Táýelsiz Qazaqstannyń tarıhynda 1991–1999 jylda kóppartıalyq júıe qurýǵa talpynǵan kezeń bolyp esepteledi. Alǵashqy saıası partıalar paıda bolyp, jurttyń arasynda demokratıalyq reformalar týraly urandar jıi aıtylatyn. 1993 jyly alǵashqy Konstıtýsıa qabyldanyp, kóppartıalyq júıeniń quqyqtyq negizderi qalanǵandaı bolǵan. Ol Konstıtýsıada azamattar partıa quryp, saıası qyzmetpen aınalysý erkindik aldy. 1994 jyly Ata zańnyń bul baptary naqty iste synaqtan ótti. Óıtkeni alǵashqy kóppartıalyq parlamenttik saılaý ótken bolatyn.
Ol kezde zań shyǵarý organy qazirgideı Senat pen Májilis sıaqty eki palataǵa bólinbegen. Joǵarǵy Keńestegi 177 orynnyń 50%-yn (87 oryn) ıelengen partıa Úkimetti jasaqtap, saıası ústemdikke ıe bolatyn. Saılaý qorytyndysy boıynsha:
«Otan» partıasy (keıingi Nur Otan, qazirgi Amanat) – 48 oryn;
Qazaqstan halyq kongresi partıasy – 23 oryn;
Komýnıstik partıa – 17 oryn;
«Azamat» partıasy – 9 oryn ıelendi.
Sondaı-aq, «Memlekettik damý» jáne «Halyq partıasy» sekildi saılaý bloktarynyń jekelegen úmitkerleri Joǵarǵy keńeske kirdi.
1995 jyly jańa Konstıtýsıa qabyldanyp, Prezıdent bıligi kúsheıtildi. Bul saıası bıliktiń bir ortalyqqa shoǵyrlanýyna jol ashty. Konstıtýsıa boıynsha memleketti basqarý isinde parlamenttiń yqpaly azaıyp, prezıdenttik júıe basymdyqqa ıe boldy. Os kezeńnen bastap azamattyq qoǵam men demokratıalyq damýdy tańdaǵan, adam quqyqtary men áleýmettik ádiletti basty orynǵa qoıǵan, lıberaldy saıasat ustanatyn «Azat» sıaqty partıalardyń tynysy taryla berdi.
1996 jyly elde saıası partıa ashý qıyndaı tústi. Óıtkeni alǵash ret saıası partıalar týraly zań qabyldanyp, partıalardy resmı tirkeýden ótýge mindettedi. Osylaısha partıalar naǵyz eksheýden ótti.
Munyń bári 2000–2010 jyldary eldegi kóppartıalyq júıe birtindep basym partıaly júıege aınalýyna túrtki boldy. Osylaısha «Otan» partıasy eldiń basty saıası kúshi retinde qalyptasty. 2002 jyly saıası partıalar týraly jańa zań qabyldanyp, tirkeý talaby qatańdaı tústi. Partıa qurý úshin kem degende 50 myń múshesi bolý kerek degen meje osy kezde qoıylǵan. Bul talap saıası alańdy shaǵyn partıalardan alastaý degen sóz edi.
2006 jyly «Asar» partıasy, «Azamattyq partıa», «Agrarlyq partıa» jáne «Otan» partıasy «Nur Otan» degen alpaýyt partıaǵa biriktirildi.
2010–2020 jyldary birpartıalyq ústemdik kúsheıe berdi. Parlamenttegi basqa partıalardyń ustanymy saıası sheshimge eshqandaı áser ete almady.
2012 jylǵy parlamenttik saılaýdan keıin «Nur Otan» Májilisten 83 oryn, «Aq jol» - 8 oryn, «Qazaqstan halyqtyq komýnıstik partıasy» - 7 oryn ıelendi. Osy ústemdik «Nur Otan» partıasy 2022 jylǵy qańtar oqıǵasynan keıin rebrendıng jasap, «Amanat» partıasy bolyp ózgertilgennen keıin de saqtalyp qaldy.
2019 jyly Prezıdenttik tizgindi qolyna alǵan memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev 2020 jyly kóppartıalyq júıege jol ashatyn sheshimderge bastamashy bola bildi. Ol bastama 2022 jylǵy saıası reformalarǵa ulasty. Naqtyraq aıtsaq, partıa qurýǵa qajet músheler sany 40 000-nan 20 000-ǵa deıin qysqartyldy. Dál osy jyly úlken órshil urandarmen qurylǵan «Adal partıasynyń «Amanat» quramyna kirgenin aıta ketý kerek. Al «Baıtaq» jáne «Respublica» partıalarynyń sahnaǵa shyǵýyn qazaqstandyq saıasattanýshylar partıa tirkeý talabynyń jeńildeýimen baılanystyrdy.
Sonymen, qazir Qazaqstanda saıası partıa qurý úshin qandaı talaptardy oryndaý kerek?
1. Keminde 20 000 múshesi bolýy kerek. Onyń ishinde árbir oblysta, respýblıkalyq mańyzy bar qalalarda, Astanada kem degende 200-den (buryn 600 adam bolǵan) múshesi bolýǵa tıis.
2. Partıa qurý sheshimi quryltaı sezin ótkizý arqyly qabyldanady. Sıeze partıanyń jarǵysy men baǵdarlamasy qabyldanyp, basshylyq quramy bekitiledi.
3. Quryltaı sezi ótkizilgennen keıin 2 aı ishinde Ádilet mınıstrligine qajetti qujattar tapsyrylady. Sondaı-aq, 50 aılyq eseptik kórsetkish kóleminde tirkeý jarnasyn tóleıdi.
4. Partıanyń oblystar men respýblıkalyq baǵynystaǵy qalalarda fılıaldary men ókildikteri jumys isteýi kerek.
Qazir osy talaptardyń bárinen ótken 5 partıa bar. Olar:
«Amanat» partıasy – 800 myńnan astam múshesi bar;
«Aq jol demokratıalyq partıasy» – 255,8 myń múshesi bar;
Qazaqstannyń Halyq partıasy – 90 myń múshesi bar;
Aýyl halyqtyq-demokratıalyq patrıottyq partıasy – resmı saıtynda músheleriniń sany týraly málimet joq.
«Baıtaq» jasyldar partıasy – 42 mynńan astam múshesi bar.
«Respublica» partıasy – resmı saıtynda músheleriniń sany týraly málimet joq.
2022 jylǵy qańtar oqıǵasynan keıin partıalardyń sany artqanyn aıttyq. Degenmen, Ádilet mınıstrligine qujat ótkizgenimen, quzyrly organ tirkeýden bas tartqan birneshe partıa bar.
Olar:
«Demokratiya jaq»;
«Alǵa, Qazaqstan»;
«El Tiregi»;.
«Haq» demokratıalyq partıasy;
«Naǵyz Aqıqat» partıasy.
Jalpy álemde partıalyq júıeniń birneshe túri bar. AQSH pen Ulybrıtanıa sıaqty ekipartıalyq júıe jumys isteıdi. Mundaı elderde saılaýdaǵy báseke eki negizgi partıa arasynda bolady. Mysaly, 330 mln halqy bar AQSH-ta saıası bılik demokrattar men respýblıkashyldardyń qolyna almakezek ótip otyrady deýge bolady. Al 67 mln halqy bar Ulybrıtanıadaǵy saıası báseke konservatıvter jáne leıborıser arasynda júredi. Ózge partıalardyń bul talastaǵy úlesi tym eleýsiz.
Al Fransıa, Germanıa, Italıa, Nıderland sıaqty Eýroodaq elderinde shyn mánindegi kóppartıalyq júıe qalyptasqan. Bul memleketterde úkimetti birneshe partıalyq koalısıasy jasaqtaıdy. Qytaı, Soltústik Koreıa sıaqty elderde avtokratıalyq jáne birpartıalyq júıe bar. Bularda bıliktiń arqaýyna aınalǵan jalǵyz qudyretti partıa ǵana bolady.
Qazaqstan ustanyp otyrǵan basym partıaly júıe Reseı («Edınaıa Rossıa»), Ońtústik Afrıka (Afrıkanyń ulttyq kongresi), Japonıa (Lıberaldy-demokratıalyq partıasy) elderinde kezdesedi.
