2018 jylǵy 14 mamyrda AQSH elshiliginiń Tel-Avıvten Ierýsalımge kóshýine qatysty bastalǵan Gaza sektorymen shekarada palestınalyqtardyń qarsylyq sherýleri qazirgi tańda tikeleı qaqtyǵystarǵa aınaldy. Arab aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, osy kúnge deıin Izraıl óziniń birjaqty is-qımyldary arqyly Ierýsalımdegi ıslam jáne hrıstıandardyń kıeli oryndaryna dushpandyq áreketterin jalǵastyrýda. Sonymen qatar, Izraıl Ierýsalımdi evreılendirý, palestınalyqtardyń múlikterin basyp alý, zańsyz qonystaný, beıbit sherýlerdi janyshtaý saıasatymen halyqaralyq quqyq pen ýaǵdalastyqtardyń is júzinde buzýda.
2018 jylǵy 14 mamyrda D.Tramptyń AQSH elshiligin Ierýsalımge kóshirýi palestınalyqtar arasynda úlken narazylyq aksıalaryn týdyryp, shıelenisti odan ári ýshyqtyra tústi. Aqparat quraldarynda «ǵasyr mámilesi» dep tanylǵan D.Tramptyń Palestına boıynsha saıasaty Palestına ǵana emes, kóptegen musylman qoǵamdardyń ashý-yzasynyń artýyna sebep bolyp otyr.
Onyń ústine 2018 jylǵy 10 qyrkúıekte AQSH «BUU Palestınalyq bosqyndarǵa járdem berý jáne jumyspen qamtý agenttigin» qarjylandyrýdy toqtatý jáne Palestınany azat etý uıymynyń Vashıngtondaǵy keńsesin jabý týraly sheshimderi palestınalyqtardy búıirden urdy. Bul másele 2018 jylǵy 11 qyrkúıekte Kaır qalasynda ótken Arab memleketteri lıgasy Syrtqy ister mınıstrleri Keńesiniń 150-shi otyrysy barysynda qarastyrylyp, Arab delegasıa basshylary AQSH-tyń birjaqty saıasatyn qatań synǵa aldy.
Bir jaǵynan Izraıl Taıaý Shyǵystaǵy beıbitshilik úderisi boıynsha óz múddelerin qarqyndy júrgizýde. Atap aıtqanda Izraıl Parlamenti «Ulttyq zań» jobasyn bekitti. Buǵan qarsy palestınalyq belsindiler Izraılde turatyn palestınalyqtardy jappaı sherýge shyǵýǵa shaqyrdy.
Halyqaralyq sarapshylardyń kópshiligi Ierýsalımdi Izraıldiń astanasy dep moıyndaýy sıaqty AQSH Úkimetiniń birjaqty áreketteri onyń Taıaý Shyǵys beıbitshilik úderisindegi deldaldyǵyna senimsizdiktiń paıda bolýyna, ıaǵnı palestınalyqtardyń Vashıngtonnyń rólinen kúder úzgenin tilge tıek etýde.
D.Tramp Ákimshiliginiń birjaqty áreketteriniń jıilep ketýine Palestına basshylyǵy qatty narazy. Atap aıtqanda, Palestına Prezıdenti M.Abbas «elshiligin Ierýsalım qalasyna kóshirýine arqyly AQSH Izraıl tarapyna jaqtasýda jáne óziniń tarapsyz deldaldyq rólinen aıryldy» dep jıi málimdeıtin boldy. Osy oraıda, palestınalyq dıplomatıa halyqaralyq qaýymdastyqtyń arasynan kópjaqty deldaldyq tetigin qalyptastyrý maqsatynda óziniń halyqaralyq úgit-nasıhatyn qarqyndy júrgizýde.
Qazirgi tańda palestınalyqtardyń aldynda qarqyndy dıplomatıa arqyly halyqaralyq qaýymdastyqty Izraılge qarsy qysym kórestý úshin jappaı jumyldyrýdan basqa sharasy qalmady. Palestınalyqtar halyqaralyq konferensıa ótkizý, Taıaý Shyǵystaǵy beıbitshilik boıynsha jańa halyqaralyq tetik qurý arqyly Reseı, Qytaı, Japonıa sıaqty basqa da derjavalardy bitimgershilik jumysyna tartý arqyly Vashıngtonǵa beıbitshilik úderisi boıynsha jalǵyz deldal retinde táýeldi bolmaý qajettiligin kesh bolsa da endi túsinip, osyǵan baılanysty qarqyndy jumys bastady. Palestına Reseı, Qytaı jáne Fransıa sıaqty BUU Qaýipsizdik Keńesine turaqty múshelerdi beıbitshilik úderisi boıynsha kóptarapty deldaldyq uıymdastyrýǵa tyrysyp júr.
Izraılden áskerı-strategıalyq turǵydan qalyp qoıǵanymen, Palestına dıplomatıasy sońǵy jyldary halyqaralyq deńgeıde úlken jetistikterge jetip otyr. BUU-da baqylaýshy statýsyn alǵanyn jáne basqa da halyqaralyq uıymdarǵa tolyqqandy múshe bolǵanyn atap ótý qajet. Arab elderi jáne basqa da Palestına halqynyń zańdy quqyǵyn moıyndaıtyn memleketter eldiń halyqaralyq deńgeıde derbes memleket retinde tanylýy boıynsha talpynystarǵa tolyq qoldaý kórsetedi.
Biraz jyldar boıy Izraılmen kelissózderge kedergi bolyp kelgen palestınalyq ishki kelispeýshilikti atap ótken jón. Batys jaǵalaýdy baqylaýynda ustaǵan «Fath» partıasy men Gaza sektoryn basqaryp otyrǵan ıslamshyl «Hamas» partıasy arasyndaǵy qaıshylyq, tipten ózara oq atý palestınalyqtardyń shebin ydyratty. Degenmen, Mysyrdyń deldaldyǵymen eki baqtalas partıalar arasyndaǵy daýlar sheshilip, ýaqytsha úkimet quryldy.
D.Tramptyń beıbitshilik úderisine qatysty saıasaty palestınalyq fraksıalardyń basyn qosa tústi jáne Palestına dıplomatıasynyń qarqyndy jumys isteýine septigin tıgizdi. «Hamas» qozǵalysy lıderleriniń biri S.Ábý Zahrı palestınalyq saıası toptardy Izraılge qarsy birlesýge shaqyrdy. Ol, Izraılmen qaýipsizdik boıynsha úılestirý sharalaryn toqtatyp, Batys jaǵalaýda qarsy kúres shebin qalyptastyrýǵa jáne Gaza sektorynan blokadany tolyq alyp tastaýǵa úgittedi.
Palestına Úkimeti Izraılge qarsy dıplomatıalyq úgitin ári qaraı údete tústi. Rammalla IYU-daǵy áriptesterinen jáne basqa da memleketterden buǵan deıin qabyldanǵan BUU Qaýipsizdik Keńesi qararlaryn iske asyrýdy talap etýde.
Qorytyndylaı kele, aldaǵy ýaqytta palestınalyqtar men ızraıldikter arasynda tikeleı kelissózder ótedi dep boljaý qıyn. «Statýs kvony» paıdalanǵan Izraıl óziniń birjaqty saıasatyn jalǵastyra beretini anyq. Al, Palestına jáne arab dıplomatıasy Taıaý Shyǵys beıbitshilik úderisi boıynsha BUU aıasynda halyqaralyq konferensıa uıymdastyrýǵa jáne burynǵy halyqaralyq kvartetten keńirek deldaldar tobyn qurýǵa tyrysady.
Meıram MUQYSH, halyqaralyq sarapshy
