ózge elder

e-history.kz 29 qarasha 2018

«QAZAQ ELİNİŃ ÝSTAVY»

Ýstavtyń jazylý tarıhy

Barlybek Syrttanulynyń atalmysh eńbegi nebári 4 bólim, 28 baptan ǵana turady. Zań, quqyq máselelerin jetik meńgergen qaıratker 1911 jyldyń 13 maýsymynda osy eńbegin aıaqtap, el ıgiligine usynbaqshy bolady. Biraq patshalyq jandarm ókilderi revolúsıoner-demokrat qazaq ulyn qatań baqylaýǵa alyp, el astanasy – Peterbordan qyr dalasyna qaıtarady. Kúndelikti tynys-tirshiligi, tipti ár qadamy baqylaýǵa alynǵan azamat óziniń temir qursaýly torǵa ilingenin sezip, shyǵarmashylyq-ıntellektýaldy murasyn jasyryp qoıǵan-dy. Jórgeginde tunshyqtyrylǵan qundy eńbek – elimiz Táýelsizdigin alyp, eńsesin túzegen shaqta ǵana jarıalandy (1994 jyl, «Ádilet mınıstrliginiń habarshysy», №12). Jarıalaýshy – qaıratker murasyn zerttegen, zań ǵylymynyń doktory, profesor Cáken Ózbekuly. Asyl qazynany Barlybektiń úlken qyzy Qanıpa kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, qıyn-qystaý kezeńderde jer astyna kómip júrip, áke murasyn NKVD tyrnaǵynan aman alyp qaldy.

Barlybek jazǵan konstıtýsıalyq eńbektiń máni – otarlyq saıasattyń zardabyn tartqan qazaq elin óz aldyna derbes memleket qylý bolatyn. Avtorǵa osy ıdeıany óziniń qurdasy, qazaq saıası elıtasynyń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan bergen. Barlybek túzgen Ýstavtyń negizgi platformasy men ıdeıasy keıinnen «Alash Orda» úkimetiniń baǵdarlamasyna tirek bolyp, kórinis tapty.

Barlybek Peterbor ımperatorlyq ýnıversıtetinde oqyp júrgeninde «halyqaralyq quqyq», «konstıtýsıalyq quqyq teorıasy», «qylmystyq quqyq», «halyqaralyq qatynas», «ekonomıkalyq quqyq», «polıseılik quqyq» sıaqty irgeli pánderdi oqyǵan. Qazaq oıshyly ýnıversıtet qabyrǵasynda ıgergen teorıalyq bilimin praktıkamen ushtastyrady. Orys patshalyǵy tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qubylys qylań berip, qarańǵy jurttyń bas kóterer azamaty monarhıaly bılikke aıbat tanytty. Sóıtip Peterbor shaharynda alǵash ret buratana az ult ókili – qazaq jurtynyń professıonaldy Ýstavy ómirge keldi.

Ýstavtyń jańashyldyǵy men zamanaýı sıpaty

Ótken kúnge búgingi kúnniń bıiginen qarar bolsaq, «S.B.Alashınskıı» jazǵan Ýstav, qazirgi stılmen aıtqanda, Konstıtýsıa – tereń aqyl-oı ıesiniń kemeldigi men jan-jaqty biliminiń nátıjesi ispetti. Eńbekti oqı otyryp, árbir tarmaǵyna qaıran qalasyń! Máselen, «Kirispe» bóliminde: «... Jańa zamanda atyssyz, soǵyssyz, qan tókpeı beıbit jolmen jerimizde húkmeti óz qolynda el bolý maqsatynda, barlyq eldermen dostyqta bolý úshin jeke Qazaq eli respýblıkasyn quramyz», - delingen. HH ǵasyr basyndaǵy oqyǵan qazaq azamattary patshalyqtyń otarlaý saıasatyna aqyl-oı, kemel bilim arqyly ǵana qarsy kúresip edi ǵoı. B. Syrttanuly bolashaq qazaq elin parlamenttik respýblıka formasynda basqarýdy oılastyryp, onyń eń úlken bılik organy – Parlament ekenin anyqtap, «Qazaq elinde eń basshy oryny – Ult májilisi» degen. Saıası qaıratker qazaq eliniń jeke memleket retindegi basty belgisi basshylyq qurylymyn bylaısha belgilegen: eldiń basshysy – Prezıdent, «6. Prezıdent Qazaq elin mınıstrler arqyly basqarady. Mınıstrlerdi Prezıdent ózi tańdaıdy, biraq Ult májilisi daýyspen sheshedi. 7. Mınıstrler ózderi basqarǵan jumystarymen Prezıdenttiń hám Ult májilisiniń aldynda esep berip turady» dep atqarýshy organnyń jumysyn kórsetken.

HH ǵasyr basyndaǵy AQSH, Batys Eýropa elderiniń Konstıtýsıalarymen jaqsy tanys bolǵan zerek zańger adam balasynyń huqy týraly: «10. Qazaq elinde adam balasynyń bári teń huqyly. Dinine, qanyna, násiline qarap adamdy qorlaýǵa jol joq. Adam tek zakon hám qudaı aldynda jaýap beredi» dep ári qaraı er men áıel quqynyń teńdigi, dúnıe-múlikke ıelik etý, bilim alý, bir-birimen emin-erkin sóılesý, uıym nemese partıa qurýyna eshqandaı shekteý joqtyǵy týraly t.b. demokratıalyq qundylyqtardyń maǵynasyn tarqata jazǵan. Qarap otyrsaq, osynyń bári búgingi kúnniń talabymen astasyp, qabattasyp jatyr. Ótken ǵasyrdyń basynda aıtylǵan oıdyń ómirsheńdigi – osy.

Konstıtýsıalyq eńbektiń basty ereksheligi – qazaqylyǵynda. Iaǵnı qarapaıym ári uǵynyńqy tilde jazylýy. Bálkim osy qarapaıymdylyǵynan bolar ár qazaqtyń júregine «jyly tıip» otyrǵany. Qazirgi ýaqytta jazylyp jatqan túrli quqyqtyq-zań qujattary men normalaryn oqı otyryp, “qazaqshasyn” túsine almaı, orys tilinde jazylǵan túpnusqasyna júginetinimiz ótirik emes. Eger, bizdiń zań fakúltetiniń profesor-oqytýshylar quramy Barlybek Syrttanuly jazǵan nemese basqa da Alash zıalylarynyń quqyqtyq baǵyttaǵy muralarymen tanyssa, sol eńbekterdiń tiline, qazaqy sóz saptaý máıegine, tildik aıshyqtaryna nazar aýdarsa, bolashaq zańgerlerimiz búgingi olqylyqtyń ornyn toltyrar ma edi?! Qazaqylyǵynda degenimizge taǵy bir ret oralsaq, qaıran Bákeń qazaq jeri, sot týrasynda kesek-kesek ordaly sózderdi ortaǵa salypty. «18. Qazaq jeri onyń menshiginde bolady. 19. Qazaq eliniń jeri saýdaǵa túspeıdi, qudaı ony adam balasyna paıdalaný úshin jaratty. 20. Jerdiń keni, orman, sý, kóli hám taýlary qazaq eliniń ıesinde. Mal jaıý, egin ósirý, úı salý, jerdi óńdeý hám jerdi paıdaly is maqsatynda qazynaǵa qaıtarý húkmet ruhsatymen bolady» degen eken. Ne degen kóregendik deseńizshi! Sol qazaqtyń bir ýys topyraǵy, saıyn dalasynyń taǵdyry – búginde kóz bitkendi telmirtip, tarazy basyna tartylyp tur emes pe... Al, sot qyzmeti týrasyndaǵy kózqarasy («24. Qazaq elindegi bar sýdıalar Ult májilisinde ómir boıy saılanady. Zakondy buzǵan hám oryndamaǵan sýdıalar oryndarynan alynady. 26. Sýdıalar qazaq tilin bilýi shart. Basqa násilderdiń sotta óz tilderinde sóıleýge huqy bar. 27. Prısájnyı soty aýyr qylmysty isterdi sheshýge huqyly. Prısájnyı sany 7 adam. 28. Sot oryndarynda partıalar bolmaýy shart. Sýdıalar partıaǵa kirý huqynan aırylady. Jasyryn múshe bolsa, ornynan alynady») dál qazirgi sot júıesiniń prınsıpterimen janasyp tur eken.

Bul qujatta kóterilgen máseleler men ıdeıalardyń áli kúnge deıin ózekti, jasampaz bolýynyń basty sebebi – adamı kapıtal, jeke adamnyń bas bostandyǵy men zaıyrlyǵyna aıryqsha kóńil bólingendiginde. Avtor konstıtýsıalyq qujat daıarlaý barysynda shet eldik tanymal zańger, fılosof, sosıologtardyń eńbekterimen jiti tanysqany anyq baıqalady. Mysaly, avtordyń áleýmettik progres, parlamenttik memleket, adam quqy men bostandyǵy týraly sarabdal oılary Sh. Montaske, T. Djefferson, Dj.Lokk eńbekteriniń kúretamyry bolǵan.

Ýstav jazylǵannan beri ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Byltyr ǵana memleket basshysynyń sheshimimen Konstıtýsıalyq reforma daıarlanyp, bılik tarmaqtary qaıtadan bólindi. Iaǵnı, Barlybek atap kórsetkendeı, negizgi jumys ortalyq atqarýshy organ – mınıstrlikterge berilip, olardyń ókilettigin qaraý, esep alý, baqylaý jumystary Parlament quzyryna ótti. Saıası-quqyqtyq ıdeıanyń zamanaýı sıpaty – Táýelsiz Qazaqstan respýblıkasynyń qajetine qyzmet etýi.

Alash oqymystysynyń quqyqtyq kózqarasynyń konsepsıasy túrli nysanda (maqala, baıandama, saıası-teorıalyq saraptama, konstıtýsıalyq qujat) jazylǵanymen, ortaq maqsaty qazaq eliniń azattyǵyna qyzmet etýge baǵyttalǵan, ulttyq memleket qurýdaǵy ǵylymı doktrına dárejesine jetkenin moıyndaýymyz kerek. Barlybek jazǵan zań jobasy resmı bekitilmese de, bul qujatty sol zamannyń ıdeıalyq-teorıalyq iliminiń jetistigi dep qaraýymyz lázim.

PS: Barlybek Syrttanulynyń saıasatker retinde qalyptasýy 1905-1915 jyldary asa kúrdeli tolqýlarǵa bet alǵan, patshalyq ımperıa bıliginiń álsireı bastaǵan, jańa qoǵamnyń qalyptasar ótpeli kezeńimen tuspa-tus keldi. Alash urandy qozǵalystyń bel ortasynda júrip, Túrkistan jurtynyń aýyr taǵdyryna, tirshilik taýqymetine beıjaı qaramaı, atamekenin azat etý úshin ınersıaly oqyǵan toppen birge bolashaqqa nyq senimmen «nar táýekel» dep qadam basty. Pasıonar tulǵanyń sherli júregin jaryp shyqqan «Qazaq eliniń Ýstavy» – búginniń ǵana emes, keleshektiń de qajetine jaraıtyn qundy eńbek bolyp qala bereri sózsiz aqıqat.

Eldos TOQTARBAI,

jazýshy, QR “Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty

RELATED NEWS

ózge elder

08 jeltoqsan 2019

38 paralel nemese qos Koreıa

Ońtústik Koreıa men Soltústik Koreıanyń áskerı teketirespen ómir súrgenine alpys jyldaı ýaqyt ótipti. Tarıhtyń talaı jylynda eki eldiń bılik basyndaǵy basshylar men saıası toptar, túrli partıalar, sosıalısik pen kapıtalısik prınsıpterden turǵan eki qoǵam bir-birine qyrǵı-qabaqtyq tanytyp keldi. Bir prezıdent ketip, ekinshi prezıdent kelse de, ózinen buryn bılik tizginin ustaǵan saıasatkerdiń teketires saıasatyn ózgerissiz jalǵastyryp otyrý memlekettik saıası baǵyttyń eń basty baǵytyna aınalyp otyrdy.

Mine, sondyqtan bolar, koreı túbegi tek saıası ǵana emes, áskerı teketirestiń úlken alańyna aınaldy. Bir ult ekige bólindi, bir el ekige jaryldy, solaı eki rejımniń maqsat-múddesi jáne kelisýimen – soltústik pen ońtústik degen geografıalyq ataý alyp, sol ataýdyń negizinde Ońtústik pen Soltústik Koreıa dep bólip qarastyrylyp, 38 paralel degen áıgili syzyq oılap tabyldy. Sol syzyq jaı ǵana emes, koreı ultynyń qasiretine úńiletin syzyq bolyp tanyldy. Ol syzyq buzylmaıtyn da, talqandalmaıtyn da syzyq bolyp áli kele jatyr...

Eki eldiń úzdiksiz áskerı teketiresi osy syzyqtyń eki jaǵynda jatqan aǵaıyndy eki eldiń arasynda uzaq jyl boıy jalǵasyp keldi. Eki syzyqtyń arǵy jáne bergi jaǵynda meken etken qos Koreıa, áıgili «Koreı soǵysynan» keıin ara-kidik bir-birine aıbar shegip, sus kórsetip, saıası jáne ıdeologıalyq úgit-nasıhattaryn jalǵastyra berdi. Apta men aı qurǵatpaı áskerı qaqtyǵystar bolyp turdy. Biz bilmeıtin nebir qaqtyǵys pen teketirester, úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa aınalyp kete jazdaǵan oqıǵalar osy koreı túbeginde jıi-jıi paıda bolyp, damyl tappady. Tangýn degen bir atadan taraıtyn koreıler osylaı bir-birine qarý kezenip, jaýyǵyp, ómir baqı óshtesip ótemiz dep oılap pa edi? Árıne, joq...

Búgin, qos Koreıa qandaı jaǵdaıda? Samıter jıilegenmen, qarym-qatynasy tolyq qalypqa kelmedi, eki eldiń arasynda júz paıyz turmaq, bes paıyz senim tolyqtaı ornaǵan joq. Sonaý bir jyldary álemde «qyrǵı-qabaq soǵys» jyldarynyń salqyny bul eldi de shalǵany bar. Sonyń kórnisi osy eki eldiń arasynda áli de jalǵasyn taýyp kele jatyr. «Qyrǵı-qabaq soǵysy» bitti dep bireýler aıtady. Iá, bitken shyǵar, biraq koreı túbeginde onyń sońǵy kúnderi áli de jalǵasyn taýyp jatyr desek qatelese qoımaspyz. Óıtkeni, eki el «áne-mine birigemiz, beıbitshiliktiń astynda kún keshken týysqan elmiz» dep bir-birine senimdi túrde aıta almaıdy. Úmit bar, biraq kúdik anaǵurlym basymdaý. Sebebi beıbit kelisim-shartqa resmı túrde qol qoıǵan joq. Birigý prosesi júzege aspaı, toqtap tur. Osy sózderimizdiń dáleli retinde myna bir kórinisti taldap qarasaq.

2018 jyldyń 27 sáýir kúni qos Koreıa basshylary bas qosyp, beıbitshilik týraly sóz qozǵap, alǵash ret Soltústik Koreıanyń basshysy Ońtústik Koreıanyń jerine aıaq basty. Sol sátte eki eldiń arasyndaǵy keıbir kórinister qyraǵy mamandardyń nazarynan tys qalǵan emes. Sonyń biri eki eldiń qorǵanys mınıstrleriniń eki eldiń memleket basshylaryna bergen sálemdesýleri. Osy sálemdesýlerden áskerı teketirestiń qanshalyqty qatty, uzaq jáne eshbir elde kezdespeıtindeı deńgeıde ótkenin kóre alasyz.

Ońtústik Koreıanyń baspasózderi jabyla jazǵan bir mańyzdy kórinis osy. Ol eki eldiń áskerı salasyndaǵy uzaq teketiresterdiń kesirinen qatyp qalǵan qasań oı-kózqaras pen salqyndyqty, áskerı talap pen ustanymdy ańǵarýǵa bolady.

Sáýir aıynyń 27-shi kúni «Panmýnchjomda» ótken samıtte Ońtústik Koreıanyń prezıdenti Mýn Chje In Soltústik Koreıanyń qorǵanys salasynyń jetekshilerine jaqyndap, qolyn berip, amandasty. Sol sátte oǵan Soltústik Koreıanyń áskerı shendegi joǵarǵy laýazymdy adamy bas kıiminiń shekesine qolyn taqap, jyly amandasyp, sóılesti. Mine, áskerı sana men mádenıet. Búkil álem biletin áskerı sálem berý. Alaıda Ońtústik Koreıanyń qorǵanys mınıstrine jaqyndaǵan Soltústik Koreıanyń kósemi Kım Chen Ynǵa Ońtústik Koreıanyń qorǵanys mınıstri áskerı qalyppen sálem bermedi. Iaǵnı, bas kıiminiń shekesine qolyn qoıyp, sálem berip amandaspady. Ol jáı ǵana qolyp berip amandasa saldy. Osy bir kórnis – kóp jaǵdaıdy baıandaıdy. Ońtústik Koreıanyń halyqaralyq qarym-qatynas salasynyń adamdarynyń pikirinshe, «Soltústik Koreıa áli de bizge jaý, áli de bizden dostyǵy jaraspaı otyrǵan el» dep qarastyrady. Sondaı túsinik Ońtústik Koreıanyń áskerı salasynda da qalyptasqan. Sondyqtan onyń basshysyna «áskerı tártippen sálem berý» - bul Ońtústik Koreıa áskerı salasynyń álsizdik baıqatýy dep qarastyrylýy múmkin. Sondyqtan áli de teketires bitpegendikten áskerı sala adamdary – qur jyly sóz ben jymıysqa, qol alysqa – ońaı berilýge bolmaıdy deıdi birqatar koreılik sarapshylar. Bir jaǵynan koreılik qyrsyqtyqtyń bir tamyry badyraıyp shyǵyp, kórinip qalǵandaı. Ne dese de sol burynǵy eski eki rejıimniń qaqqan synasy tereńdeý qaǵylǵanǵa uqsaı ma, alyna qoıýy eki talaı ekenin baıqatqandaı...

Jalpy halyqaralyq deńgeıde áskerı salanyń kez-kelgen adamy ózge eldiń basshyna áskerı úlgide sálem berýi úlken etıka jáne qurmet. Bul buljytpaı oryndalatyn qaǵıda. Ońtústiktiń Koreıalyq qorǵanys salasynyń basshysynyń bul áreketin bireýler sógýde, endi bireýleri salqyndyqtyń áli de azdap bar ekenin atap ótýde. Degenmen, qoǵamda «sálem bere salsa, kemshilik bolmas edi» degen pikirler jıi aıtylyp jatty. Osy áreketti bir koreı baspasózi sókse, basqa bir koreı baspasózi jaqtap shyqty. Endi bireýleri maqtap shyqty. İshinde durys degeni de boldy, burys degeni de boldy. Qaı maman qalaı dep atasa da áskerı teketires jalǵasyp turǵan azıalyq eki eldiń qorǵanys salasynda keıbir-kezde osyndaı áreketterdiń kózge kórinip turýy – koreı máselesiniń tym tamyrlanyp, tym tereńdep ketkenin baıqatady. Eki eldiń arasynda beıbit kelisimge resmı qol qoıylmaı áskerıleri bir-birimen jyly amandaspasy anyq.

Jalpy, tarıhqa úńilsek, Soltústik Koreıaǵa barǵan Ońtústik Koreıanyń alǵashqy eki prezıdenti Kım De Chjýn men No Mý Henǵa da áskerı shendi adamdar sálem bergen. Alǵashqysy 2000 jyly, al ekinshisi 2007 jyly memlekettik saparmen bardy. Sol kezde de Ońtústik Koreıanyń áskerı joǵarǵy shendi adamdary Soltústik Koreıanyń kósemine ádettegideı áskerı tártippen sálem bermedi. Mine, osyndaı tarıhı dálel men dáıekter eki el arasyndaǵy áskerı teketirestiń tamyry tym tereń tartyp ketkenin ańǵartady.

Kelesi bir qyzyqty kórinis — Amerıkanyń prezıdenti Donald Trampqa qatysty. Sıngapýr samıtinde ol Soltústik Koreıanyń áskerı sala adamdaryna áskerılershe sálem berdi. Sol sýreti Amerıkanyń basty buqaralyq aqparat quraldarynda jarıalanyp, úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Tramptyń bul áreketin keleke qylyp kúlgen jáne synaǵan saıasatkerler barshylyq. Olardyń ishki oılary beseneden belgili. Biri saıası saýatsyzdyq dep qarasa, biri áskerı saýatsyzdyq dep qaraýy múmkin. Biraq tentek Tramp ne jasasa da nazardan tys qalmaıdy. Álemdegi uly dervajanyń lıderi osylaı áskerı salanyń mádenıetin saqtap jatqanda, Ońtústik Koreıanyń Qorǵanys mınıstri basshysynyń álgi is-áreketi áskerı salqyndyqtyń ketpegendigin odan ári aıqyndaı túse me? Donald Tramptyń isi tektilik pe álde taıazdyq pa, ony qalaı paıymdaýǵa bolady? Kim bilsin, bir jaǵynan onyń bul áreketi Soltústik Koreıanyń áskerı adamdaryna kórsetken qurmeti bolsa, ekinshi jaǵynan Soltústik Koreıalyqtarǵa óziniń qandaı qarýly prezıdent ekenin ázildep bolsyn baıqatýy shyǵar. Qalaı bolsa da Tramptyń tosyn áreketi – Soltústik Koreıanyń áskerılerine teketiresýdi ustaný emes, til tabysýdy ustaný kerektigin ańǵartqandaı kórindi. Odan basqa Qytaı eliniń lıderi de sálemin aıap qalmady. Sondyqtan, samıterdegi áskerılerdiń jıi boı kórsetýi álemdik saıasattaǵy áskerı teketirestiń qanshalyqty oryn alǵanynan búkil álemge kórsetip keledi. Iadrolyq qarý máselesi áskerı teketirestiń eń basty ıadrosy. Sondyqtan osy bir másele halyqaralyq deńgeıde sheshimin tappaı, teketirester tatýlyqqa bastamaıdy.

Qos Koreıanyń qorǵanys salasy áli de bir-birimen qoıan-qoltyq aralasa qoımady. Aqparat almasý men áskerı tájirıbe almasý múldem joq. Amerıka men Ońtústik Koreıa áskerı jattyǵý júrgize bastasa Soltústik tarapy Seýldi synap, jıi eskertý jasap, halyqaralyq uıymdarǵa da narazylyqtaryn aıtyp, resmı málimdemeler jasap keldi. 2018 jyly ondaı sátter men qulaq túrgizetin oqıǵalar sál azdaý boldy. Oǵan Amerıka men Soltústik Koreıanyń qarym-qatynasynyń qalypty arnaǵa túsýi men Seýl men Phenánnyń til tabysa bastaýy sebep boldy. 2019 jyly Kım Chen Ynnyń Seýlge saparynan keıin áskerı salada qandaı ózgerister bolady? Eki eldiń arasyndaǵy temir torlar men mınaly alqaptar tolyq tazaryp, beıbit kelisimge qol jetkizýge baılanysty jumystar júzege asa ma, sondaı nıetterin dáleldeı me, joq pa ony ýaqyt kórsetedi. Sonda ǵana biz áskerı salada úlken ózgerister bastaldy jáne bul eki eldiń birigýine qatysty alǵy sharttar dep ataı alamyz.

Dastan AQASH - Shyǵystanýshy-koreıtanýshy, memlekettik jáne jergilikti basqarý salasy men halyraqaralyq qarym-qatynas mamany

Maqala «ULYS» dıdjıtal jýrnalynyń 2019 jyldyń qańtar aıyndaǵy sanynda jarıalanǵan.

ózge elder

22 naýryz 2020

Naýryz - túrki halyqtarynyń ortaq merekesi

Naýryz – túrki halyqtary keń kólemde atap ótetin meıram. Ádette meıramdardyń dinı senimge, ultqa ortaq qundylyqtarǵa baılanysty paıda bolatyny nemese dástúrden, tabıǵat pen adamdar arasyndaǵy baılanystan bastaý alatyny belgili.

Naýryz meıramy basynda dıqanshylyqpen aınalysatyn ıran tildes Orta Azıa halyqtarynyń kún jaz mezgiline aýsqanda egis ósirý naýqany bastalǵanyn merekeleý dástúrinen shyqqan. Dástúr boıynsha buryn Naýryz meıramyn búkil aýyl-el bolyp, ásirese jastar jaǵy túgeldeı tań shapaǵatyn qarsy alýdan - tazalanǵan aryqtarǵa sý jiberýden, aǵash otyrǵyzyp, gúl egý rásimin ótkizýden bastaıtyn. Qyzyqshylyq onan ármen halyq oıyndarymen («Aıqysh-uıqysh», «Aq serek pen kók serek», «Alqa qotan», t.b.), án salyp, bı bıleýmen, aqyndar aıtysymen, «Qyzǵaldaq» merekesimen, qazaqsha kúrespen, at jarysymen jalǵasyp kete beretin de, túnge qaraı «Altybaqan» aınalasyndaǵy oıyndarmen aıaqtalatyn.

Naýryzdy Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Ózbekstan,Túrkimenstan, Ázerbaıjan respýblıkalary jáne Reseı Federasıasy quramyndaǵy Tatarstan avtonomıalyq respýblıkasy Naýryz merekesin «ulttyq meıram» retinde jarıalaǵan. 1991 jyly Túrkıada da bul kún túrki álemine ortaq kún retinde jarıalandy. Alaıda Túrkıada bul kún – jumys kúni.

Aıta ketetin jaıt, Qazaqstanda 2001 jyly naýryz meıramy memlekettik mereke retinde jarıalansa, al 2009 jyldan bastap úsh kún qatarynan toılanyp keldi.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, naýryzdyń túrki halyqtaryndaǵy ataýlary kóp. Túrki áleminde ǵundar zamanynan bizge kelip jetken, tabıǵat pen ulttyq oıanýdy bir maǵyna retinde usynatyn naýryz (jańa kún) merekesi myna ataýlarmen atalǵany belgili, máselen nevrýz, naýryz, novrýz, sultan-ı nevrýz, sultan-ı naýryz, naorýs, novroz, navrys, nevrýz norýs, ulystyń uly kúni, uly kún, Ergenekon, bozkýrt, chagan babý marta, jańa kún, jańa jyl, mart dokýzý, mereke, meıram, nartýkan, nartavan, Altaı kódúrgeni, kóktem merekesi, mevrıs jáne t.b.

ózge elder