Valúta baǵamy
  • USD -

    451.7
  • EUR -

    488
  • RUB -

    5.07
til
TERMIN — TİLDİŃ TİREGİ
09 qazan 2019
TERMIN — TİLDİŃ TİREGİ

Táýelsizdik jyldary termın salasynda biraz jumys jasaldy. Alaıda, jasalatyn jumystyń qarasy odan eki-úsh ese kóp. Osy salany túbegeıli rettesek, ana tildiń damýyna sony serpin bere alamyz. Latyn grafıkasyna kóship, ulttyq qaripti qalyptastyrý barysynda termın jasaýdy da jandandyrý kerek. Bul jerde termınniń — tildiń tiregi ekenin áste esten shýǵarýǵa bolmaıdy.

Jýyrda Parlament Májilisinde «Rýhanı jańǵyrý: qazirgi qazaq termınologıasy» taqyrybynda ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensıa aıasynda termın máselesi tereń qaýzaldy. Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń  hatshysy, Májilis depýtaty Beıbit Mamyraev «Qazaq tiliniń latyn álipbıine kóshýi, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy qazirgi qazaq termınologıasyn odan ári damytýmen tikeleı baılanysty. Elbasy: «Eger biz qazaq tili ǵumyrly bolsyn desek, ony jónsiz termınologıamen qıyndatpaı, qazirgi zamanǵa laıyqtaýymyz qajet... Termınologıa turǵysynan qazaq tilin halyqaralyq deńgeıge jaqyndatý kerek», - degen bolatyn»-dep óz oıyn bildirdi.

Termın salasyndaǵy eń basty problema — birizdilik joq. Sosyn bir sózdi qaıta-qaıta ózgertý sánge aınalǵan. Máselen 5 ret ózgergen sózder bar. Ǵalymdardyń yntymaqtasa jumys istemeıtinin, árkim ózinikin jón sanap, tilden góri jek múddesiniń ústemdigi saltanat qurǵanyn qalaıtyny ańǵarylatyndaı. Odan soń prezıdenttik deńgeıdegi yqpaldy uıymnyń joqtyǵy kózge urady.

A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek ulttyq termın qoryn qalyptastyrý úshin jumys istep jatqandaryn, aldaǵy ýaqytta 50 baǵyt boıynsha ulttyq termın qoryn qalyptastyratyndaryn aıtty. Aldymen  bastaýysh mektepter paıdalanatyn termınder sózdigi shyǵarylady. «2021 jyly 5-9 synyptar, ıaǵnı negizgi bilim berý termın qory anyqtalady. 2022 jyly orta jáne kásiptik bilim - 10-11 synyptar, kóptegen kolej ben texnıkým oqýshylary úshin birneshe tomdyq termınologıalyq sózdikterdi jasaýymyz qajet. 2023 jyly joǵary oqý oryndary deńgeıinde 20 qalyń qoǵamdyq ǵylymdar boıynsha salalyq termınologıalyq sózdik bitedi. 2024 jyly 15 salalyq texnıka ǵylymdary boıynsha sózdikter daıyn bolýy kerek. Al 2025 jyly Elbasy tapsyrmasy boıynsha biz til reformasyn tolyq aıaqtaýǵa tıispiz. Jaratylystaný ǵylymdary boıynsha 15 tomdy ázirleý josparlanyp otyr»-dedi. Ol sonymen qatar,  ǵalymdardyń paıymy boıynsha, belgili bir salany damytý úshin kem degende 10 myń termın qajet ekenine aıryqsha toqtaldy. «Termınderdiń sany 10 myńnan az bolǵan jaǵdaıda naqty bir sala tolyqqandy damymaıdy eken. Olaı bolsa, iriktelgen 50 salany damytý úshin bizge keminde, bekitilgen 500 myń termın kerek»-degen ol otyz jyldyń ishinde termınkomnyń 20 myńnyń aınalasynda ǵana termın bekitkenin jetkizdi. Al ǵalym-termınolog, profesor Sherýbaı Qurmanbaıuly keıbir jańa sózderdi termınkom bekitip, jurt úırenise bastaǵanda ózgerip ketetinine nalydy. Máselen, bastapqyda aınalymǵa engen «bássaýda» men «ánuran» sózderi 2014 jyly «aýksıon» jáne «gımn» bolyp qaıta ózgergen.

«Murajaı» keıin «mýzeı» bolsa, «paıyz» «prosent» bolǵan. Tipti bes ret ózgergen sózder bar. Bunyń bári aınalyp kelgende júıesizdikke ákeledi, sosyn sala mamandaryna degen senimsizdikti kúsheıtedi. Ǵalym sondaı-aq termın jasaýshylardyń sapa emes, san qýalap ketkenin ashyq synady. «Ótken jyly ındıkator boıynsha 21 myń termın qaıta bekitilse, bıyl 24 myń termın bekitilýi kerek, al kelesi jyly bul san 27 myńǵa jetý kerek. Termın jasaýdyń sharýshylyq emes, shyǵarmashylyq úderis ekenin umytpaýymyz kerek»,-dedi ol. Joǵarǵy sottyń sýdıasy Baǵlan Maqulbekov te zań salasyndaǵy olqylyqtar az emes ekenine naqty mysaldar keltirdi. Buryn qoldanystaǵy kodekste «talap qoıýshy» «talapker» dep atalsa, jańa kodekste «talap qoıýshy» bolyp ketken. Sosyn qoldanystaǵy prosestik kodekste «ımýshestvo» degen termın burynǵydaı «múlik» emes, «nárse» dep berilgen.

Sosyn termınkom men BAQ arasynda múlde baılanys joq. Jańa jasalǵan sózderdiń buqara sanasyna sińip, keń aınalymǵa enýi úshin aqparat quraldarynyń róli erekshe. Jıyn sońynda joǵarydaǵy olqylyqtardy ońaltýǵa sebi tıýi úshin memlekettiń til saıasatyn odan ári jetildirýge baǵyttalǵan qarar qabyldandy.

Ernat MELSULY, jýrnalıs aýdarmashy

Sýretter Saılaý Maılybaevtiki.

RELATED NEWS
til
AǴYLSHYNSHA ÚIRENÝGE ARNALǴAN AIRYQSHA EŃBEK
18 sáýir 2019
AǴYLSHYNSHA ÚIRENÝGE ARNALǴAN AIRYQSHA EŃBEK

Qazir eń úlken jumys — birdeme jasap shyǵarý, durysy — óndirý. Ásirese, ulttyń jany men rýhy úshin kúrse júrip jatqan shaqta qazaq tilinde aǵartýshylyq baǵytta joba jasaý, qazaqtildi sapaly kontentti arttyrý úlken eńbek. Qýanatynymyz, osy baǵytta tyń týyndy dúnıege keldi. Jýyrda «Aǵylshynsha til syndyrý. Tuńǵysh óz betimen úırený quraly» atty erekshe eńbek jaryq kórdi. Bul kitap aǵylshyn tiliniń mamany, bilikti aýdarmashy, belgili jýrnalıs Ernat Melsulynyń — san jylǵy mańdaı teriniń jemisi.

Qazaq tilinde tuńǵysh ret shyǵyp otyrǵan "Aǵylshynsha til syndyrý" óz betimen úırený quraly talaı qazaqtyń talabyn shyndaryna senimdimiz. 
Ózge tildi óz tiliń arqyly úırenýden asqan úlken baqyt joq bul jalǵanda.
Bul eńbek — qazirgi kezde qazaqtildi kontentti arttyrý, qazaq rýhanıatyna qajymaı, talmaı jumys isteýdiń jarqyn úlgisi ispetti. Sondyqtan árbir úıdiń tórinde tursa jarasady. Paıdaly kitaptyń oqyrmany da kóp bolmaq. 
Óz betimen aǵylshyn tilin úırený quralynyń avtory 20 jylǵa jýyq qoldanyp kele jatqan, óz tájirıbesinen ótken aǵylshyn tilin jedeldetip oqytý ádistemesin qalyń kópshilikke usynyp otyr. Eń bastysy, bul qazaq tilinde jaryqqa shyqqan tuńǵysh óz betimen oqý quraly. Ernat Melsulynyń aıtýynsha til syndyrý quralynyń birneshe erekshelikteri bar.

Birinshi erekshelik – Siz aǵylshyn tiliniń áripterin, dybystaryn, sózderin mıyńyzdy ashytpaı, basyńyzdy bosqa qatyrmaı, esh qıyndyqsyz úırenesiz. Ezbe ereje, qasań qaǵıda atymen joq. Bul ádisteme «árip-dybys-sóz-sóıleý» formýlasyna negizdelgen.

Ekinshi erekshelik – álemdegi halyqaralyq alty tildiń birin qazaqy uǵymmen ıgeresiz. Barlyq sózdiń aǵylshynsha, qazaqsha transkrıpsıasy (dybys tańbasy) hám aýdarmasy qosa jazylǵan. Ár aǵylshynsha, qazaqsha sózdiń transkrıpsıasy ádettegideı janynan emes, astyna berilgen. Bul – vızýaldy turǵydan eń tıimdi tásil. Iaǵnı, Siz qaı árip qandaı dybysqa aınalyp turǵanyn taıǵa tańba basqandaı anyq kóresiz.

Úshinshi erekshelik – aǵylshyn dybystaryna tán sozylyńqylyq belgisi qazaq tilinde qos núktemen beriledi. Mundaı tásil aǵylshyn tilindegi sozylyńqy dybystardy tez meńgerýge septigin tıgizedi. Taǵy bir erekshelik – kitapty oqyǵan adam keminde 3000 sóz úırenedi. Ár kestedegi sózderdiń álipbılik qatary qatań saqtalǵan. Bul tásil 26 áriptiń álipbılik retin bilýdi avtomatty deńgeıge jetkizýge baǵyttalǵan. (T.Tileýbaı)

«Teris oıdy tasta, aǵylshynsha úırenýdi basta» degen uryn sózben shyqqan kitap 7 jastaǵy baladan 70 jastaǵy qarıaǵa deıin oqýǵa qolaıly. Oqý quraly týraly jyly lebizder qarasy qalyń. Tómende Alashtyń aýyzy dýaly birneshe azamatynyń oqý quraly týraly lebizin berýdi jón kórdik. 

   

Jańbyrbaı QAǴAZBAEV, E. A. Bóketov atyndaǵy Qaraǵandy memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, Shetel tilinde daıarlaýdyń teorıasy men ádistemesi kafedrasynyń aǵa oqytýshysy, QR Bilim berý isiniń úzdigi, E. A. Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń Eńbek sińirgen qyzmetkeri

Ernat shákirtimniń qolymyzǵa kópten kútken kitaby tıdi. «Bilimdiden shyqqan sóz, talaptyǵa bolar kez» deıdi. Mine, bizden bilim alyp, mynaý Qaraǵandy Memlekettik Ýnıversıtetiniń Shetel tilderi fakúltetiniń Aǵylshyn tilin oqytý kafedrasy boıynsha óziń bilim alyp shyqtyń, 4 jyl boıy tyńǵylyqty úırendiń, oqydyń, toqydyń, shoqydyń, endi sonyń jetistigin óziń árqıly salada qyzmetińde kórsete bildiń, Til komıtetinde de qyzmet ettiń, «Habar» redaksıasynda qyzmet ettiń, osylaı jınaǵan tájirıbeńniń negizinde osy eresekterge arnalǵan jaqsy, erekshe qurylymy bar oqý quraldaryn daıyndasam eken degen ózińde bir armanyń boldy, alǵa qoıǵan maqsatyń boldy. Mine sol maqsatyńa jettiń dep esepteımin. Maqsatyńnyń birinshi qadamy shyǵar, úlken qadamy shyǵar, endi qalamyń muqalmasyn, jaqsy azamattarǵa, azamatshalarǵa kerek kitap eken. Endi osy ózińniń «Úsh tuǵyrly til» saıasatyna qosqan úlesińniń birinshi qadamy bolsyn dep esepteıik. Endi qalamyń muqalmasyn dep jańa aıtyp jatyrmyn, aldaǵy jetistikterińdi kórýge biz tilektespiz. Bul birinshi kitap shyǵar, odan keıin bunyń ekinshi bóligi shyǵatyn shyǵar, óstip óz jalǵasyn taýyp, jaqsy bir oqý-ádistemelik keshenmen aıaqtalady degen senimim mol. Saǵan keleshek ýaqytta tabys tileımin. Alǵa qoıǵan maqsattaryń oryndala bersin. Qazaqtyń osyndaı azamattarynyń eńbekteri janyp, osyndaı qýanysh qýanyshqa ulassyn. Bizdiń azamattar men azamatshalarymyzdyń, jastarymyzdyń ataǵy Alataýdan ári assyn!

 

Teńdik IZAQOV, qazaqtan shyqqan tuńǵysh neırohırýrg

Aǵylshyn tilinen bizdiń qazaqtar eshteńe bilmeıtin-di. Qazir zamanǵa baılanysty búkil jastar aǵylshyn tilin bilýge qumar. Óıtkeni ǵylymnyń ózi, kóp ǵalym dardyń ózi aǵylshynnyń oqymystylarynan shyqqan. Mysaly úshin, DNK degen bar. Osy DNK-ny 1953 jyly aǵylshyndar birinshi oılap tapqan. DNK adamnyń tuqymyn anyqtaıtyn ǵylym. Qazir aǵylshynnyń ǵalymdary bizge kelip, forýmda sóıleıdi. biraq anatonomıa jaǵynan birdeımiz, bulardyń artyqshylyǵy – saımandary, tehnologıa, kompúter, keıin bulardyń bári bizge keldi, solarǵa mamandanyp, úırenip aldyq. Talpynbasa bilim shyqpaıdy. Soǵan talpyný kerek, talpyný kerek, úırený kerek. Men 92 jasta bolsam da áli stýdentpin. Óıtkeni kúnde forýmdarǵa, konferensıalarǵa qurmetti qonaq retinde baryp turamyn. Kárister keledi, aǵylshyndar keledi. Kári neırohırýrg dep bári meni qushaqtap,  menimen birge sýretke túsedi. Japonıadan bir qyz kelgen ana jyly, ózi profesor, sol meni qushaqtap sýreket túsken, neırohırýrgıa ınstıtýtyndaǵy jigitter sol sýretti qabyrǵaǵa ilip qoıypty. Búkil ǵylymda nevrologıa degen aýrý bar. Nevrologıa degen aýrý naızaǵaıdyń oty sıaqty betke atqylaıdy. Jaǵyp qoıǵan plıta sıaqty bette turatyn. Sony emdeý degen óte qıyn. Qazaqstanda, Ózbekstanda men ǵana emdedim sol 1957 jyldan bastap. Aýyrǵan kisiler aıtady: «Doktor, ne daı Bog etý bolezn daje Gıtlerý» dep. Osy kúni de emdep júrmin. İzdep keledi, emdep beremin. Mynaý kitabyń qaıyrly bolsyn, tipten jaqsy úırenýge. Men de úırenýge talaptanaıyn endi. Óıtkeni ǵylymnyń bári, kóbisi osy aǵylshyn tiliney. Biz endi qazir artta qalsaq ta, qýyp jetýge talaptanamyz ǵoı.  «Eńbek etseń erinbeı, toıady qarnyń tilenbeı» deıdi ǵoı. Solaı ǵoı. Ǵylymdy qaza berseń, shyǵa beredi. Biraq oǵan toımaısyń. Ǵylym degen arman. Mynaý mıdyń kletkalary óte kóp. Buryn aıtqan 100 myń dep, qazir mıllıardtan asyp ketti.

 

 

til
«BASTAÝYSH MEKTEP MUǴALİMİNE 100 IDEIA» KİTABY QAZAQSHA AÝDARYLDY
30 tamyz 2019
«BASTAÝYSH MEKTEP MUǴALİMİNE 100 IDEIA» KİTABY QAZAQSHA AÝDARYLDY

Ulttyq aýdarma búrosy jańa oqý jyly qarsańynda   oqytýshylar qaýymyn qýantty. Atap aıtqanda, Reıchel Orrdyń “Bastaýysh mektep muǵalimine 100 ıdeıa” (100 Ideas for Primary Teachers) atty eńbegi men Domınık Ýaızhdyń “Bastaýysh mektep muǵalimi. Ustanymdary men qaǵıdalary” (Dominic Wyse, Becoming Primary School teacher) kitaby  Oraldaǵy J.Dosmuhamedov atyndaǵy pedagogıka kollejinde tanystyrylyp, alǵashqy danalary atalǵan oq ornynyń  kitaphanasyna tartý etilgen.  

Ulttyq aýdarma búrosy  joǵarydaǵy oqý quraldaryn «Nazarbaev Zıatkerlik mektepteri» DBBU usynysy boıynsha  aǵylshyn tilinen qazaq/orys tilderine aýdarý jumysyn úılestirgen. Ulttyq aýdarma búrosynyń feısbýk paraqshasynda atalǵan qundy kitaptar týraly tómendegideı málimetter berilgen.   

1️⃣ «Bastaýysh mektep muǵalimine 100 ıdeıa: saralap oqytý» (100 Ideas for Primary Teachers: Differentiation) – álemge tanymal ádisker-maman Reıchel Orrdyń jeke kásibı izdenisi nátıjesinde týyp, áriptesteriniń tájirıbesi negizinde synnan ótken ınovasıalyq mańyzy joǵary 100 ıdeıa usynylǵan jınaq. Saralap oqytý arqyly bastaýysh synyp oqýshylarynyń oqý belsendiligin arttyrýǵa, bilim sapasyn kóterýge baǵyttalǵan bul ıdeıalar ishki mazmuny men uıymdastyrylý ádisterine oraı 10 bólimge toptastyrylyp berilgen. Oqý quraly jańa baǵytta izdenýdi maqsat etetin pedagog qaýymǵa, sondaı-aq, izdenýshiler men stýdentterge arnalǵan.

2️⃣ «Bastaýysh mektep muǵalimi bolý: ustanymdary men qaǵıdalary» (Becoming a Primary School Teacher) – brıtandyq ǵalym-oqytýshy Domınık Ýaızdyń pedagogıka salasyna qadam basqan stýdentter men jas mamandarǵa arnalǵan taptyrmas kómekshi quraly. Bilikti, bilimdi, tájirıbeli ustaz bolyp qalyptasýǵa qajet durys baǵyt-baǵdar beretin birden-bir oqýlyq. Bul oqý quraly oqýshylar men ata-analar qarym-qatynasy, qıyn balalarmen jumysqa qatysty suraqtardyń jaýabyn beredi. Sonymen qatar, bilim berýge qajet qujattarmen tanystyryp, olarmen jumys isteýdiń ádis-tásilderin úıretedi. Muǵalimge tán bilim, bilik daǵdylaryn damytýǵa baǵyttalǵan.

Sýretter Ulttyq aýdarma búrosynyń feısbýk paraqshasynan alyndy.

til
ATAJURTQA TAǴZYM
07 mamyr 2019
ATAJURTQA TAǴZYM

Sultan Dáýlethannyń «Atajurtqa taǵzym» dep kitabynyń ataýy aıtyp turǵandaı bala kezden atajurtqa ańsary aýyp, mahabbaty erte oıandy. Sebebi, ol Mońǵolıanyń Baı-ólke qalasynda dúnıege keldi. Elimiz egemendik alǵan bette tarıhı Otanǵa oralyp, mektebin bitirip, E.A.Bóketov atyndaǵy QarMÝ-dyń fılologıa fakúltetine oqýǵa tústi. Ony úzdik aıaqtaǵan soń ózi túlegen ushqan oqý ornynda biraz oqytýshylyq etti. Keıin Qaraǵandynyń Buqar jyraý aýdanyna qarasty Toǵyzqudyq aýylyna tartty. Qazir sondaǵy orta mektepte dırektordyń ǵylymı-ádistemelik isi jónindegi orynbasary jáne qazaq tili men ádebıeti pániniń ustazy.

Jastaı erekshe arynymen, ózindik mánerimen kóringen Sultan Dáýlethan respýblıkalyq deńgeıde de ózin moıyndatqan aqyn. 2015 jyly Jumabek Táshenov atyndaǵy oblystyq baıqaýda «jyldyń úzdik jazýshysy» ataǵyn alǵan bolatyn. Aqseleý Seıdimbek atyndaǵy oblystyq ádebı baıqaýdyń birinshi oryn ıegeri. Byltyr Qasym Amanjolov atyndaǵy respýblıkalyq baıqaýda arnaıy júlde aldy. Respýblıkalyq «Aýylym — altyn tuǵyrym» ádábı baıqaýynda A.Baıtursynuly atyndaǵy júldege laıyq kórildi. Sonymen qatar, Astanada ótken «Qasıetti Qazaq eli» atty halyqaralyq festıváldiń dıplomaty.

Atajurtqa kelip, azamattyq alǵaly san jyl ótse de aqynnyń elge, jerge degen saǵynyshy bir sát te basylǵan emes. Jaýhar jyrlary arqyly Atajurtty asyl tumar etip barshanyń moıynyna taǵady. Onyń syrtynda názik sezimderimen kómkerilgen ádemi lırıkalyq óleńderi de janyńyzdyń názik qyldaryn shertedi. Qymbatty oqyrmandar, Sultan aqynnyń túrli taqyryptardy qamtyǵan sý jańa kitabyna engen jyrlarynyń birin sizderge de  tábárek etip usynǵandy jón kórdik.   

 

 

 

Atajurtqa taǵzym

 

Bozdaqtarymnyń qan, teri tógilgen dalam,

Amanat jetti joldaǵan kógińnen maǵan.

 

Bek uldaryńdaı tárk eter dodada baryn,

Azattyǵyńa meniń de sadaǵa – janym.

 

Baqyty úshin halqynyń túnekte qalǵan,

Arystarymnyń aq serti – júrekke qorǵan.

 

Babalarymnyń ór rýh, armanymenen,

Alashqa qalǵan baıtaq jurt – ardaǵym eren.

 

Basqynshylyqtyń talaıyn ótkergen bastan,

Aıarym da joq! Turandaı tekti elden asqan.

 

Buǵaý zamanda qýǵynmen jyraqqa ketken,

Abaq Kereıdiń izimin muratqa jetken.

 

Bı-sheshenderimniń qanyǵyp sózine shyryn,

Abyz dalamnyń tanytam shejire syryn.

 

Bir Alla jar bop, meıir men shapaǵyn tókken,

Altynnan qymbat ár kúnim Otanymda ótken.

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.