Ýstavtyń jazylý tarıhy
Barlybek Syrttanulynyń atalmysh eńbegi nebári 4 bólim, 28 baptan ǵana turady. Zań, quqyq máselelerin jetik meńgergen qaıratker 1911 jyldyń 13 maýsymynda osy eńbegin aıaqtap, el ıgiligine usynbaqshy bolady. Biraq patshalyq jandarm ókilderi revolúsıoner-demokrat qazaq ulyn qatań baqylaýǵa alyp, el astanasy – Peterbordan qyr dalasyna qaıtarady. Kúndelikti tynys-tirshiligi, tipti ár qadamy baqylaýǵa alynǵan azamat óziniń temir qursaýly torǵa ilingenin sezip, shyǵarmashylyq-ıntellektýaldy murasyn jasyryp qoıǵan-dy. Jórgeginde tunshyqtyrylǵan qundy eńbek – elimiz Táýelsizdigin alyp, eńsesin túzegen shaqta ǵana jarıalandy (1994 jyl, «Ádilet mınıstrliginiń habarshysy», №12). Jarıalaýshy – qaıratker murasyn zerttegen, zań ǵylymynyń doktory, profesor Cáken Ózbekuly. Asyl qazynany Barlybektiń úlken qyzy Qanıpa kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, qıyn-qystaý kezeńderde jer astyna kómip júrip, áke murasyn NKVD tyrnaǵynan aman alyp qaldy.
Barlybek jazǵan konstıtýsıalyq eńbektiń máni – otarlyq saıasattyń zardabyn tartqan qazaq elin óz aldyna derbes memleket qylý bolatyn. Avtorǵa osy ıdeıany óziniń qurdasy, qazaq saıası elıtasynyń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan bergen. Barlybek túzgen Ýstavtyń negizgi platformasy men ıdeıasy keıinnen «Alash Orda» úkimetiniń baǵdarlamasyna tirek bolyp, kórinis tapty.
Barlybek Peterbor ımperatorlyq ýnıversıtetinde oqyp júrgeninde «halyqaralyq quqyq», «konstıtýsıalyq quqyq teorıasy», «qylmystyq quqyq», «halyqaralyq qatynas», «ekonomıkalyq quqyq», «polıseılik quqyq» sıaqty irgeli pánderdi oqyǵan. Qazaq oıshyly ýnıversıtet qabyrǵasynda ıgergen teorıalyq bilimin praktıkamen ushtastyrady. Orys patshalyǵy tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qubylys qylań berip, qarańǵy jurttyń bas kóterer azamaty monarhıaly bılikke aıbat tanytty. Sóıtip Peterbor shaharynda alǵash ret buratana az ult ókili – qazaq jurtynyń professıonaldy Ýstavy ómirge keldi.
Ýstavtyń jańashyldyǵy men zamanaýı sıpaty
Ótken kúnge búgingi kúnniń bıiginen qarar bolsaq, «S.B.Alashınskıı» jazǵan Ýstav, qazirgi stılmen aıtqanda, Konstıtýsıa – tereń aqyl-oı ıesiniń kemeldigi men jan-jaqty biliminiń nátıjesi ispetti. Eńbekti oqı otyryp, árbir tarmaǵyna qaıran qalasyń! Máselen, «Kirispe» bóliminde: «... Jańa zamanda atyssyz, soǵyssyz, qan tókpeı beıbit jolmen jerimizde húkmeti óz qolynda el bolý maqsatynda, barlyq eldermen dostyqta bolý úshin jeke Qazaq eli respýblıkasyn quramyz», - delingen. HH ǵasyr basyndaǵy oqyǵan qazaq azamattary patshalyqtyń otarlaý saıasatyna aqyl-oı, kemel bilim arqyly ǵana qarsy kúresip edi ǵoı. B. Syrttanuly bolashaq qazaq elin parlamenttik respýblıka formasynda basqarýdy oılastyryp, onyń eń úlken bılik organy – Parlament ekenin anyqtap, «Qazaq elinde eń basshy oryny – Ult májilisi» degen. Saıası qaıratker qazaq eliniń jeke memleket retindegi basty belgisi basshylyq qurylymyn bylaısha belgilegen: eldiń basshysy – Prezıdent, «6. Prezıdent Qazaq elin mınıstrler arqyly basqarady. Mınıstrlerdi Prezıdent ózi tańdaıdy, biraq Ult májilisi daýyspen sheshedi. 7. Mınıstrler ózderi basqarǵan jumystarymen Prezıdenttiń hám Ult májilisiniń aldynda esep berip turady» dep atqarýshy organnyń jumysyn kórsetken.
HH ǵasyr basyndaǵy AQSH, Batys Eýropa elderiniń Konstıtýsıalarymen jaqsy tanys bolǵan zerek zańger adam balasynyń huqy týraly: «10. Qazaq elinde adam balasynyń bári teń huqyly. Dinine, qanyna, násiline qarap adamdy qorlaýǵa jol joq. Adam tek zakon hám qudaı aldynda jaýap beredi» dep ári qaraı er men áıel quqynyń teńdigi, dúnıe-múlikke ıelik etý, bilim alý, bir-birimen emin-erkin sóılesý, uıym nemese partıa qurýyna eshqandaı shekteý joqtyǵy týraly t.b. demokratıalyq qundylyqtardyń maǵynasyn tarqata jazǵan. Qarap otyrsaq, osynyń bári búgingi kúnniń talabymen astasyp, qabattasyp jatyr. Ótken ǵasyrdyń basynda aıtylǵan oıdyń ómirsheńdigi – osy.
Konstıtýsıalyq eńbektiń basty ereksheligi – qazaqylyǵynda. Iaǵnı qarapaıym ári uǵynyńqy tilde jazylýy. Bálkim osy qarapaıymdylyǵynan bolar ár qazaqtyń júregine «jyly tıip» otyrǵany. Qazirgi ýaqytta jazylyp jatqan túrli quqyqtyq-zań qujattary men normalaryn oqı otyryp, “qazaqshasyn” túsine almaı, orys tilinde jazylǵan túpnusqasyna júginetinimiz ótirik emes. Eger, bizdiń zań fakúltetiniń profesor-oqytýshylar quramy Barlybek Syrttanuly jazǵan nemese basqa da Alash zıalylarynyń quqyqtyq baǵyttaǵy muralarymen tanyssa, sol eńbekterdiń tiline, qazaqy sóz saptaý máıegine, tildik aıshyqtaryna nazar aýdarsa, bolashaq zańgerlerimiz búgingi olqylyqtyń ornyn toltyrar ma edi?! Qazaqylyǵynda degenimizge taǵy bir ret oralsaq, qaıran Bákeń qazaq jeri, sot týrasynda kesek-kesek ordaly sózderdi ortaǵa salypty. «18. Qazaq jeri onyń menshiginde bolady. 19. Qazaq eliniń jeri saýdaǵa túspeıdi, qudaı ony adam balasyna paıdalaný úshin jaratty. 20. Jerdiń keni, orman, sý, kóli hám taýlary qazaq eliniń ıesinde. Mal jaıý, egin ósirý, úı salý, jerdi óńdeý hám jerdi paıdaly is maqsatynda qazynaǵa qaıtarý húkmet ruhsatymen bolady» degen eken. Ne degen kóregendik deseńizshi! Sol qazaqtyń bir ýys topyraǵy, saıyn dalasynyń taǵdyry – búginde kóz bitkendi telmirtip, tarazy basyna tartylyp tur emes pe... Al, sot qyzmeti týrasyndaǵy kózqarasy («24. Qazaq elindegi bar sýdıalar Ult májilisinde ómir boıy saılanady. Zakondy buzǵan hám oryndamaǵan sýdıalar oryndarynan alynady. 26. Sýdıalar qazaq tilin bilýi shart. Basqa násilderdiń sotta óz tilderinde sóıleýge huqy bar. 27. Prısájnyı soty aýyr qylmysty isterdi sheshýge huqyly. Prısájnyı sany 7 adam. 28. Sot oryndarynda partıalar bolmaýy shart. Sýdıalar partıaǵa kirý huqynan aırylady. Jasyryn múshe bolsa, ornynan alynady») dál qazirgi sot júıesiniń prınsıpterimen janasyp tur eken.
Bul qujatta kóterilgen máseleler men ıdeıalardyń áli kúnge deıin ózekti, jasampaz bolýynyń basty sebebi – adamı kapıtal, jeke adamnyń bas bostandyǵy men zaıyrlyǵyna aıryqsha kóńil bólingendiginde. Avtor konstıtýsıalyq qujat daıarlaý barysynda shet eldik tanymal zańger, fılosof, sosıologtardyń eńbekterimen jiti tanysqany anyq baıqalady. Mysaly, avtordyń áleýmettik progres, parlamenttik memleket, adam quqy men bostandyǵy týraly sarabdal oılary Sh. Montaske, T. Djefferson, Dj.Lokk eńbekteriniń kúretamyry bolǵan.
Ýstav jazylǵannan beri ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Byltyr ǵana memleket basshysynyń sheshimimen Konstıtýsıalyq reforma daıarlanyp, bılik tarmaqtary qaıtadan bólindi. Iaǵnı, Barlybek atap kórsetkendeı, negizgi jumys ortalyq atqarýshy organ – mınıstrlikterge berilip, olardyń ókilettigin qaraý, esep alý, baqylaý jumystary Parlament quzyryna ótti. Saıası-quqyqtyq ıdeıanyń zamanaýı sıpaty – Táýelsiz Qazaqstan respýblıkasynyń qajetine qyzmet etýi.
Alash oqymystysynyń quqyqtyq kózqarasynyń konsepsıasy túrli nysanda (maqala, baıandama, saıası-teorıalyq saraptama, konstıtýsıalyq qujat) jazylǵanymen, ortaq maqsaty qazaq eliniń azattyǵyna qyzmet etýge baǵyttalǵan, ulttyq memleket qurýdaǵy ǵylymı doktrına dárejesine jetkenin moıyndaýymyz kerek. Barlybek jazǵan zań jobasy resmı bekitilmese de, bul qujatty sol zamannyń ıdeıalyq-teorıalyq iliminiń jetistigi dep qaraýymyz lázim.
PS: Barlybek Syrttanulynyń saıasatker retinde qalyptasýy 1905-1915 jyldary asa kúrdeli tolqýlarǵa bet alǵan, patshalyq ımperıa bıliginiń álsireı bastaǵan, jańa qoǵamnyń qalyptasar ótpeli kezeńimen tuspa-tus keldi. Alash urandy qozǵalystyń bel ortasynda júrip, Túrkistan jurtynyń aýyr taǵdyryna, tirshilik taýqymetine beıjaı qaramaı, atamekenin azat etý úshin ınersıaly oqyǵan toppen birge bolashaqqa nyq senimmen «nar táýekel» dep qadam basty. Pasıonar tulǵanyń sherli júregin jaryp shyqqan «Qazaq eliniń Ýstavy» – búginniń ǵana emes, keleshektiń de qajetine jaraıtyn qundy eńbek bolyp qala bereri sózsiz aqıqat.
Eldos TOQTARBAI,
jazýshy, QR “Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty
