازىر مىناداي وتكىر ماسەلەلەر تۇر: سۋ رەسۋرستارىنىڭ ازايۋى، بالىق قورىنىڭ ازايۋى، سۋارمالى جەر ونىمدىلىگىنىڭ كۇرت ءتۇسۋى، بيورەسۋرستاردىڭ جوعالۋى، مۇزدىقتاردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى، سەل ءقاۋىپىنىڭ ارتۋى مەن شولدەردىڭ ۇلعايۋى سونىمەن قاتار وزەن ساعاسىنداعى ورمانداردىڭ دەگراداسياعا ۇشىراۋى. سوندىقتان ترانسشەكارالىق وزەندەر ماسەلەسىن بەس مەملەكەت بىرىگە وتىرىپ جۋىق ارادا جەدەل شەشۋى ءتيىس.

الەمدەگى سۋ پروبلەمالارىن شەشكەن ەلدەرگە قاراساق، ولاردىڭ ەرەكشەلىكتەرى ورتا ازيا مەملەكەتتەرىندە دە بار. ول ۇقساس مادەنيەت. ەۋروپاعا قاراساق تا، امەريكا مەن كانادا اراسىنداعى بايلانىستى الساق تا، بىر-بىرلەرىنە ۇقساس، ءتىلى ءبىر ادامدار. ءتۇبى دە ءبىر، مادەنيەتى دە. ءبىر وتباسىنىڭ مۇشەسى سياقتى. ورتا ازيا ايماعىنداعىلار كەڭەس وداعى كەزىندە دە بىرگە ءومىر ءسۇردى. سوندىقتان تاريحي-مادەني بايلانىستار تەرەڭ، ءدىنى ءبىر، ادامدارى بىر-بىرىنە وتە جاقىن. ماسەلەنىڭ شەشىلمەۋىنە ەشبىر نەگىز جوق. ءبىراق ايماق كوشباسشىلارىنا ساياسي ەرىك-جىگەر كەرەك. ولار باستارىن بايگەگە تىگۋى ءتيىس.  سەبەبى، كورشىنىڭ قاجەتتىلىگىن وتەسەڭ عانا، سەنىڭ دە ماسەلەڭ شەشىمىن تابادى.

«سۋدىڭ ءتىلىن بىلگەن ۇتادى، سۋدىڭ ءتىلىن بىلمەگەن قۇرتادى». ايماقتا     گيدروەنەرگەتيكالىق ساياسات شاتقاياقتاپ تۇر. سۋدى دۇرىس ءبولىسىپ، باسقارا الماعاندىقتان كوپ دۇنيەدەن ۇتىلىپ وتىرمىز. ماسەلەن، سۋ-ەنەرگەتيكالىق ساياساتىنداعى ارىپتەستىككە نەمقۇرايلىلىقتىڭ سالدارىنان ورتا ازيا ەلدەرى جىلىنا 1،7 ميلليارد اقش دوللارىنان ايىرىلادى. ياعني بۇل ايماق ەلدەرى جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 3 پايىزى. ورتالىق ازيا سۋ ەنەرگەتيكاسىنىڭ ءبىرتۇتاس ساياساتسىز پروبلەمانى شەشە المايدى. بۇل تەك اتالعان ەلدەردەگى ءوزارا ارىپتەستىك ارقاسىندا عانا قول جەتەتىن دۇنيە. قازىرگى كەزدە بۇل ماسەلە ءپىسىپ جەتىلدى. سۋ ماسەلەسىن شەشەتىن دە كەزەڭ جەتتى.

وزبەكستان باسشىسى، قىرعىزستان باسشىسى اۋىستى. ورتالىق ازيا باسشىلارىنىڭ بىر-بىرىمەن بايلانىسى ارتىپ، ءبىراز پروبلەمالار شەشىلدى. ەندى ايماق باسشىلارى زاردابى اۋىر بولاتىن سۋ پروبلەماسىن جەدەل بىرىگىپ، اقىلداسا وتىرىپ قولعا الۋى ءتيىس. ايتپەسە، كوپ دۇنيەدەن كەش قالامىز.

 

 

ەرجان قالىمباي ۇلى، جۋرناليست

كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى
05 اقپان 2019
كەزەكتەن تىس پرەزيدەنتتىك سايلاۋ بولمايدى

ن.نازاربايەۆ: كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك.

بۇگىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە ءوتىنىش بىلدىرۋىنە قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. مالىمدەمەنىڭ ءماتىنى akorda.kz سايتىندا جاريالاندى.

پرەزيدەنتتىڭ سوزىنشە، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن قابىلداعان 1995 جىلدان باستاپ بۇگىنگە دەيىن كونستيتۋسيالىق كەڭەسكە 220 ءوتىنىش جولدانىپتى. سونىڭ  22ء-سىن پرەزيدەنت جونەلتىپتى.

«قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا سايكەس، كونستيتۋسيالىق كەڭەس كونستيتۋسياعا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋگە قۇقىلى. زاڭنامادا ولقىلىقتاردىڭ ورىن الۋى – بولىپ تۇراتىن جاعداي. مىسالى، كونستيتۋسيادا پرەزيدەنتتى الماستىرۋ جولدارى ايقىندالماعان، سونداي-اق ونىڭ ءوز ەركىمەن وتستاۆكاعا كەتۋ جاعدايى قاراستىرىلماعان. مۇنداي نورمالار الەم ەلدەرى كونستيتۋسيالارىنىڭ بارىندە بار. بۇل اسپەكتىلەردىڭ وزەكتىلىگى زور ەكەنىن ەسكەرىپ، مەن كونستيتۋسيالىق كەڭەستەن وسى ەرەجەنى ءتۇسىندىرۋدى سۇرادىم»،-دەيدى ن.نازاربايەۆ. سونىمەن قاتار بۇگىندە قوعامدى سايلاۋ ماسەلەسى مەن ترانزيت جايى قىزىقتىراتىنان توقتالعان ول: «ءبىراق، بۇل تاقىرىپقا قاتىستى جۇرتتى دۇرلىكتىرۋدىڭ قاجەتى جوق. اتا زاڭىمىزدا، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭدا سايلاۋ وتكىزۋدىڭ ءتارتىبى مەن ۋاقىتى، وكىلەتتىلىكتىڭ اياقتالۋ مەرزىمى انىق جازىلعان. كونستيتۋسياعا سايكەس پرەزيدەنت كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزۋ جونىندە مالىمدەمە جاساۋعا قۇقىلى، ءبىراق ونداي جاعداي بولا قويماس. سوندىقتان، تىنىشتىق ساقتاپ، كۇندەلىكتى جۇمىسپەن اينالىسا بەرۋ كەرەك»،-دەدى.

ەستەرىڭىزدە بولسا، قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتىنىڭ ق ر كونستيتۋسيالىق كەڭەسىنە ءوتىنىش جولداعانى تۋرالى كەڭەستىڭ سايتىندا اقپارات شىققان بولاتىن. وندا «2019 جىلعى 4 اقپاندا رەسپۋبليكانىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا. نازاربايەۆتىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسى كونستيتۋسياسىنىڭ 42-بابىنىڭ 3-تارماعىنا رەسمي تۇسىندىرمە بەرۋ تۋرالى ءوتىنىشىن كونستيتۋسيالىق ءىس جۇرگىزۋگە قابىلدادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسيالىق كەڭەسى تۋرالى» كونستيتۋسيالىق زاڭىنا سايكەس، اتالعان ءوتىنىشتى كونستيتۋسيالىق كەڭەستىڭ وتىرىسىندا قاراۋ ءۇشىن قاجەتتى ماتەريالداردى دايىنداۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە»، -دەپ جازىلعان ەدى حابارلامادا.

 

 

سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى
16 تامىز 2022
سەپاراتيزم ءۇشىن پەتروپاۆلدا ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى

پەتروپاۆلدا ەلدىڭ بۇتىندىگىن بۇزۋدى ناسيحاتتاپ، ۇلتارالىق الاۋىزدىق تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىلار 5 جىلعا سوتتالدى.

ق ر ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە، پەتروپاۆل قالالىق سوتى الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى ۇلتارالىق الاۋىزدىقتى تۋدىرعان ەرلى-زايىپتىعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى قاراپ، ۇكىم شىعاردى. كۇيەۋى مەن ايەلى ەندى الداعى 5 جىلدى قىلمىستىق-اتقارۋ جۇيەسىنىڭ ورتاشا قاۋىپسىزدىكتەگى مەكەمەسىندە وتكىزەدى.

بىلتىر جەلتوقسان ايىندا پەتروپاۆل تۇرعىندارى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ سقو بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ جانە سقو پوليسيا دەپارتامەنتىنىڭ ەكسترەميزمگە قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ كوزىنە تۇسكەن. ەرلى-زايىپتى الەۋمەتتىك جەلىدە جانە YouTube ارناسىندا سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىن جانە پەتروپاۆلدى رەسەيدىڭ قۇرامىنا بەرۋ قاجەتتىگى جايىندا قايتا-قايتا جازىپ، ايتىپ، وسىلايشا ەلدىڭ تۇتاستىعىن بۇزۋدى ناسيحاتتادى. وڭىردەگى جانە جالپى ەلدەگى ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرى اراسىندا، جالپى قوعامدا ۇلتارازدىق تۋدىردى.

«پەتروپاۆل قالالىق سوتى قىلمىستىق ءىستى 20 مامىر كۇنى قارادى. سەپاراتيستىك ارەكەتى بار قىلمىستىق ءىس بىرنەشە سوت وتىرىسىندا قارالدى. سوتتالۋشىلاردىڭ كىناسى دالەلدەندى. ءتيىستى تالداۋ جۇرگىزىلدى. ءىستى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى تەرگەدى. وسىعان ۇقساس قىلمىستار 2018 جىلى، 2019 جىلى دا قارالدى. وندا دا كىنالىلەر سوتتالدى. جالپى، ق ر قىلمىستىق كودەكسىنىڭ 180-بابى 2-بولىگى بويىنشا 5 جىلدان 10 جىلعا دەيىن جازا قاراستىرىلعان. جازانى وتەۋدىڭ باسقا بالاماسى جوق. سونداي-اق، ەكسترەميستىك قىلمىس بولعاندىقتان، شارتتى تۇردە مەرزىمىنەن بۇرىن بوساتىلمايدى»، - دەيدى پەتروپاۆل قالالىق سوتىنىڭ سۋدياسى الماس جۇماعازين.

 

inform.kz

ءبىز تۋرالى
ulys.kz — اقپاراتتىق، ساراپتامالىق جانە تانىمدىق باعىتتاعى ماتەريالداردى بەرەدى.
 
مۋلتيمەديالىق جوبا زامان تالابىنا ساي جاسالعان. قازاقستاننىڭ اقپاراتتىق نارىعىن ساپالى
كونتەنتپەن قامتاماسىز ەتۋگە ۇلەس قوسۋعا باعىتتالعان. مۇنداعى ساراپتامالىق، تانىمدىق
ماقالالار سان سالانى قامتيدى. گەوستراتەگيا، گەوەكونوميكا، گەوساياسات، حالىقارالىق
قاتىناستار مەن ەلدىڭ ىشكى-سىرتقى ساياساتى، ەكونوميكا، جاھاندا بولىپ جاتقان تەكتونيكالىق
وزگەرىستەر مەن ترەند تاقىرىپتار ۇلتتىق مۇددە تۇرعىسىنان تەرەڭ تالدانىپ قازاق
وقىرماندارىنا جەتكىزىلەدى. ورتالىق ازيا مەن تۇركى الەمىنە ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى.