Valúta baǵamy
  • USD -

    454.1
  • EUR -

    487
  • RUB -

    5.01
Dáýren ABAEV: Uly dalanyń, Uly ultymyzdyń fólkloryn bilip ósken urpaq eshqashan utylmaıdy
19 sáýir 2019
Dáýren ABAEV: Uly dalanyń, Uly ultymyzdyń fólkloryn bilip ósken urpaq eshqashan utylmaıdy

Búgin «Qazaqstan» teleradıokorporasıasynyń quramyna kiretin «Qazaq radiolary» JSHS-niń  «Dala fólklorynyń antologıasy» atty jınaǵynyń tusaýkeserine baılanysty brıfıń ótti. Rýhanıatymyzǵa qosylǵan biregeı joba Elbasy N. Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynyń aıasynda Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen júzege asty.

Sharaǵa Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Dáýren Abaev, Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamenti dırektory Ábil Jolamanov pen eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn  Amanjol Áltaev jáne «Qazaq radiolary» JSHS-niń dırektory Qurmanbek Jumaǵalı qatysty.

Atalǵan jınaqqa Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» 1948 jyldan beri saqtalǵan halqymyzdyń mádenı muralary, san ǵasyrlyq tarıhqa toly shyǵarmalary – ertegiler, batyrlar jyry, aıtys óneri, sheshendik sózder, jyr-dastandar, kúı-termeler jáne t.b endi.

Aıta keteıik, ulttyń únjarıasy – Qazaq radıosynda 1959 jyldan bastap «Ertegi» aıdarymen barlyǵy 350 habar daıyndalǵan bolatyn. Al, keıinnen «Erden atanyń ertegileri», «Zámzágúl ájeniń ertegileri», «Aıdos atanyń ertegileri» jáne «Saýyq ájeniń ertegileri» degen ataýmen jańartylyp, ár jyldary jazylǵan taspalar qaıta toptastyrylyp shyqty.

Sondaı-aq, «Altyn qorda» saqtalǵan elimizdiń belgili jyrshy-termeshileriniń oryndaýyndaǵy 2015 jyly qaıta úntaspaǵa jazylǵan batyrlar jyrynyń 50 nusqasy kirdi.

Ejelden kele jatqan ultymyzdyń tól óneriniń biri – aıtystyń 1960 jyldan beri saqtalǵan  10 shyǵarylymy, 1950 jyldan bastap saqtala bastaǵan, «Salt-dástúr» ataýymen berilgen - «bata», «betashar», «syńsý», «jar-jar», «joqtaý», «jarapazan», «besik jyrlary» syndy jádigerler de jınaqqa engizildi.  

Sonymen qatar, jyl basynan beri «Qazaq radıosy» men «Shalqar» radıosynyń efırinen «Dala fólklorynyń antologıasy» atty arnaıy baǵdarlama tyńdarmanǵa jol tartqan bolatyn.

Halqymyzdyń ómirin beıneleıtin, qıal-ǵajaıyp negizge qurylǵan qundy shyǵarmalar osylaısha jalǵasyn tappaq.

Dáýren ABAEV, Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri:

 

Biz búgin «Dala fólklorynyń antologıasy» dep atalatyn erekshe jobany sizderdiń nazarlaryńyzǵa usynǵaly otyrmyz.  Bul antologıa biz úshin de, keleshek urpaq úshin de óte qundy jádigerge aınalatyny belgili. Júz jylǵa jýyq tarıhy bar Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» saqtalǵan rýhanı muramyzdy jaryqqa shyǵarý da óte mańyzdy ári eleýli oqıǵa dep oılaımyn. Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń «Uly dalanyń jeti qyry» dep atalatyn maqalasy osy eki tomdyq aýqymdy jınaqty shyǵarýǵa túrtki boldy. Maqalada: «Bizge «Dala fólklorynyń antologıasyn» jasaý kerek. Munda Uly dala muragerleriniń ótken myńjyldyqtaǵy halyq aýyz ádebıetiniń tańdaýly úlgileri – ertegileri, ańyz-áfsanalary, qıssalary men epostary jınaqtalady» delingen. Eń aldymen bul joba arqyly balalarymyzdyń sanasyna babalarymyzdyń baı murasyn sińiremiz. Uly dalanyń, Uly ultymyzdyń fólkloryn bilip ósken urpaq eshqashan utylmaıdy.

Óıtkeni bizdiń ertegilerimizde, batyrlar jyrynda ańyz-áfsanalar arqyly ulttyń muraty, babalar amanaty, dalanyń keńdigi, qazaqtyń darhan da jaýynger bolmysy beınelengen.

«Dala fólklorynyń antologıasy» jınaǵynyń taǵy bir ereksheligi - bul kitaptyń ishindegi arnaıy dısklerge jınaqtalǵan ánder, alǵashqy oryndaýshylardyń únimen túpnusqa qalpynda enip otyr.

Jınaqta HİH ǵasyrdaǵy halyq kompozıtorlarynan án úırenip, olardyń bizdiń zamanymyzǵa deıin úzilmeı jetýine úles qosqan barlyq ónerpaz qamtyldy.

Atap aıtqanda, Ámire Qashaýbaevtyń «Balqadıshasy», «Dýdaraıy», «Jalǵyz arshasy» men «Besqarageri» bar. Kenen Ázirbaevtyń «Kóksholaǵyn», «Boztorǵaıyn», «Bulbulǵa» jáne «Dombyrasyn» tyńdaı alasyzdar. Manarbek Erjanov, Qalı Baıjanov, Baıǵabyl Jylqybaev syndy daýylpaz ánshi-jyrshylardyń ánderi de osy jınaqta saqtaldy.

Taǵy da basqa tańǵajaıyp ánshi-jyrshylarymyzdyń óz daýystarymen oryndaǵan ánderin de osy jınaqtan tabasyzdar.

Sondyqtan bul antologıa jan-jaqty nasıhattalatyn bolady. Osyndaı qundy jádigerler, keremet rýhanı mura «Altyn qorda» saqtalyp qana jatpaı ult úshin, keleshek urpaq múddesi úshin qyzmet etýi qajet.

Osy maqsatta – «Altyn qor» dep atalatyn arnaıy saıt ta qurylmaqshy. Sol ınternet portal arqyly, elimizdegi ǵana emes, ózge memleketterdi mekendep jatqan qalyń qandastarymyz da, qazaq falkloryn zerttep júrgen sheteldik mamandar da ózine kerek derekti alýǵa múmkindik bolady.         

  Osy antologıany qurastyrǵan, úlken eńbek etken shyǵarmashylyq ujymǵa, Qazaq radıosynyń basshylary men qyzmketkerlerine kóp alǵys aıtqym keledi.

 

 

Qurmanbek JUMAǴALI, «Qazaq radiolary» JSHS-niń dırektory:

-«Dala fólklorynyń antologıasy» Elbasymyzdyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasy jarıalana salysymen Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen  qolǵa alynǵan Qazaqstan teleradıokorporasıasy  «Qazaq radıolarynyń» irgeli jobalarynyń biri. Aýdıojınaqty shyǵarý úshin arnaıy top qurylyp, «Altyn qorymyzda» saqtalǵan rýhanı jádigerler boıynsha jınaq ázirleýge kirisken bolatyn. Týyndynyń urpaq tárbıesindegi róli men mán-mańyzdylyǵyna Dáýren Áskerbekuly keńinen toqtalyp ótti. Men óz tarapymnan tól týyndymyz - qajyrly eńbek pen ujymdyq jumystyń arqasynda jaryq kórgenin atap ótkim keledi.

Antologıa-eńbektegen baladan, eńkeıgen qarıaǵa deıingi aýdıtorıany qamtıdy. Óıtkeni jınaq 7 bólimnen turady. Ertegi, batyrlar jyry, ánder, kúıler, aıtys, salt-dástúr, atadan qalǵan asyl sóz atty bólimnen kez-kelgen adam ózine rýhanı azyq alady. Qazaq radıosynyń «Altyn qorynda» 1959 jyldan beri  «Ertegi» aıdarymen 350 habar daıyndalǵan. Keıin olar «Erden atanyń ertegileri», «Zámzágúl ájeniń ertegileri», «Aıdos atanyń ertegileri» jáne «Saýyq ájeniń ertegileri» degen ataýmen jańartylyp, ár jyldary jazylǵan taspalar qaıta   toptastyrylǵan. «Ertegi» aıdarymen 70 qazaq ertegisi endi.

Batyrlar jyrynyń 50 nusqasy 2015 jyly termeshi Aqan Ábdýáliniń uıymdastyrýymen elimizdiń belgili jyrshylarynyń oryndaýynda qaıta úntaspaǵa jazyldy. Sonyń bári «Dala fólklorynyń antologıasy» jınaǵyna enip otyr. «Batyrlar jyry» aıdarymen 19 jyr endi, onyń eń qysqasy 20 mınýt, uzaǵy – 1 saǵat.

 

Kúılerdi «Tókpe kúı», «Shertpe kúı», «Qobyz kúıleri», «Sybyzǵy kúıleri»  degen ataýmen toptastyryp usyndyq.  «Kúı» aıdarymen 160 kúı endi.

Aıtysqa kelsek, 1960 jyldan saqtalǵan sapasy joǵary degen 10 aıtys iriktelip alyndy.

«Salt-dástúrler» 1950 jyldan bastap taspaǵa jazylyp, saqtala bastapty. «Syńsý», «betashar», «besik jyry», «jarapazan» syndy 76 dástúr túrin osy antalogıada berilip otyr.

«Atadan qalǵan asyl sóz» aıdarymen berilgen sheshendik sózder 2003-2004 jyldary Qazaq radıosy dıktorlarynyń oqýynda jańartyldy. Uzaqtyǵy 35 saǵat. 100 sheshendik óner úlgisi engizildi.

 

Aýdıojınaq jeke demeýshilerdiń qoldaýymen 1000 danasy shyǵarylady.

 

Radıo ujymy QR Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstrliginiń qoldaýymen qazaq aýyz ádebıetiniń ozyq úlgileri toptastyrylǵan jınaqtyń kópshilikke qoljetimdiligin arttyrý maqsatynda onyń arnaıy saıty men mobıldi qosymshasyn ázirleýdi de qolǵa alyp otyr. Ony mınıstrimiz jańa atap ótti. Bul saıtta antologıamen qatar, «Tulǵalar», «Oqıǵalar», «Kerek derek», «Balalar álemi» syndy bólimder de oryn alady. Jáne ol únemi paıdaly kontentpen jańaryp turady.   

 

Mamyr aıynyń 16-18 kúnderi aralyǵynda Túrkistan qalasyndaǵy Q.A. Iasaýı atyndaǵy Halyqaralyq Qazaq-túrik ýnıversıtetinde halyqaralyq konferensıa ótedi. Onyń aıasynda sheteldik etnograf ǵalymdarǵa «Dala fólklorynyń antologıasy» tanystyrylady. Maqsatymyz jınaqty áýeli túrki halyqtarynyń tiline aýdaryp, qazaq mádenıenitiniń keńinen nasıhattalýyna úles qosý.   

Ábil JOLAMANOV, Mádenıet jáne sport mınıstrligi Mádenıet jáne óner isteri departamenti dırektory:

 

«Biter istiń basyna, jaqsy keler qasyna» deemkshi, jaqsyny kórmekke keldik. Qýanyshty bóliskeli kelip otyrmyz. Jalpy, Elbasynyń «Uly dalanyń jeti qyry» maqalasynda kóptegen mindetter men atqaratyn jumystardyń týyndaǵany belgili. Solardyń biri de biregeıi osy «Dala fólklorynyń antologıasyn» jasaqtaý, halyqqa keńinen taratý sharasy bolatyn. Osy jobany qolǵa alyp, júzege asyrǵandarǵa Mádenıet jáne sport mınıstrligi atynan rızashylyǵymyzdy bildirgimiz keledi.

 

Amanjol ÁLTAEV, QR Eńbek sińirgen qaıratkeri, aqyn

Táýelsiz qazaq meleketi óziniń ekonomıkalyq áleýtimen ǵana emes, saıası sarabdal ustanymymen ǵana emes, rýhanı bolmysymen de dúnıedegi aldyńǵa qatarly elderdiń kóshinde bolý kerek dep oılaımyn. Al bizdiń rýhanı kemeldenýimizde dala fólklory erekshe mańyzǵa ıe. Elbasymyzdyń «Uly dalanyń jeti qyry» atty mańyzdy maqalasynda «ár qalanyń, ár halyqtyń altyn tamyrynda, tereńnen bastaý alatyn tarıhynda rýhanı kody bolady. Jańasha turpatty jańarǵan rýhanı jańǵyrýda sol rýhanı kodymyzdy saqtaı bilýimiz kerek» degen bolatyn. Al bizdiń rýhanı kodymyzdy saqtaýda dala fólklory erekshe mańyzdy. Árbir qazaqtyń balasy, árbir Qazaqstannyń halqy ózinniń ulttyq kelbetin saqtaý úshin, boıyna osy dala fólkloryn sińirýge tıisti dep oılaımyn. Dala fólkloryn ult júregine joldaýda, halyq sanasyna sińirýde ulttyń únjarıasy Qazaq radıolary erekshe mańyzǵa ıe. Óıtkeni, árqaısymyz bala kezden bastap, sanamyz oıanǵan kezennen bastap Qazaq radıolaryndaǵy mańyzdy baǵdarlamardy boıymyzǵa sińirip óstik.

   

RELATED NEWS
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN  KÚRDELENDİREDİ
09 sáýir 2019
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN KÚRDELENDİREDİ

Sońǵy kezde ózenderge aǵatyn quıylatyn sýdyń kólemi ulǵaıdy dep qýanatyn adamdardy jıi kóremiz. Alaıda, mamandar buǵan qaıǵarady. Sebebi, muzdyqtardyń jyldam erýi saldarynan sýdyń kólemi artýda. Ortalyq Azıa aımaǵynda Araldyń tartylýyna qatysty, Ámýdarıa men Syrdarıanyń durys, tıimdi paıdalanbaýy men salada jańa tehnologıalardyń bolmaýynan tys aımaqta sýǵa qatysty taǵy bir problema bar. Ol sońǵy jyldary Tán-SHán men Pamır taýlaryndaǵy muzdyqtardyń jyldam erı bastaýy. Oǵan klımattyń jylynýy men Araldan ushqan tuzdy shań-tozań qatty áser etýde.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy atqarýshy dırektory Bolat Beknıazdyń aıtýynsha, Syrdarıa men Ámýdarıa sý keletin jaǵy bizdiń muzdyqtar ǵoı. Onyń kólemi azaıyp jatyr, keıbir jerde 50, keı jerde 40 % kemigen. Klımattyń ózgerýine baılanysty negizgi sýdyń kólemi azaıyp jatyr. Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademıasy Sý problemalary, gıdroenergetıka jáne ekologıa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Bahrom Mamadalıev, Usaq muzdyqtar joǵalýda. Bul sýdyń azaıýyna ákeledi, búkil elderdegi ózen sýlarynyń ekologıalyq ahýaly nasharlaıdy. Sońy sý resýrstarynyń jetispeýshiligi men tapshylyǵyna ulasady. Iaǵnı  tutas eldi-mekender sýsyz qalyp, halyq arasynda aýrý-syrqaý artady degen sóz.

Ortalyq Azıa elderi taıaý jyldary úlken problemaǵa aınalatyn osy máselelerdi qazirden sheshýi tıis. Alaıda biraýyzdyq tanytqannan góri bas-basyna bı bolýǵa asyq. Taǵy bir úlken problema — sýdyń basyndaǵy elder tipti ózenderdi basy bútin óz menshigi retinde kórýge kóshken.  BUU-nyń keme júrmeıtin halyqaralyq sý arnalaryn paıdalaný quqyǵy týraly konvensıasynyń (Nú-Iork, 1997 j.) 5-babynyń 2-tarmaǵynda «Sýdyń boıyndaǵy memleketter halyqaralyq aǵyn sýdy ádiletti jáne parasatty túrde paıdalanýǵa, ıgerýge jáne qorǵaýǵa qatysady. Mundaı qatysýǵa, osy Konvensıada qaralǵan sýdy paıdalaný quqyǵy sondaı-aq ony qorǵaý men ıgerý máselesinde yntymaqtasýǵa qatysty mindetter de jatady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Túrkıa Respýblıkasy Áleýmettik ınovasıa zertteý ortalyǵynyń úılestirýshisi, profesor  Jemal Zehır bul máselege qatysty bylaı deıdi:  «Transshekaralyq sýlardy halyqaralyq quqyq sý basyndaǵy  elderdiń basy bútin óz menshigi retinde qoldanýyna ruqsat bermeıdi. Bul óte mańyzdy. Iaǵnı Qazaqstanǵa aqqan Syrdarıa men Ámýdarıany basqa memleketter óz quqyqtaryn shekten asyra paıdalanyp, basqara almaıdy. Qazaqstannyń qajetteligin eskerýi tıis ári kelissóz jasaýlary kerek. Aýmaǵyn basyp ótetin úshin olardy qoldanýlaryna haqtary bar, biraq shekten asyra paıdalana almaıdy». Taǵy bir túrkıalyq ǵalym Hasret Chomak ta, «1997 jyly shyqqan BUU-nyń kelisimine saı, transshekaralyq jáne shekara mańy ózenniń basynda otyrǵan elder sý saıasatyna ózgeris jasaýda ony paıdalanatyn ózge memleketterdiń múddesine kesiri tıý yqtımaly joǵary bolsa, kem degende alty aı buryn olarǵa habar berip, ruqsatyn alýy tıis. Sýdyń bastaýy bizden shyǵady, men oılaǵanymdy isteımin, qalaǵanymsha  qoldanamyn degen túsinik bolmaıdy. Sebebi halyqaralyq uıymnyń qujaty osyny muqıat eskertedi» dedi.

Rasynda da, tabıǵatta sý men jel adamdar syzǵan shekaralarǵa moıynsunbaıdy.  Bir elden ekinshi elge vıza, pasport almastan emin-erkin óte beredi. «Bul sý meniki» deýge eshbir memlekettiń haqy joq. Árıne, qoldaný quqyna, qajettilikterin óteý quqyna ıe. Alaıda halyqarlyq quqyq kórshińizdiń de quqyna zardap etpeńiz, qajet bolǵanda, oǵan da sý beresiz deıdi. Sondyqtan birige otyryp kelisý kerek, múmkindik bolsa, ortaq sý qoımalaryn jasaý kerek. Energıa máselesin de birigip sheshý qajet.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy bólimshesiniń sý resýrtary jónindegi departamentiniń basshysy Ámirhan Kenshimov, Eki konvensıa bar. Bireýi 1992 jyly qol qoıylǵan Helsınkı konvensıasy. Ol jaqsy jumys istep tur. 45-ten astam el múshe. Onyń ishinde: biz de múshemiz, Ózbekstan da múshe. Biraq ony Qyrǵyzstan moıyndamaı otyr, Tájikstan moıyndamaı otyr. Sodan keıin baryp 1997 jylǵy Nú-Iork konvensıasy bar. Basynda sharty bolǵan 35 memleket moıyndaǵannan keıin kúshine enedi dep, byltyr kúshine endi. 35 memleket moıyndady. Biz oǵan kirgen joqpyz, Ózbekstan oǵan kirgen.

Máselen, Qyrǵyzstan «Qambar Ata» sý elektr stansasyn, Tájikstan bolsa «Rogýndy» salýǵa shetel ınvestorlaryn izdeýde. Biraq, mundaı jobalarǵa úshinshi elderdiń qarjy salýy qaýipti. Sý máselesin basqarý úderesine sheteldikterdi aralastyrý alańdatpaı qoımaıdy. Erteń oıynǵa aınaldyryp júrmeı me? Sondyqtan Orta Azıa elderi sý elektr stansalaryn birigip salýy kerek. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri Chyngysbek Ýzakbaev, Búgin ınvestorlar kerek dep jatamyz, biraq shetten kelgenderden men qorqamyn. Ashyq aıtaıyn Qyrǵyzstanda qazirgi kezde ekonomıkalyq aýhal nashar. «Qambar Ata-1» men joǵary Naryn sý elektr stansalaryn qurýǵa Qytaı eki alaqanyn ysqylap daıyn otyr. Kel men aqsha bereıin dep. Al orystar Reseı de  bizdiń eń jaqyn dos memleket. Olar da suqtanyp otyr. Endigári Orta Azıadan shyqpaımyn dep Tramp ta qatty aıtyp jatyr. Olar bul aımaqtan eshqashan shyqpaıdy, óıtkeni olardyń árbiriniń osy jerde óńirlik saıasaty men múddesi bar.

Al Túrkıadaǵy «Hydropolitics association» halyqaralyq uıymynyń prezıdenti  Dýrsýn Iyldyzdyń kózqarasy: «Orta Azıada energıa máselesin sý problemasymen qatar sheshý qajet. Áıtpese, tek sýdyń jaıyn retteý ońaıǵa soqpaıdy. Sebebi, Keńes dáýirinde ekonomıkanyń sý kóp qoldanylatyn salalary damytyldy. Mysaly, Ózbekstandy sýǵa asa muqtaj tikeleı egistikke táýeldi sala etti. Sýdyń joǵary jaǵynda ornalasqan qyrǵyz ben tájik energıasy joq bolǵan soń sýdan energıa alýǵa umtylsa, kerisinshe sýarmaly alqaby kóp tómendegi elder sýǵa muqtaj boldy».

Demek, sýdyń basyndaǵy elderdiń de, sońyndaǵy elderdiń de múddesi tolyq úılesim tabýy kerek. Sonda ǵana másele tolyq sheshimin tabady. Bul úshin ortaq sý bankin qurý — tıimdi joldardyń biri. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri  Jýmakadyr Akeneevtiń pikirinshe, Birigip sý banki túzilse, ol bank Saýd Arabıasy sıaqty qarjyly eldermen kelissóz jasap, sizder sý qubyryn tartyp  berińizder deý kerek. Odan soń sý qubyry arqyly ózimizden asqan sýdy olarǵa satyp, túsken aqshany sý máselesin sheshýge paıdalansaq bolady. Araldy toltyrýymyz kerek, halqymyz jaqsy sý ishýi kerek. Óıtkeni, densaýlyǵy jaqsy adamnyń ómir súrýi uzarady.

Sý bankisin qurý úshin árbir eldiń óziniń kvotasy bolady. Sý energetıkalyq resýrtarǵa keıbir jerlerde osy kvotalardy almastyrý qajet. Quqyqtyq suraqtardy retteý jeke máselesi turaqty dıalogty qajet etedi. Jyldyń ár túrli maýsymynda energetıkalyq resýrstardy retteý men paıdalaný taǵy da osy máseleler boıynsha turaqty jumys qajet etedi. Bundaı bastamany 2003 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh  Prezıdenti Nursultan Nazarbaev usynǵan bolatyn. Ol sýdy jetkizip berýshi elder men tutynýshy elder arasynda dıalog bola alatyn sý-energetıkalyq konsorsıýmyn qurýdy bastama etip kóterdi. Biraq Ortalyq Azıa memleketteri  ol kezde daıyn bolmady dep esepteımin. Óıtkeni sý men energetıka birge júrse, ár memleket odan paıda tabady. Sol úshin onyń bári bir konsorsıýmnyń qolynda bolý kerek. Gıdroenergetıka, sý máselesi bári bir basqarmada bolý kerek. Sonda ár memleket óz paıdasyn kóredi.

Qazir transshekaralyq sý baseınderinde qazir mynadaı ótkir máseleler tur: sý resýrstarynyń azaıýy, balyq qorynyń azaıýy, sýarmaly jer ónimdiliginiń kúrt túsýi, bıoresýrstardyń joǵalýy, muzdyqtardyń degradasıaǵa ushyraýy, sel qaýipiniń artýy men shólderdiń ulǵaıýy sonymen qatar ózen saǵasyndaǵy ormandardyń degradasıaǵa ushyraýy. Sondyqtan transshekaralyq ózender máselesin bes memleket birige otyryp jýyq arada jedel sheshýi tıis.

Álemdegi sý problemalaryn sheshken elderge qarasaq, olardyń erekshelikteri Orta Azıa memleketterinde de bar. Ol uqsas mádenıet. Eýropaǵa qarasaq ta, Amerıka men Kanada arasyndaǵy baılanysty alsaq ta, bir-birlerine uqsas, tili bir adamdar. Túbi de bir, mádenıeti de. Bir otbasynyń múshesi sıaqty. Orta Azıa aımaǵyndaǵylar Keńes Odaǵy kezinde de birge ómir súrdi. Sondyqtan tarıhı-mádenı baılanystar tereń, dini bir, adamdary bir-birine óte jaqyn. Máseleniń sheshilmeýine eshbir negiz joq. Biraq aımaq kóshbasshylaryna saıası erik-jiger kerek. Olar bastaryn báıgege tigýi tıis.  Sebebi, kórshiniń qajettiligin óteseń ǵana, seniń de máseleń sheshimin tabady.

«Sýdyń tilin bilgen utady, sýdyń tilin bilmegen qurtady». Aımaqta     gıdroenergetıkalyq saıasat shatqaıaqtap tur. Sýdy durys bólisip, basqara almaǵandyqtan kóp dúnıeden utylyp otyrmyz. Máselen, sý-energetıkalyq saıasatyndaǵy áriptestikke nemquraılylyqtyń saldarynan Orta Azıa elderi jylyna 1,7 mıllıard AQSH dollarynan aıyrylady. Iaǵnı bul aımaq elderi jalpy ishki óniminiń 3 paıyzy. Ortalyq Azıa sý energetıkasynyń birtutas saıasatsyz problemany sheshe almaıdy. Bul tek atalǵan elderdegi ózara áriptestik arqasynda ǵana qol jetetin dúnıe. Qazirgi kezde bul másele pisip jetildi. Sý máselesin sheshetin de kezeń jetti.

Ózbekstan basshysy, Qyrǵyzstan basshysy aýysty. Ortalyq Azıa basshylarynyń bir-birimen baılanysy artyp, biraz problemalar sheshildi. Endi aımaq basshylary zardaby aýyr bolatyn sý problemasyn jedel birigip, aqyldasa otyryp qolǵa alýy tıis. Áıtpese, kóp dúnıeden kesh qalamyz.

 

 

Erjan QALYMBAIULY, jýrnalıs

KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY
05 aqpan 2019
KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY

N.Nazarbaev: Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek.

Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Konstıtýsıalyq Keńeske ótinish bildirýine qatysty málimdeme jasady. Málimdemeniń mátini akorda.kz saıtynda jarıalandy.

Prezıdenttiń sózinshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn qabyldaǵan 1995 jyldan bastap búginge deıin Konstıtýsıalyq Keńeske 220 ótinish joldanypty. Sonyń  22-sin Prezıdent jóneltipti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» zańǵa sáıkes, Konstıtýsıalyq Keńes Konstıtýsıaǵa resmı túsindirme berýge quqyly. Zańnamada olqylyqtardyń oryn alýy – bolyp turatyn jaǵdaı. Mysaly, Konstıtýsıada Prezıdentti almastyrý joldary aıqyndalmaǵan, sondaı-aq onyń óz erkimen otstavkaǵa ketý jaǵdaıy qarastyrylmaǵan. Mundaı normalar álem elderi konstıtýsıalarynyń bárinde bar. Bul aspektilerdiń ózektiligi zor ekenin eskerip, men Konstıtýsıalyq Keńesten osy erejeni túsindirýdi suradym»,-deıdi N.Nazarbaev. Sonymen qatar búginde qoǵamdy saılaý máselesi men tranzıt jaıy qyzyqtyratynan toqtalǵan ol: «Biraq, bul taqyrypqa qatysty jurtty dúrliktirýdiń qajeti joq. Ata zańymyzda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsıalyq zańda saılaý ótkizýdiń tártibi men ýaqyty, ókilettiliktiń aıaqtalý merzimi anyq jazylǵan. Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek»,-dedi.

Esterińizde bolsa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń QR Konstıtýsıalyq Keńesine ótinish joldaǵany týraly Keńestiń saıtynda aqparat shyqqan bolatyn. Onda «2019 jylǵy 4 aqpanda Respýblıkanyń Konstıtýsıalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 42-babynyń 3-tarmaǵyna resmı túsindirme berý týraly ótinishin konstıtýsıalyq is júrgizýge qabyldady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» Konstıtýsıalyq zańyna sáıkes, atalǵan ótinishti Konstıtýsıalyq Keńestiń otyrysynda qaraý úshin qajetti materıaldardy daıyndaý jumysy júrgizilýde», -dep jazylǵan edi habarlamada.

 

 

Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy
16 tamyz 2022
Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy

Petropavlda eldiń bútindigin buzýdy nasıhattap, ultaralyq alaýyzdyq týdyrǵan erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy.

QR Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha departamentiniń málimetinshe, Petropavl qalalyq soty áleýmettik jeli arqyly ultaralyq alaýyzdyqty týdyrǵan erli-zaıyptyǵa qatysty qylmystyq isti qarap, úkim shyǵardy. Kúıeýi men áıeli endi aldaǵy 5 jyldy qylmystyq-atqarý júıesiniń ortasha qaýipsizdiktegi mekemesinde ótkizedi.

Byltyr jeltoqsan aıynda Petropavl turǵyndary Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń SQO boıynsha departamentiniń jáne SQO Polısıa departamentiniń ekstremızmge qarsy is-qımyl basqarmasy qyzmetkerleriniń kózine túsken. Erli-zaıypty áleýmettik jelide jáne YouTube arnasynda Soltústik Qazaqstan oblysyn jáne Petropavldy Reseıdiń quramyna berý qajettigi jaıynda qaıta-qaıta jazyp, aıtyp, osylaısha eldiń tutastyǵyn buzýdy nasıhattady. Óńirdegi jáne jalpy eldegi túrli ult ókilderi arasynda, jalpy qoǵamda ultarazdyq týdyrdy.

«Petropavl qalalyq soty qylmystyq isti 20 mamyr kúni qarady. Separatıstik áreketi bar qylmystyq is birneshe sot otyrysynda qaraldy. Sottalýshylardyń kinási dáleldendi. Tıisti taldaý júrgizildi. İsti Ulttyq qaýipsizdik komıteti tergedi. Osyǵan uqsas qylmystar 2018 jyly, 2019 jyly da qaraldy. Onda da kináliler sottaldy. Jalpy, QR Qylmystyq kodeksiniń 180-baby 2-bóligi boıynsha 5 jyldan 10 jylǵa deıin jaza qarastyrylǵan. Jazany óteýdiń basqa balamasy joq. Sondaı-aq, ekstremıstik qylmys bolǵandyqtan, shartty túrde merziminen buryn bosatylmaıdy», - deıdi Petropavl qalalyq sotynyń sýdıasy Almas Jumaǵazın.

 

inform.kz

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.