Филология ғылымдарының кандидаты, «Мәдениет саласының үздігі», рәмізтану маманы Жібек БОЛТАНМЕН сұхбат
− Мемлекеттік рәміздер мемлекет тәуелсіздігі мен қауіпсіздігінің белгісі. Тарихтың әр кезеңдерінде елдің мемлекеттік басқару жүйесі және рәміздері болған. Бүгінде геральдика, симвология, гимнология, этнография т.б. әркім әртүрлі атап жүрген рәмізтану елімізде ғылым ретінде тәуелсіздіктен кейін пайда болған сала екені белгілі. Сұхбатымыздың басында осы жайында кеңірек түсінік бере кетсеңіз?
− Қазақстан Республикасының Конститутциялық Заңының Мемлекеттік рәміздері туралы тарауында саяси статусы жоғары, мәртебесі заңмен белгіленген мемлекеттік рәмізге құрметпен қарауды қалыптастыру туралы айтылған. Рәміздер саясатының дұрыс жүргізілуі қай кезеңде болмасын мемлекет тұтастығы мен тұрақтылығының кепілі. Өзіңіз айтқандай, рәмізтану тәуелсіздігіміз жария болғаннан кейін төл рәміздердің қалыптасуымен пайда болды. Рәмізтану тарихи рәміздер тарихын зерттейді. Алайда отандық ғылымда дербес сала ретінде енді ғана дамып келеді. Рәміздер қалыптасу барысында талай тарихи кезеңдер мен бірнеше әлеуметтік сатыларды өтті. Бұған дейін түркі халықтарының таңбалары мен белгілері, олардың шығу тегі, дамуы ғылыми кешенді зерттелмеген. Рәміздік таңбаларды тану, дәйектеме-деректемелерді топтастыру жұмыстары жүйеленіп, бірізденбеген. Осы орайда Орталықтың ғылыми кеңесші Қ.Сартқожаұлы, отандық ғалымдар Ж.Артықбаев, Т.Жұртбай, Б.Аяған, Д.Қамзабекұлы, М.Әбусейітова, Ж.Жақыпов, Ж.Әскербек, А.Қалиолла, С.Аққұлы, И.Нұрахмет, А.Абсалықовтың қолдау білдіріп, мекеме қызметкерлерімен бірігіп жұмыс жасауы Орталықтың ғылыми әлеуетін арттыруға мол мүмкіндік тудырды. 2022 жылы ғылыми әдістемелік-кеңес құрылды. Екі мәрте ұйымдастырылған ғылыми кеңесте тарихшы-ғалымдар арасында әртүрлі пікір тудырған көне туларды біріздендіру, тарихи рәміздерді ғылыми негіздеу және қалалар символына (эмблема) «Өңірлік нышандар» атауын ұсыну мәселелері талқыланды. Әртүрлі тарихи таңбалар мен символдық белгілердің (рәміздік емес жазу таңбалары, графикалар, петроглифтер т.б.) дамуын зерттейтін мекемелер болса да, мемлекеттік рәміздердің тарихи маңызын біртұтас қарастырып, жүйелейтін арнайы орталық құру бүгінгі күннің талабы болып отыр.
− Тарихи рәміздердің зерттелмей, мәні толықтай ашылмай жатқан тұстары көп. Сырттай сипаттап беретін мақалалар ұлттық дүниетанымымызды, рухымызды танытып, ұлттық кодымызды ашып бере алмай отыр деп ойлайсыз ба?
− Рәміздердің (таңба, белгі) тарихи-коммуникативтік рөліне, яғни, бүгінгі күн мен көне дәуірлер арасын байланыстырушы рәміздік белгілерге арналған ғылыми кітаптар жоқ деуге болады. Алғаш рет құрастырылған «Қазақ геральдика» кітап-альбомы (2022), «Таңбалар тілі» ғылыми-танымдық журналы (2022) рәмізтанудағы апробациялық жұмыстар деуге келеді. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеңесшісі Е.Карин альбом алғы сөзінде: «Бұл еңбек өте қысқа уақытта рәміздер тақырыбын қамти алғанымен құнды. Атап айтқанда, көне заманнан бүгінгі тәуелсіз Қазақ елінің рәміздеріне дейін елдікті, бірлікті, билік белгісін білдірген тарихи таңбалардың (Сақ, Ғұн, Үйсін, Қаңлы, Қарахан, Алтын Орда, Көктүріктер, Қыпшақ, Қазақ хандығы, Кеңес кезеңі, Тәуелсіз Қазақстан) үлгілері жинақталған» деп атап көрсетті. «Таңбалар тілі» ғылыми-танымдық журналдың алғы сөзінде сол кездегі Қазақстан Республикасының Мәдениет және спорт министрі Д. Абаев «Тарихи таңбалар – төл мәдениетіміздің бірегей коды. Соның ішінде таңбалар мен мөрлер, петроглифтер мен руникалық жазбалар, ою-өрнектер, рәміздер мен әскери рәміздер, өңірлік нышандар айырықша маңызға ие» (2022) екендігін баса айтты. Аталмыш ғылыми-танымдық журнал түрік, өзбек, орыс ғалымдарының қызығушылығын тудырды. Түркия Республикасының Бурса қаласы Ұлыдағ университетінің жас ғалымдары Шынарбек Сейтханұлы, Мұхаммадияр Анкабаевтың ғылыми басылымға мақала ұсынып, жырақта жүрсе де үнемі қолдау білдіруі шын патриоттықтан деп білеміз.
− Рәмізтанумен шұғылданатын республикалық, мемлекеттік мекемелердің жұмысы жөнінде айта кетсеңіз. Тәуелсіздіктен бергі жылдар ішінде рәмізтану мамандары қалыптасты ма? Сонымен қатар ел ішінде мемлекеттік рәміздердің мән-мағынасын түсіндіру үшін қандай істер атқарылды?
− Елімізде Мемлекеттік рәміздер саясатымен айналысып отырған екі мекеме бар. Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігі Архив, құжаттама және кітап ісі комитетінде Геральдикалық жұмыс басқармасы және Геральдикалық зерттеу орталығы. 2021 жылы Ш. Шаяхметов атындағы «Тіл-Қазына» ұлттық ғылыми-практикалық орталығында қысқартуға ұшыраған 20 адам жаңадан ашылған «Геральдикалық зерттеу орталығы» республикалық мемлекеттік мекемесіне қабылданды. Мен мекеме құрылған алғашқы күннен Орталықта тұрақты қызмет атқарған маманмын. Бүгінде ел ішінде рәміздер туралы мағлұматтардың аз болуын, рәмізтану ғылымының кенжелеп қалуынан деп түсіндіруге болады. Сөздің реті келіп тұрғанда бір жыл өзім жетекшілік еткен зерттеу бөлімінің атқарған жұмысына тоқтала кетейін. Рәмізтанудағы алғашқы қадам: «Қазақ геральдика» кітап-альбомы дайындалды. Альбомда ежелгі мемлекеттердің рәміздері (Ғұн, Түркі, Қарахан), Ұлық Ұлыс-Алтын Орда, Қазақ хандығы, Кеңестік Республикалар Одағындағы Қазақстан рәмізі, Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері – ежелден бергі мемлекеттік рәміздердің тарихи дамуы алғаш жүйеленіп, топтастырылды. Ұлттық рәмізтану тарихын сөз еткенде ұлық бабаларымыз құрған ұлы мемлекеттердің ортақ идеологиясы мен сабақтастығы туралы баян етуді мақсат еттік. Рәмізтанудағы екінші қадам: Орталық жанынан ғылыми-әдістемелік кеңес құрылды. Ғалымдармен басқосуда ежелден бергі мемлекеттік рәміздердің тарихи дамуын жүйелеу, тарихи рәміздердің айғағы көне тураларды біріздендіру (вексиллология), түркі дәуіріндегі рәміздік таңбалардан елтаңбаға дейінгі белгілердің семантикасын, символдық мәнін зерттеу жұмыстары, хандар мөрі (сфрагистика), көне тиын, теңгелер (нумизматика) фалеристика (ордень-медаль) т.б. рәмізтану ғылымдағы өзге де өзекті мәселелер талқылады. Ал рәмізтанудағы үшінші қадам: «Таңбалар тілі» ғылыми-танымдық басылымы жарыққа шықты.
Бұл қадамда біз, ғылыми зерттеулер мен ізденістер негізінде «Таңбалар тіліне» көшіп гербтер тарихын баяндайтын, қанымызбен қабыспайтын «геральдика» атауынан алыстауға көштік. Рәмізтанудағы төртінші қадам: «Егемен Қазақстан» газетінде «Рәміз - мемлекет айбары» (2022 ж) атты «рәміздер, белгілер, нышандар – таңба, меншік, төл деген ұғымдар болса, мемлекеттің елтаңбасынан мемлекеттік мекемелердің мөртаңбаларына дейін ұлттық идеологияға қызмет етуге тиіс» танымдық сұхбатымыз жарық көрді. Рәмізтанудағы бесінші қадам: «Рәміздер. Көне дәуір және Бүгін» ғылыми-танымдық жылжымалы көрме арқылы Астана қаласы бойынша әртүрлі іс-шараларда мемлекеттік рәміздердің терең тарихын дәріптеу жұмыстары жүргізілді. Алтыншы қадам: Орталық мамандары ұсынған «региональный символ» «өңірлік нышан» атауы 2022 жылғы 10-қарашада республикалық терминология комиссиясының кезекті отырысында қаралып, 1175 терминнің бірі болып бекітілді. Себебі, «өңірлік», «төлтаңба», «ентаңба» т.б. өңірлерге қатысты алыпқашпа сөздер рәміздер жұмысына біраз кедергі келтірді. Термин бекітілген соң үнемі түсініксіздік тудыруға жол беріп жүрген «геральдист» пиарпаздар сап тиылды. Түркістанда өткен Ұлттық Құрылтайда Мемлекет басшысы: «Өңірлік нышандарды әзірлеу және бекіту тәртібін барлық өңірде бірдей ретке келтірген жөн» деп атап өтті. Қазір «Өңірлік нышандарды», «Мемлекеттік органдардың нышаны», «Мемлекеттік ұйымдардың нышаны», «Кәсіподақ ұйымдарының нышаны» және «Үкіметтік емес ұйымдардың нышаны» бойынша біріздендіру жұмыстары жүруде. Рәмізтанудағы жетінші қадам: Халықаралық тәжірибе. Рәмізтану мамандары пікірін ескерген Орталық директоры А.Баяжұма Санк-Петербург қаласына Ресей Федерациясы Президентінің жанындағы Геральдикалық кеңес жұмысымен, орталық директоры орынбасары А.Жарахметова Мадридке Корольдіктің Геральдика Академиясы жұмысымен танысып келді. Халықаралық тәжірбие рәмізтану бағытындағы жұмыстарды жандандыруға негіз болды. Рәмізтанудағы сегізінші қадам: Орталықтың ғылыми қызметкерлерінен кеңес алып, тәжірибе жинаған әскери рәмізтану маманы А.Ж. Жанұзақов «Әскери құрылыс тарихындағы әскери рәміздер мен рәсімдер» тақырыбында алғаш рет фиолософия докторы дәрежесін қорғады (2023 ж). Рәмізтанудағы тоғызыншы қадам: Түркі мемлекеттері ұйымының X cаммитінде Мемлекет басшысы: «Түркі мемлекеттері ұйымының, оның құрылымдарының туларын және эмблемаларын бір үлгіге келтірген жөн» деген еді. Саяси рәміздерді мемлекеттік рәміздер (ұлттық), түркі мемлекеттері рәміздері, әлемдік рәміздер деп бөліп қарастырғанымыз жөн. Тарихи рәміздердің құрылымдық жүйесін түзуде әлемдік рәміздердің қағидалары мен жіктелуі нақпа-нақ көшіруге келмейді.
- 2024 жылдың 14-ақпанда Қазақстан Республикасы Парламенті мәжілісінің депутаты Аманжол Әлтай: «Рәміздер мәселесінде әлі де ойластыруды, ортақ шешімге келуді қажет ететін түйткілдер бар. Бір ұшы атауға байланысты. Геральдика гербтер мен қолдану дәстүрлерін ғана зерттейтін арнайы тарихи пән. Яғни, геральдиканың нысаны тек гербтер ғана. Ал рәмізтану бұдан кең ауқымдағы зерттеулерді қажет ететін сала. Сондықтан бұл жұмыстармен айналысатын мекемені «Геральдикалық зерттеу орталығы» деп емес, «Ұлттық рәмізтану орталығы» деп атаған жөн деген еді. Егер геральдиканың нысаны – герб, зерттеуші маман геральдист болса, ұлттық рәміздер орталығына мұндай атау беру не үшін тиімді?
- Бұл назар аударарлық пікір, орынды ұсыныс, ұлттық терминдердің орнығуы ғылым дамуының көрсеткіші. Қазақстан Республикасының Конститутциялық Заңының Мемлекеттік рәміздері туралы тарауында «геральдикалық негізі», «геральдикалық белгілер», «геральдикалық сипаттамасы», «геральдикасы мәселелері» деген үш-төрт тіркес кездеседі. Шын мәнінде бұл тіркестер «рәміздік негізі», «рәміздік белгілер», «рәміздік сипаттамасы», «рәміздері мәселелері» деп өзгертілуі керек еді. Бір ғана атау ғалымдарды да, мамандарды да шатастырып жүр. Геральдикалық жұмыс басқармасы басшысы «2023 жылы 5 ведомстволық награда және 1 геральдикалық белгі тағайындалды» деп есеп берген. «Геральдикалық белгі» кімдерге, не үшін берілген? Батыс Европа және орыс гербтерінің тарихын жан-жақты қарастырған А.Б.Лакиердің алғаш рет 1855 жылы Петербургте басылған «Русская геральдика» кітабында геральдика түсінігі крест жорықтарынан бастау алады деп айтады. Жоғарыда аталған еңбекте жорықтар кезінде кресшілер крест-белгіні матадан қиып алып, оны киімдеріне тігіп және христиандар өз жауына қарсы жорыққа аттанушының ең негізгі белгісі ретінде қолданғанын баяндайды. Батыс Европа елдерінің бүгінгі туларында, гербтері т.б. рәміздер жүйесінде жоғарыда сөз еткен шіркеу белгілерін байқау қиын емес. Ресей батыстық құрылымды нақпа-нақ көшіріп (дүниетанымы бір) геральдиканы ғылым ретінде дамытып отыр. Рәміздер туралы сөз қозғағанда әлемдік және ұлттық рәміздердің ара-жігін ажыратып алуымыз керек. Адамзат мәдениетінің екі тармағы, екі өркениет және екі түрлі дүниетаным Шығыс және Батыс әлемі. Батыс геральдикасының басты символдық негізі өздерінің діни дүниетанымынан бастау алады (крест-белгі). Геральдика нысаны – гербтер. Ғылыми анықтамада геральдика гербтер тарихын зерттейтін тарих пәнінің қосалқы саласы. Мысалы, төл рәміздерді дәріптеуде «геральдика» сөзінің мағынасын ашу үшін «крест жорықтары», «рыцарлар дәуірі», «ресей гербтері тарихының 300 жылы» т.б. секілді жат ел тарихы туралы міндетті түрде баяндалады. Ресейдің геральдикасы тәжірибе үшін керек болса да, төл рәміздер насихатына негіз бола алмайды. Ресей федеративті, ал Қазақстан унитарлы мемлекет. Рәмізтану маманы ретінде мекеменің «геральдика» атауы практикалық жұмыста көп кедергі келтірді. Мемлекеттік марапаттар (фалеристика) ынталандыру, яғни, ел азаматтарынының үлгі істерін, еткен еңбек, жеткен жетістіктерін марапаттауға арналған үлкен идеологиялық бағыт. Медаль мен орденнің айырмашылығын, мерекелік марапаттар мен мемлекеттік наградалардың атауын, кескін-бейнесін қоғамға түсіндіру жұмыстарын ұйымдастырудың орнына, түсініксіз белгі, медаль, орденнің санын ұлғайта бергеннен не ұтамыз.
- Мәжіліс депутаты Аманжол Әлтай тағы да: «Өйткені рәмізтану нысанында Мемлекеттік рәміздермен қатар, ертедегі символдық таңбалардан бастап, ою-өрнектер тіліне дейін қамтылады және олардың рәміздік мән-мағыналары ашылады. Рәміздер мәселесін өз елінің тарихымен сабақтастыра қарастыру әлемнің Жапония, Франция сияқты дамыған елдердің тәжірибесінде бар. Осыған орай біздің рәмізтану арнайы ғылым ретінде қалыптасатын уақыт келді» деді. Сіздіңше рәмізтанудың нақты нысаны не?
- Рәмізтану түркі өркениетінің тұтас тарихын айғақтайтын (ежелгі тотемдік белгілер, ру, тайпа, қаған, қағанат таңбалары, байрақ-тулары, мөр, кірке) әлеуметтік-саяси мақсатта қолданылған рәміз, нышан, белгі, яғни, ұлт пен ұлыс, тайпа мен ру таңбаларының сыр-сипатын, қызметін арнайы зерттейді. Рәмізтану тарихи рәміздерді, таңбалар мен белгілердің шығу тегі мен дамуын, ғылыми жүйелеу, біріздендіру, рәміздік таңбаларды тану, олардың түрлері, маңыздылығы, қолданылу аясы және түркі өркениетінің тұтас тарихын айғақтайтын байырғы түркі дәуіріндегі рәміздік таңбалардан елтаңбаға дейінгі белгілердің философиясы, семантикасы, символдық мәнін т.б. ұлттық дүниетанымға қатысты мәселелерді қарастырады. Бүгінгі рәмізтану ғылымында «Ғұн рәміздері», «Түркі қағанаты рәміздері», «Алтын Орда рәміздері», «Қазақ хандығы рәміздері», «Алаш рәміздері», «Кеңестер дәуір рәміздері», «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері» т.б. ұғымдар жүйесі қалыптасты. Рәміздер тарихының тым тереңде екенін ескерсек, «Мемлекеттік рәміздердің 20 жылдығын», «Мемлекеттік рәміздердің 30 жылдығын» атау дәстүрі шартты болып шығады. Вексиллология (тутану) нуизматика (теңгетану, көне тиындар) сфрагестика (мөртану), фалеристика (орден-медаль), сигуманистика (әскери және өзге киімдердегі белгілер) т.б. өз алдына тарих саласының пәндері. Мысалы, геральдика тулар тарихын зерттемейді, геральдика әнұран тарихын зерделемейді т.б. «геральдика – мемлекеттік рәміздер туралы ғылым» деген теория жоқ, болмаса «алаш геральдикасы, «қазақ хандығы геральдикасы» деген де түсінік жоқ.
− Кейінгі кезде мемлекеттік рәміздер туралы қоғамда «ту мен елтаңбаны өзгерту керек, тым болмаса ішінара ондағы символдарға өзгеріс жасау керек» деген пікірлер жиі айтылды. Тіпті, ол мәселеге елімізге белгілі азаматтар да өз ойларын білдірді. Мемлекеттік кеңесші Ерлан Карин Jibek Joly телеарнасындағы «Уәде» бағдарламасында сұхбат беріп, Елтаңбаны ауыстыру бастамасына қатысты ойын ортаға салды. Сонда «Елтаңбаны өзгерту Президенттің ұсынысы болмағанын» айтты. Мәдениет және Ақпарат министрлігі Қазақстанның Елтаңбасын ауыстыру жөнінде мәселе күн тәртібінен түскенін мәлімдеді. Осы жайында не дейсіз?
− Мифтік танымнан туындаған таңбалық нышандардың уақыт өте келе көркем ойлауға негіз болғаны секілді, таңбалар да жетілу, даму үрдісінен өтіп, бүгінде жоғары мемлекеттік билік символына айналып отыр. Мемлекеттің тәуелсіздігі біртұтастығын танытатын басты белгілер − мемлекеттік рәміздер. Бұл ел азаматтарының бәрі түгел танып білуі тиіс басты саяси құндылық. Қазақ елінің Мемлекеттік рәміздері қалыптасып, соған орай 2007 жылы 4-маусымда «Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері туралы» Конституциялық Заң қабылданды. Осы Заңға сәйкес жыл сайын 4-маусым Қазақстан Республикасында Мемлекеттік рәміздер күні ретінде мерекеленеді.
Азаматтардың рәміздерге деген құрметі ерекше болуы тиіс. Құрметтемегендер мен қорлағандарды ғана жауапқа тартпай, ұлттық рәміздерге қатысты қисынсыз пікір, негізсіз ұсыныс ұйымдастырғандар да заң алдында жауап беруі тиіс. Мемлекеттік рәміздерге қатысты қандай да бір рәміздік белгіні өзгертіп, қосып-алу үшін әуелі дәйекті ұсыныс, дәлелді негіз болуы керек.
- Уақытыңызды бөліп, сұхбат бергеніңізге рахмет!
Сұхбаттасқан Мара КЕЛЕС
