قازاقستاندا 400 مىڭعا جۋىق ازامات لۋدومانياعا شالدىققان. تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىشتى اتىراۋدا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇشىنشى وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ كەلتىردى.
«لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ، قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ، وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار، وكىنىشكە قاراي، كۇن سايىن تاراپ جاتادى»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
پرەزيدەنت بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرىپ، ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلادى.
«قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى. ءبىز ناشاقورلىققا جانە ەسىرتكى بيزنەسىنە قارسى كۇرەسۋ ءۇشىن كەشەندى جوسپار قابىلدادىق. ۇكىمەت لۋدومانيامەن كۇرەسكە قاتىستى ءدال سونداي جوسپار قابىلداۋى كەرەك. قۇمارپازدىققا زاڭ جۇزىندە شەكتەۋ قويۋ قاجەت»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ۇلتتىق قۇرىلتاي قۇرامىنا ەنگەن الماتى وبلىستىق قوعامدىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، زاڭ عىلىمدارىنىڭ كانديداتى قازىبەك داۋىتالييەۆتىڭ ايتۋىنشا، كەلەلى كەڭەستىڭ اتقاراتىن جانە اتقارا بەرەتىن ميسسياسى قوعامدىق سانانىڭ جاڭا مادەني-يدەولوگيالىق ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ بولىپ تابىلادى. ويتكەنى ءبىز ەكونوميكانى الدىعا تارتىپ، ءومىرىمىزدى، تۇرمىس-تىرشىلىگىمىزدى، ماتەريالدىق جاعدايىمىزدى جاقسارتقانىمىزبەن، قوعامدىق ساناداعى وزگەرىستەردىڭ ورىن الماۋى، مادەني ستاندارتتارىمىزدىڭ توقىراۋعا ۇشىراپ جاتۋى كوپتەگەن پروبلەمالاردى تۋىنداتىپ وتىر.
«القالى جيىندا پرەزيدەنت وسى كۇنى 400 مىڭ قازاقستاندىق لۋدومانياعا، ياعني قۇمار ويىنعا شالدىققانىن اتاپ ءوتتى. بۇل تۇتاس ءبىر وبلىستىڭ نەمەسە الىپ شاھاردىڭ حالقى. ماسەلەن، ۇلىتاۋ وبلىسىندا 178 000 تۇرعىن بار، سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا 420 000 ادام تۇرادى. بۇل از كورسەتكىش ەمەس. ءتۇپ-تامىرىنا ۇڭىلسەك، قوعامدا ءبىر كۇندە بايىپ كەتۋ دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسقان. اپ-ساتتە بايىپ كەتەمىن دەۋ - قاتە وي. كەزىندە زاڭسىز جەكەشەلەندىرۋ پروسەسى ءجۇردى. مۇنى كەزىندە اكادەميك سالىق زيمانوۆ تا كوپ ايتتى. بىزدە جەكەشەلەندىرۋ ءتورت كەزەڭ بويىنشا ءجۇردى. العاشقى ەكى كەزەڭىندە حالىق ءوز ەنشىسىنەن قاعىلدى، قىرۋار بايلىق ۇستاعاننىڭ قولىندا، تىستەگەننىڭ اۋزىندا كەتتى. قازاقستان وليگارحات ەلگە اينالدى. الەۋمەتتىك تەڭسىزدىك وتە تەرەڭ بەل الىپ، سىزات پايدا بولدى. ويتكەنى 167 ادام عانا 75% بايلىقتى يەلەندى، بۇل بار قارجى ساناۋلى ادامنىڭ ۋىسىندا بولدى دەگەن ءسوز. مۇنى قوعامداعى ادىلەتسىزدىكتىڭ ەڭ سوراقى تۇرىنە جاتقىزامىز. سوندىقتان ءقازىر ادال ەڭبەكتى دارىپتەۋ يدەياسى ءجيى ايتىلىپ جاتىر. ماڭداي تەرمەن تاپقاندى زاڭ ارقىلى قورعاي الاتىن قوعامدى ورناتۋعا ءتيىسپىز. ول ءۇشىن قوعامداعى ماسەلەلەردى ورتاعا سالىپ، جاعىمسىز سالدارلاردى جويۋىمىز كەرەك. لۋدومانيا، بۇل قوعامداعى ءبىر جاراقاتتىڭ ءپىسىپ جارىلعان سىرتى عانا، ونىڭ وزەگىن جارىپ، ۋىزىن، تامىرىن، سوقتاسىن الۋ ءۇشىن ءبىز ۇزاق مەرزىمدى وسىنداي مادەنيەتىمىزدى قالىپتاستىرۋ، جاڭا ستاندارتتاردى بەلگىلەۋ، قۇندىلىقتاردى انىقتاۋ جانە سول باعىتقا قوعامدى جۇمىلدىرۋ جۇمىسىمەن اينالىسۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنت جاستاردىڭ قۇمار ويىنعا سالىنىپ، ارزان تابىسقا ۇمتىلۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەكتىگىن كوتەردى. راسىندا، ادال ەڭبەكپەن تاپقان تابىس قانا بەرەكەلى بولادى»،- دەدى قازىبەك داۋىتالييەۆ.
«ادال ەڭبەك» دەمەكشى، تۇركىستاندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا پرەزيدەنت «ادال ازامات» ۇعىمىن قايتا جاڭعىرتىپ، ولشەمىن ءدوپ باسىپ سيپاتتاپ بەرگەن ەدى. كەشەگى سارايشىقتاعى كەلەلى كەڭەستە دە «ادال» سوزىنە قاتىستى ءۇشتاعان فيلوسوفياسىن العا تارتتى.
«ادال ادام – ادال ەڭبەك – ادال تابىس» – بىر-بىرىنەن اجىرامايتىن ۇعىمدار. وسى ءۇش تاعاندى وزىق ءارى تابىستى ەلگە اينالۋدىڭ باستى كىلتى دەۋگە بولادى. بالالار مەن جاستاردى تاربيەلەپ، ولاردىڭ بويىنا وسى وزىق قۇندىلىقتاردى سىڭىرۋگە ايرىقشا كوڭىل ءبولىنۋى كەرەك»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سونداي-اق قوعامداعى تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق، بۋللينگ پەن اگرەسسيا، ۆانداليزم سىندى ماسەلەردى كوتەردى.
«اشىعىن ايتساق، قوعامدا قاتىگەزدىك كۇشەيىپ بارادى. بىرەۋگە ءتىل تيگىزىپ، ار-نامىسىن تاپتاپ، ءتىپتى، ۇرىپ-سوعۋعا دايىن تۇراتىندار از ەمەس. جەدەل جاردەم جانە قوعامدىق كولىك جۇرگىزۋشىلەرىنە شابۋىل جاسالعانىن بىلەسىزدەر. ادامعا الىمجەتتىك كورسەتۋ، قورلاۋ دۇرىس ەمەس. مۇنداي تەرىس ارەكەتتەرگە كوز جۇما قاراۋعا بولمايدى. «اۋرۋىن جاسىرعان ولەدى». سوندىقتان ءبىز وسى قوعامدىق دەرتتى جاسىرماي، اشىق ايتۋىمىز كەرەك. ازاماتتار ۇيدە دە، تۇزدە دە ءوزىن ءقاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. زاڭ مەن ءتارتىپ قاتاڭ ساقتالۋعا ءتيىس، ياعني قوعامدا زاڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت»، دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ءال-فارابي اتىنداعى ءقازۇۋ-دىڭ اعا وقىتۋشىسى قازىبەك داۋىتالييەۆ تە پرەزيدەنتتىڭ بۇل ءسوزىن قۇپتايدى. زاڭگەردىڭ ايتۋىنشا، ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ نەگىزگى اتقاراتىن مىندەتى مەن قىزمەتى – جاڭا قوعامعا لايىقتى يدەولوگيانى قالىپتاستىرۋ.
«ءقازىر قوعامدا كوپ ايەل الۋشىلىقتى كونتەنتكە اينالدىرىپ، ارزان كۇلكى، ءازىل-سىقاققا ۇلاستىرىپ، ينتەرنەتتەن، الەۋمەتتىك جەلىدەن تارالىمدار بەرىلىپ جاتقان ءجايى بار. بۇل قوعامداعى مادەنيەت پەن تاربيەنىڭ كەمشىندىگىنەن. ءقازىر ەلدە وتباسىلىق، تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق كوبەيىپ كەتتى. مۇنىڭ سەبەبىن ءبىز ايەل مەن بالاعا ادام رەتىندە دۇرىس قاراي الماۋىمىزدان دەپ ويلايمىن. مۇنى ادام پروبلەماسى دەپ باستى ورىنعا قويۋىمىز كەرەك. ايەلگە، بالاعا ءالسىز، قورعانسىز زات رەتىندە قارايتىن جابايى كەرى تۇسىنىكتەن ارىلىپ، تۇلعا رەتىندە قاراۋىمىز كەرەك. زورلىق-زومبىلىق – قوعام دەرتى. ونىڭ ءتۇبى تىم تەرەڭدە جاتىر. باستىسى – مادەنيەت ماسەلەسى. پرەزيدەنتتىڭ ايتىپ وتىرعانى وسى. «ەل بولامىز دەسەك، مادەنيەتتى تۇزەيىك» دەمەكشى، بۇل پروبلەمالاردىڭ تەك قانا سالدارى، ال تۇپتەپ كەلگەندە تاربيە، ءبىلىم، مادەنيەت ماسەلەلەرى جاتىر»،- دەدى قازىبەك داۋىتالييەۆ.
عالىمنىڭ سوزىنشە، ۇلتتىق قۇرىلتاي قازاقستاندى ءبىرتۇتاس ۇلتقا اينالدىرۋدى كوزدەيدى. القالى جيىننىڭ ەل ازاماتتارىنا بەرەتىن ارتىقشىلىعى كوپ. باستىسى – قوعامدا ورىن العان ءتۇرلى ماسەلەنى تالقىلاۋ، ونىڭ سەبەپتەرىن ىزدەۋ، بولدىرماۋدىڭ جاعدايلارىن جاساۋ.
«مەنىڭشە، ۇلتتىق قۇرىلتاي – وتە جاقسى پلاتفورما. قوعامداعى قوردالانعان ماسەلەلەردى ساياسي پارتيالاردىڭ، وزگە دە نومەنكلاتۋرالاردىڭ سۇزگىسىنەن وتكىزبەي بىردەن ورتاعا سالىپ، تالقىلاپ، سونى ىرىكتەپ، جىكتەپ، جيناقتاپ، ءبىر تۇجىرىم شىعاراتىن الاڭ. سونداي مۇمكىندىك جاسالدى، بولدى ايتاتىن ويلارىمىزدى ايتۋعا دا، جەتكىزۋگە دە جاقسى جول، مۇمكىندىك بەرىلدى، سونىڭ ارقاسىندا جاقسى تۇجىرىمدار قولعا الىنىپ جاتىر»،- دەدى زاڭگەر.
پرەزيدەنت ءقازىر رەسۋرستارعا، ينۆەستيسياعا، كولىك لوگيستيكاسى مەن كوممۋنيكاسياعا قىزۋ تالاس ءجۇرىپ، جاھاندىق باسەكە كۇشەيە تۇسكەنى تۋرالى باسا ايتتى.
«بىزگە الەمدەگى وقيعالار جانە ولاردىڭ ۇلتتىق مۇددەمىزگە تيگىزەتىن اسەرى تۋرالى كەشەندى تالداۋ قاجەت. بۇل – قۇزىرلى مەكەمەلەردىڭ، عالىمدار مەن ساياساتتانۋشىلاردىڭ مىندەتى. ەلىمىز سىندارلى ديالوگ، بەلسەندى ديپلوماتيالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت ارقىلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا بەرەدى. ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەر ءاردايىم ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا بولادى. قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماقتاستىعىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوسادى»،- دەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.
ساياساتتانۋشى جومارت سىمتىكوۆتىڭ سوزىنشە، بۇل ماسەلەلەر تاۋەلسىز مەملەكەتىمىزدىڭ الدىندا تۇرعان ەڭ ءىرى جانە ەلىمىزدىڭ بولاشاق ستراتەگياسىنا اسەر ەتەتىن دۇنيە بولعاندىقتان، وعان ەرەكشە قاراۋ كەرەكپىز.
«ءقازىر ينۆەستيسيا، كولىك لوگيستيكاسى، كوممۋنيكاسيالارعا بايلانىستى تەرريتوريامىز ورتالىق ازياداعى ءىرى مەملەكەتتەردىڭ اراسىندا جاتقاندىقتان، كورشى مەملەكەتتەرمەن دە، باتىس پەن شىعىستىڭ اراسىن جالعايتىن ەل رەتىندە دە ءبىز وسى ماسەلەدە ءوز ەرەكشەلىگىمىز بەن مۇددەمىزدى قورعاۋدى ءبىرىنشى كەزەككە قويۋ كەرەكپىز. قۇرىلتايدا پرەزيدەنت ەلىمىز سىندارلى ديالوگ، بەلسەندى ديپلوماتيالىق جانە سىرتقى ەكونوميكالىق قىزمەت ارقىلى ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى دامىتا بەرەتىنىن جەتكىزدى. بۇل ۇستانىم قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگىن نىعايتۋعا سەپتىگىن تيگىزەدى. سونداي-اق مەملەكەت باسشىسى ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى جانە ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىقپالداستىق ۇدەرىستەر ءاردايىم ءبىزدىڭ باستى نازارىمىزدا بولاتىنىن ايتتى. ول ءۇشىن ورتا ازيادا، ەۋروپا مەن ازيانىڭ اراسىنداعى كوپىر رەتىندە ءبىز بۇل ماسەلەدە ءوزىمىزدىڭ ەكنوميكالىق جانە الەۋمەتتىك جاعدايىمىزدى نىعايتۋ جونىندە ۇلكەن جۇمىستار جاساۋعا ءتيىسپىز»،-دەدى جومارت سىمتىكوۆ.
ساياساتتانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا، قازاقستان تۇركى ەلدەرىنىڭ ىنتىماستىعىن دامىتۋعا ءوز ۇلەسىن قوساتىندىعىن تەك قانا ءسوز جۇزىندە ەمەس، ءىس جۇزىندە دە دالەلدەپ جۇرگەندىگىن بايقاۋعا بولادى.
«ءقازىر تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەرمەن، كورشىلەس ەلدەرمەن ءبىزدىڭ قارىم- قاتىناسىمىز وتە جاقسى دامىپ وتىر جانە ءارى قاراي دامي بەرەدى دەپ تە ويلايمىن. سول سەبەپتى ەلىمىزدى بولىپ جاتقان ىشكى جانە سىرتقى ساياساتقا قاتىستى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ءاربىر شەشىمدەردىڭ ءبارى ىرگەلى جالپىۇلتتىق مۇددەلەردى نەگىزگە الۋ كەرەكتىگى ايتىلدى، شەشىمدەردى قابىلدار الدىندا ونىڭ ءمانى مەن سالدارى تۋرالى دالەلدى ءارى عىلىمي تالداۋ جاسالۋى ءتيىس ەكەنى تىلگە تيەك ەتىلدى. حالىقارالىق سامميتتەردىڭ قۇجاتتار ارقىلى تالاپقا ساي ناقتى مىندەتتەرىن جۇكتەيتىن شەشىمدەر قۇرعاق ءسوز رەتىندە قالىپ قويماي، دەر كەزىندە ورىندالۋ قاجەتتىگىن باسا ايتتى. سوندىقتان ىشكى-سىرتقى ساياساتتا ەشقاشان قاتەلىككە بوي ۇرىندىرماي، دامۋ ستراتەگيالىق باعىتىندا جۇمىس جاساعانىمىز ءجون دەپ ويلايمىن»،-دەدى ساياسي عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور جومارت سىمتىكوۆ.
ساتبايەۆ ۋنيۆەرسيتەتى جاس عالىمدار كەڭەسىنىڭ ءتوراعاسى ەرىك مەركىبايەۆ بۇل قۇرىلتاي بۇرىنعىدان وزگەرەك اسەر قالدىردى دەيدى.
«مەن بۇل جولعى قۇرىلتايدان مۇلدەم باسقا دۇنيەنى اڭعاردىم. ءوزىم دە اتا مەن اجەنىڭ قولىندا وسكەن بالا بولعاندىقتان، اتانىڭ اكەگە، اكەنىڭ بالاعا ايتقان اقىلى سياقتى قابىلدادىم. پرەزيدەتىمىز مەملەكەتىمىزدى ءبىر الىپ ادامعا تەڭەپتى. ول دەگەنىمىز ءاربىر ادام وزىنە وسى ايتقانداردى تولىق قابىلداپ، ارەكەت ەتسە ءبىز بىرىگىپ تۇتاس سالاۋاتتى-ساۋاتتى مەملەكەتكە اينالامىز. شىنىمەن عوي، ءاربىر ادام تىڭ تاريحىمىزدى ۇلاعاتتاسا، رۋ مەن ەلگە بولىنبەسە، ءتىلىمىزدى قۇرمەتتەسە، بالالارىمىزدى ناشاقورلىق، لۋدومانيا، ۆانداليزم سياقتى جامان ادەتتەردەن اۋلاق ۇستاسا ءبىر ادامنىڭ دۇرىس ءومىر سۇرگەنى! ەندى كىتاپ وقۋدى پاراساتتىلىققا ۇمتىلۋدىڭ العاشقى قادامى دەپ بىلەمىن. وسى ادەتتى مىڭ ادام، ميلليون ادام، تولىق قازاقستان داعدىعا اينالدىرسا، بىزگە سىرتتان كەلەتىن جاۋ دا، ىشتەن ىرىتەتىن داۋ دا بولماس ەدى. ءبارىمىز ءبىرىمىز ءۇشىن، ءبىرىمىز ءبارىمىز ءۇشىن!»،-دەدى ەرىك مەركىبايەۆ.
اۆتور: جاننا جومارت
