Валюта бағамы
  • USD -

    497.9
  • EUR -

    590
  • RUB -

    6.47
Демография: сапамыз санымызға сай ма?
Ашық дереккөзден 16 қыркүйек 2024
Демография: сапамыз санымызға сай ма?

КСРО ыдырап, Қазақстан тәуелсіздік алған тұста АҚШ саясаттанушысы Збигнев Бжезинский «Ұлы шахмат тақтасы» дейтін әйгілі кітабын жариялады. Орталық Азияның Еуразия атты шахмат тақтасындағы орнына тоқталған сарапшы Мәскеуден дербестік алып шыққан елдердің ішінде Қазақстанның демографиялық құрылымы ең күрделі мемлекет екенін, оның кесірі мемлекеттілікке нұқсан келтіру мүмкін екенін болжайды. Бұл қатерді Қазақстан билігі инвестициялық саясатты барынша көпвекторлы құрудың арқасында айтарлықтай бәсеңдете алды. Басқаша айтсақ, қазақ даласының қойнауындағы маңызды ресурстарды шүлен үлестіргендей барлық тараптың көңілін таба отырып игеріп отыр. Тек бұған ғана сеніп қалмай, демографиялық алуандықты тұтастыққа айналдырудың түрлі амалын қарастырды. Соның бірі – шетелге тарыдай шашыраған қазақ диаспорасын тарихи отанына қайтару бағдарламасы.

Қазіргі күннің биігінен қарағанда бұл қай қырынан алса да ұтымды шешім болғанын айтуға болады. Ал ол кезде популистік шешім ретінде қабылдағандар да болған.

Ал шын мәнінде тоқсаныншы жылдардың басындағы демографиялық құрамымыз З.Бжезниский айтса айтқандай күрделі еді.

1991 жылы Қазақстан халқының саны 16,5 млн болса, 2000 жылы 14,8 миллионға түсіп кеткен. Елдегі неміс, кәріс, украин, орыс диаспораларының негізгі бөлігі жөңкіле көшкендіктен санымыз ойсырап шыға келді. Аймақтағы экономикалық дағдарыстың кесірінен елдегі туу деңгейі 1000 адамға шаққанда 14,9  адамнан, өлім көрсеткіші 1000 адамға 10,6 адамнан келді.

Көші-қонның теріс сальдосы елдің демографиялық көрсеткішіне кері әсер еткенімен, ішкі тұрақтылық мәселесін жұмсарта түсті. Экономикасын басынан аяғына дейін қайта құрылымдап жатқан елге сырттан жайлы тұрмыс көксеп ешкімнің келмейтіні де анық еді. Сырттағы қандастарды елге алдырту демографиялық құлдырауды бәсеңдететін жалғыз амал болды. Жыл сайын 10 мың қазақ отбасын шетелден көшіріп әкелуді көздейтін квоталар бекітіліп отырды.

2001 жылы Қазақстан мұнайына иелік еткен инвесторлар өндірісті толық жолға қойып, нарыққа белсенді араласа бастады. Дәл осы кезде мұнай бағасы да шарықтап шыға келді. Мұнай долларының жұғыны демографияға да жетті. Соның арқасында әлеуметтік бағдарға басымдық берген саясат сахнаға шықты.

Сол кезде дүниеге келген қазақстандықтарды қазір демографтар «2000 жылдардағы бумның балалары» деп атайды.

2010 жылға қарай халықтың саны КСРО ыдыраған тұстағы көрсеткішіне әупіріммен оралды. Бірақ бұл жолғы халықтың этникалық құрамы 20 жыл бұрынғы құрамнан әлдеқайда біркелкі, біртұтас еді.

Елде өлім-жітім азайып, 1 млн қандас көшіп келді. 2004 жылы көші-қон кейінгі 15 жылда алғаш рет оң сальдо көрсетті. Яғни, көшіп келушілердің саны көшіп кетушілерден көп  (+33 мың адам) болып шықты.

Шикі мұнайдың экспортынан түскен ақшаның жұғыны біраз уақыт бойы Қазақстандағы әлеуметтік жағдайды іргедегі бауырлас елдерден артық етіп тұрды. Соның арқасында көршілес елдерден еңбек миграциясы артты. Бұл жағдай 2010 жылдың басына дейін жалғасты.  2008-2009 жылдардағы жаһандық дағдарыстың салдары Қазақстан экономикасында кейінгі бес жылға дейін жалғасты. Мұнай доллары мәңгілік емес екенін, осы дағдарыс айқын көрсетті. 2011-2022 жылдар аралығында Қазақстан өз экономикасын Еуразиялық экономикалық одақтың аясында дамыту жүйесін құрды. Нақтырақ айтсақ әлі құрып жатыр. Осы үдеріспен бірге келген түрлі экономикалық күйзелістер елдің ішіндегі білімді, білікті мамандар үшін Қазақстанды тартымсыз етіп көрсетті. Осылайша мұның алдындағы 10 жылда Қазақстанға нәпақа іздеп ағылған еңбек мигранттарының саны көп болса, бұл онжылдықта елден кеткен еңбек мигранттарының саны артты. Тіпті 2012 жылы көші-қонда қайтадан теріс сальдо қалыптасты.

Көші-қон саясатының 2023-2027 жылдарға арналған тұжырымдамасында көрсетілген деректерге сүйенсек, 2011-2022 жылдар аралығында жоғары және техникалық-кәсіптік білімі бар 367 мың еңбекке жарамды қазақстандық шетелге қоныс аударған. Бұл маусымдық жұмыс іздеп немесе білім іздеп кеткен адамдардың сыртындағы көрсеткіш. Ел демографиясындағы күйзеліс әсіресе 2019-2021 жылдар аралығында  қатты байқалды. 3 жылда елден көшкен. Олардың 90%-ы ТМД-ға мүше елдерді таңдаған немесе тарихи отандарына оралған. Ал елге көшіп келушілердің ішінде жоғары білім бар адамдардың үлесі азая түскен. Кейінгі 10 жылда елге келетін жоғары білімді адамдардың саны екі еседен астам қысқарып, 2020 жылы 1,9 мың адамға түскен.

2019 жылы елден көшкендердің 25,8%-ы 15 жасқа дейінгілер болған. 2020 жылы бұл көрсеткіш 25,6% болған. Ал көшіп келушілердің ішінде балалардың саны 2019 жылы 13,8% болса, 2020 жылы 15,7% болған. Бұл елден кеткен жас отбасылардың саны артқанын көрсетеді. Ал елге көшіп келушілердің арасында жас отбасылар аз деген сөз.

1991-2021 жылдар аралығында Өзбекстан,  Қытай, Түрікменстан, Моңғолия мемлекеттерінен 379 мың отбасы немесе 1 млн 101 мың қандас келіп, азаматтық алған. Кейінгі үш жылда қандастардың келуі де бәсеңдегенге ұқсайды. 2016 жылы 33,7 мың қандас, 2019 жылы 17,7 мың қазақ, 2021 жылы 14 мыңнан астам қандас,  2024 жылы 12 325 адам оралған.

Соңғы халық санағы халық саны 19 млн адамнан асқанын көрсетті. Сарапшылар қазақстандықтардың қазіргі жас құрамы экономика үшін өте қолайлы деп бағалайды. Еңбекке жарамды деп саналатын 15-62 жас аралығындағылардың үлесі – 57,7%.  

Қазақстан сияқты жері кең, түрлі өркениеттердің кіндігінде тұрған Қазақстанда халық саны қарқынды өсу үшін өмір сүру сапасы жоғары болу керек. Мұндағы демографиялық дамуды Непал, Конго, Бангладеш сияқты елдердегі өсіммен салыстыруға келмейді. Сондықтан елде жеке демографияны арттыруға ғана арналған дербес бағдарлама жоқ. Халық санын арттырып қана қоймай, демографиялық үдерістерді ұтымды әрі қауіпсіз басқару да оңай шаруа емес екенін қазіргі геосаяси жағдайлар көрсетіп отыр. Сондықтан мемлекет демографиялық өсімнің барлық сатысын цифрландырып, денсаулық сақтау, білім беру салаларымен үндестікте дамытуға бағытталған саясат ұстанады. 

RELATED NEWS
ӨМІРДІ ӨЗГЕРТКЕН ЖЕҢІС
30 шілде 2025
ӨМІРДІ ӨЗГЕРТКЕН ЖЕҢІС

Кейбір күндер бар. Таңмен таласа тұрып, кешке дейін күйбең тірлікпен өтіп кетеді. Ал кей күндер бар – өмірдің беталысын басқа арнаға бұрады. 20 шілде сондай күн болды. Себебі дәл сол күні TeleBingo ойынының эфирінде бір емес, екі бірдей тағдыр өзгерді. Бірі – астаналық Ғалымжан, екіншісі – Түркістан облысының тұрғыны, Вера есімді үй шаруасындағы әйел.

Бұл – жай ғана жеңіс емес. Бұл – жүрекке үміт, көзге қуаныш, өмірге өзгеріс сыйлаған сәт.

6 842 242 теңге. Бір сәтте келген жеңілдік

Мұнай мен газдың арасында жүріп, күнде еңбек етіп жүрген Ғалымжан – елорда тұрғыны. TeleBingo, LOTO 6/49 және 5/36 секілді лотереялардың бұрыннан қатысушысы. Бұл жолы да сәттілік қасынан табылды. Тура 6 842 242 теңге. Бұл – тек ақша емес, бұл – еркін тыныс, жеңіл дем, болашаққа деген сенім.

"Үлкен қызығушылықпен қатысамын. Бірақ жауапкершілікті де ұмытпаймын. Әрине, мұндай жеңіс қуаныш пен жеңілдік сезімін әкеледі", – дейді Ғалымжан. Үйленген, екі баланың әкесі. Бұл ақша – тек өзіне емес, отбасының болашағына салынған инвестиция. Қарыз жабылады, күнделікті шығын реттеледі.

Жеңіс – еңбекпен үйлескенде ғана шынайы бақытқа айналады.

Төлеби ауданы. Үй шаруасындағы әйел. 15 миллион теңге.

Вераның оқиғасы тіпті киноға сұранып тұрғандай. Жәй ғана әйел. Жәй ғана ана. Үш баланың анасы. Жолдасының сүйеніші. Әжесінің күтушісі. Алғашқы лотерея билетін үш ай бұрын ғана сатып алған. Бұрын-соңды мұндайға қатыспаған. Бірақ іштей бір үмітпен сатып алған. Сол үміт ақталды.

Теледидардан пәтер ұтысы жайлы естігенде, сене алмады. Ұлттық лотереяның call-орталығына өзі хабарласып, тексеріп көрді. Сосын ғана Шымкенттегі "Сәтті Жұлдыз" кеңсесіне барып, ұтысын рәсімдеді. Бірақ пәтер емес, 15 000 000 теңге ақшалай сыйлықты таңдады. Себебі өмірдің жоспары кейде пәтерден де кең.

"Негізі менің жолым болды. Ал әрі қарай не боларын өмір өзі көрсетеді", – дейді Вера күлімдеп. Бұл күлкі – ішкі сенімнің, жүрек қуанышының бейнесі.

Лотерея – үміттің екінші аты

Кейде біз лотереяны тек сәттілік ойыны деп қабылдаймыз. Бірақ әрбір билет – бір тағдыр. Әрбір тираж – жаңа тарау. TeleBingo, LOTO 6/49, 5/36 – бұл сандар ғана емес. Бұл – қарапайым адамдардың ерекше оқиғалары. Бұл – еліміздің түкпір-түкпіріндегі үміт сәулесі.

"Жеңімпаздарымызды шын жүректен құттықтаймын! Біз әрқашан лотерея қатысушыларына қуаныш пен жақсы эмоциялар сыйлауға дайынбыз. Әрбір жеңіс – бұл жай ғана сәттілік емес, шабыт беретін және армандарға сенім ұялататын шынайы оқиға", – деді "Сәтті Жұлдыз" Ұлттық лотереясының президенті Мария Лыткина.

Бұл сөздің астарында – жүздеген, мыңдаған тағдырдың үні жатыр.

29 шілде. Тағы бір мүмкіндік.

Жеңіс есігін қаққан сәт – қайта айналып соғуы мүмкін. Ол үшін бір ғана билет жеткілікті. 29 шілдеде "Сәтті Жұлдыздың" YouTube арнасында тікелей эфирде LOTO 6/49 қатысушылары арасында отбасылық кроссовер ұтысы өтеді. Қатысу үшін 3 000 теңгелік билет сатып алу жеткілікті. Билеттер сауда нүктелерінде және sz.kz сайтында қолжетімді.

Бұл тек темір мен дөңгелек емес. Бұл – отбасыға арналған жаңа саяхат. Жаңа бетбұрыс.

Бір билет – бір өмір

Ғалымжан мен Вераның хикаясы – лотереяның жай ойын емес екенін дәлелдейді. Бұл – сенім мен шабыттың, үміт пен болашақтың тоғысқан тұсы. Кейде тек бір билет – өмірдің бағытын түбегейлі өзгертіп жібереді.

Ulys.kz оқырмандарына айтарымыз: сәттілік күтпеген сәтте келеді. Бірақ оған дайын болу – өз қолыңызда.

Ал сіздің билетіңіз дайын ба?

Қазақстан –ТМД-дағы ең бақытты ел
25 наурыз 2025
Қазақстан –ТМД-дағы ең бақытты ел

Дүниежүзілік бақыт баяндамасы (World Happiness Report) деректері бойынша Қазақстан Өзбекстаннан – 10, Ресейден – 13, Қырғызстаннан – 32 орынға алға шығып, 43-ші орынға табан тіреді. 

Осылайша, еліміз ТМД-ға мүше мемлекеттер рейтингінде ең бақытты ел ретінде танылып, көш бастап тұр.

2024 жылы Қазақстан аталған тізімде 49-шы орында болған. Дүниежүзілік бақыт баяндамасы — 140-тан астам елдің деректері негізінде жасалатын және жыл сайын Gallup, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Оксфорд университеті жариялайтын рейтинг.

— Бақыт деңгейі объективті деректерді — жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім, әлеуметтік қолдау, салауатты өмір сүру ұзақтығы, еркіндік, жомарттық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы көзқарасты назарға ала отырып, әлемдік Gallup сауалнамасы негізінде ел тұрғындарының субъективті бағалауын ескеретін бірнеше критерий бойынша анықталады. Мұнда респонденттер өз өміріне көңілі толу деңгейін 0-ден 10-ға дейінгі көрсеткіш негізінде бағалайды, — делінген құжатта. 

«Абайдың толық адам ілімі»: ұлттық құндылықтар мен заманауи көзқарас
27 мамыр 2025
«Абайдың толық адам ілімі»: ұлттық құндылықтар мен заманауи көзқарас

Shakarim University-де ұлы ойшыл, ақын әрі реформатор Абай Құнанбайұлының 180 жылдығына арналған Республикалық жастар форумы өтті. Форумның бастамашысы — ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігі. Бұл «Толық адам» ілімінің мемлекеттік білім және тәрбие саясатының өзегіне айналғанын көрсетеді. Бүгінде кемел, жауапты, адамгершілікке негізделген тұлға қалыптастыру — елдің тұрақтылығы мен бәсекеге қабілеттілігінің басты шарты.

Форум Абай мен Шәкәрім дүниеге келген қасиетті жерде — Абай облысында өтті. «Абайдың Толық адам ілімі: Ұлттық құндылықтар мен заманауи көзқарас» атауы елдің менталдық сәулетін қалыптастырып жатқан білім беру қауымдастығын, ғалымдар мен жастарды біріктірді.

Негізгі тақырыптар: ар-ождан, еңбек, білім, әділет пен жауапкершілік; «Толық адам» – ХХІ ғасырдағы білімнің жаңа бағыты; Ауэзов және қазіргі абайтану мәселелері; Жетілген тұлға – әділетті қоғам негізі.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев «Толық адам» концепциясы — жастардың интеллектуалдық және азаматтық қалыптасуының негізі екенін бірнеше рет атап өтті. Форум «Ізденіс, тағылым, талап, нәтиже» формуласы аясында ашылып, бұл қағидалар білім мен тәрбие философиясының өзегіне айналды.

Форум мақсаты:Абайдың ілімін қазіргі заман талаптарына сай қайта ұсыну, жастардың бойына гуманизм, ішкі өсуге ұмтылу және жауапкершілік сияқты құндылықтарды орнықтыру.

Қатысушылар қатарында:ҚР ҒЖБМ комитеті төрағасының орынбасары Ақерке Абылайханқызы, профессор Гүлтас Құрманбай, Астана қаласы сот әкімшілігі департаменті басшысының орынбасары Қанат Оспанов, М. Әуезов атындағы ОҚУ-дың баспасөз хатшысы, абайтанушы Азимхан Исабек, 70-тен астам ЖОО өкілдері – проректорлар, оқытушылар мен студенттер.

Ректор Думан Орынбеков Абай ілімін стратегиялық даму құралына айналдыру қажеттігін атап өтті. Ақерке Абылайханқызы университеттердің тәрбие берудегі рөліне тоқталса, Қанат Оспанов Астанадағы сот жүйесіне заңгер түлектерді тарту бойынша «Елордаға жол» жобасын таныстырды. Профессор Гүлтас Құрманбай Абайды жастарға ескі тәсілмен таныстыру – олардың қызығушылығын жоғалту қаупін тудыратынын ескертіп, заманауи форматтарды қолдану қажеттігін айтты. Азимхан Исабек Абайдың тікелей ұрпақтарының Шымкентте жерленуі туралы тың деректерді ұсынды және «Әуезов пен Абай» екі томдығын таныстырды.

Shakarim University бастамалары: «Абай мен Шәкәрім» атындағы философия және этика орталығын ашу; «Абай – Шәкәрім – бүгінгі күн» модулін оқу бағдарламаларына енгізу; «Жас тұлға» арнайы грантын тағайындау; «Жас Абай жолы» цифрлық платформасын іске қосу.

 Форум аясында «Абай жастары» жастар орталығы семинар-тренинг өткізді. TED talks форматында жастар өз ойларымен бөлісіп, «Қарагөз» қойылымын тамашалады, «ShakarimQuiz» ойынына қатысты.

Ең белсенді қатысушыларға ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің алғыс хаттары мен сертификаттары табысталды.

Қорытынды сапар: делегация Абай облысының киелі орындарын — Күшікбай мемориалы, Бөрілі, Сырт Қасқабұлақ, Жидебай, Абай–Шәкәрім кешенін аралады. Бұл рухани сапар жастарға терең әсер қалдырды.

Қорытынды.  Shakarim University ұйымдастырған форум – бүгінгі Қазақстанның болашағына жасалған тұжырымды жауап болды. Ол рухани мұра мен қазіргі заман сын-қатерлерінің түйіскен тұсында өміршең даму үлгілері мен ұлттық бағыттың нақты бағдарын көрсетіп берді.

Бүгінде тұрақты даму - Қазақстан саясатының мәндік діңгегіне айналды. Ал оның бастауы - Жетілген Адам. Саналы. Адал. Жауапты. Себебі кемел тұлға қалыптасқан жерде – тұрақты қоғам құрылады.