زاڭ مەن ءتارتىپ كۇشەيدى

«ءقاۋىپتى كەسەل – لۋدومانيا، ياعني قۇمارپازدىق. كەيبىر مالىمەتتەرگە قاراساق، 400 مىڭعا جۋىق ازامات – بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولاردىڭ تۇراقتى كليەنتى. بۇل – تۇتاس ءبىر قالانىڭ حالىق سانىنا پارا-پار كورسەتكىش. شىن مانىندە، لۋدومانيا – بەيبىت كۇندە ەلدىڭ شىرقىن بۇزىپ جاتقان قاتەر. سونىڭ كەسىرىنەن تالاي شاڭىراق شايقالدى. تالاي ازامات زاڭ بۇزىپ، قىلمىسقا ۇرىندى. قۇمار ويىن ءۇشىن قارىزعا باتىپ، وزىنە قول جۇمساعان جاندار تۋرالى حابارلار، وكىنىشكە قاراي، كۇن سايىن تاراپ جاتادى. بۇل دەرت جاس ۇرپاققا وتە ۇلكەن زيان كەلتىرەدى. ونلاين-ويىندار بالالاردىڭ كۇندەلىكتى ەرمەگىنە اينالىپ بارادى. قۇزىرلى ورگاندار بىلتىر ينتەرنەت-كازينونىڭ بەلگىسى بار 4 مىڭنان استام سايتتى بۇعاتتادى»، - دەدى توقايەۆ.

مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءتيىستى تاپسىرماسىمەن پارلامەنت ءتيىستى زاڭدارعا وزگەرىستەر ەنگىزىپ ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى تالاپتاردى زاڭمەن كۇشەيتتى.

زاڭعا سايكەس حالىقتىڭ ويىنعا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋگە باعىتتالعان شەكتەۋشى جانە ىنتالاندىرۋشى نورمالار ەنگىزىلەدى. ماسەلەن قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا تىيىم سالىناتىن ادامدار ساناتىنىڭ ءتىزىمى كەڭەيتىلدى. ەندى ولاردىڭ قاتارىنا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالار قوسىلدى. بۇدان بولەك جەمقورلىققا قارسى شەكتەۋ ەنگىزۋ ارقىلى جاۋاپتى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى اتقاراتىن، مەملەكەتتىك فۋنكسيالاردى ورىنداۋعا ۋاكىلەتتىك بەرىلگەن ادامداردىڭ، ولارعا تەڭەستىرىلگەن ادامداردىڭ قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسۋىنا شەكتەۋ قويىلدى

سونىمەن قاتار ءتيىستى زاڭ نورمالارى بويىنشا مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر، اسكەري قىزمەتشىلەر، ارنايى جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرى، بيۋدجەتتىك ۇيىمداردىڭ باسشىلارى قۇمار ويىندارعا/ءباس تىگۋگە قاتىسا المايتىن بولدى. بۇل شەكتەۋدى ساقتاماعانى ءۇشىن ولاردى جۇمىستان شىعارۋ شاراسى قاراستىرىلعان. ويىن بيزنەسىن ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى كۇشەيتىلدى.

ويىن بيزنەسىنە جول اشاتىن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ جارنامالارىنا شەكتەۋ قويىلدى. ەندىگى كەزەكتە قىزمەتىن كولىك قۇرالدارىندا، بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا، كينو، ۆيدەو جانە انىقتامالىق قىزمەت كورسەتۋ ورىندارىندا جارنامالاۋعا رۇقساتى. لوتەرەيا قىزمەتىن رەتتەۋ تەتىكتەرى جاڭارتىلدى. جاڭا تالاپپەن تۇرعىن ۇيلەردە، جاتاقحانالاردا، عيبادات ۇيلەرىندە، مادەنيەت ۇيىمدارىنىڭ عيماراتتارى مەن قۇرىلىستارىندا، الەۋمەتتىك وبەكتىلەردە (ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ)، سونداي-اق ولاردان ءجۇز مەتر قاشىقتىقتاعى راديۋستا لوتەرەيا بيلەتتەرىن تاراتۋعا جانە لوتەرەيا تەرمينالدارىن ورناتۋعا تىيىم سالىنادى

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆتىڭ باستاماسىمەن ۇكىمەت زاڭسىز ويىن بيزنەسىنە جانە لۋدومانياعا قارسى كۇرەستىڭ 2024-2026 جىلدارعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن قابىلدادى.

«مەملەكەت باسشىسى ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋدا وتكەن ءۇشىنشى وتىرىسىندا لۋدومانيامەن كۇرەسۋ ءۇشىن جۇيەلى جۇمىس جاساپ، كەشەندى جوسپار قۇرۋدى، سونداي-اق ءتيىستى زاڭدى تەزىرەك قابىلداۋدى تاپسىرعان ەدى. ءماجىلىس بۇعان دەيىن وسىعان قاتىستى زاڭ جوباسىن ءبىرىنشى وقىلىمدا قاراستىرعان بولاتىن. قابىلدانعان كەشەندى جوسپاردىڭ ءىس-شارالارى زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى ەرەجەلەرىمەن تولىق ۇندەسەدى»، — دەيدى مەملەكەتتىك كەڭەسشى.

قوعام دەرتىمەن كۇرەستى ءاربىر قازاقستاندىق جۇرگىزۋى كەرەك. ايتپەسە وسى كەسەلگە ونىڭ ەرتەڭ بالاسى نەمەسە تۋىستارى، جاقىندارى، دوستارى، كورشىلەرى شالدىعۋى مۇمكىن. وسىندا ازاماتتىق ۇستانىمداردى ۇستاناتىنداردىڭ ءبىرى بەلسەندى نۇرجان جاقىپوۆ. ول «ناشاقور» جانە «ۆنە يگرى» جوبالارىن جۇزەگە اسىراتىن «حاق-نازار» قوعامدىق قورىنىڭ ءتوراعاسى. ول وسى قوزعالىس ارقىلى جولدان اداسقاندارعا كومەك قولىن سوزىپ جۇرگەن بەلسەندى.

«ۆنە يگرى» جوباسى اياسىندا ءبىز لۋدومانياعا قاتىستى زەرتتەۋ جۇرگىزەمىز. كوپتەگەن وقۋ ورىندارىندا پروفيلاكتيكالىق ءىس-شارالار وتكىزىپ، لەكسيا وقيمىز. قۇمار ويىندارعا تاۋەلدى ادامداردىڭ تۋعان-تۋىسقاندارىنا كومەكتەسىپ، لۋدومانيادان قاي جەردە، قالاي ەمدەلۋگە بولاتىنىن تۇسىندىرەمىز.  جاڭا زاڭ بويىنشا بورىشكەرلەردىڭ ءبىرىڭعاي تىزىلىمىندە تۇرعان تۇلعالارعا ءباس تىگۋگە تىيىم سالۋ – وتە جاقسى شەشىم بولدى. ويتكەنى ادام بۇل تىزىلىمىندە بولا تۇر قۇمار ويىندارعا قاتىساتىن بولسا، بۇل ناعىز لۋدومانيانىڭ كورىنىسى. ايتىلعان زاڭ لۋدومانداردىڭ وتباسىن قورعاۋعا كومەكتەسەدى. سەبەبى مۇنداي ادامدار ءوز وتباسى مۇشەلەرىنىڭ اتىنان ءجيى قارىز الادى. سونداي-اق بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە سپورت سالاسىنان بولەك جەردە جارناما جاساۋعا شەكتەۋ قويىلدى. بۇل دا دۇرىس شەشىم، ويتكەنى جارناما – جاڭا ادامداردى قۇمار ويىن باستاۋعا جانە لۋدومانيادان ەمدەلىپ جۇرگەن ادامنىڭ ويىنعا قايتا ورالۋىنا يتەرمەلەيدى»- دەيدى نۇرجان جاقىپوۆ.

  لۋدومانيا ەمدەلە مە؟

ازىرگى كەزدە ءجيى كوتەرىلەتىن سۇراقتاردىڭ ءبىرى بارلىق دۇنيە-مۇلكىن سالىپ، ءوزىن عانا ەمەس وزگەلەردى شارشاتىپ جىبەرەتىن ويىنقۇمارلىق ەمدەلە مە دەگەن سۇرا. جالپى ستاتيستيكا قاراعاندا الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكتىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن جەتەدى. 

«ءبىز لودومانيا بويىنشا 24 زەرتتەۋگە شولۋ جاسادىق. بۇل 2022 جىلعى مەتا-تالداۋ جانە وندا ءتيىستى ناتيجەلەر جيناقتالعان. ماسەلەن، الەمدە ەرەسەكتەر اراسىندا لۋدومانيانىڭ تارالۋى 0،12 پايىزدان 5،8 پايىزعا دەيىن. سونىمەن قاتار، ەرەسەك ادامداردىڭ شامامەن 12،5% تۇراقتى تۇردە وينايدى. وسى ماتەماتيكالىق مودەلدەۋ ارقىلى بۇل حالىقارالىق زەرتتەۋ ناتيجەسىن ەلىمىزدەگى جاعدايعا كوشىرسەك، مىناداي كورىنىس شىعادى: قازاقستاندا اتالعان پروبلەمانىڭ تارالۋى 442 مىڭ ادامعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن. ونىڭ ىشىندە پروبلەمانى مويىندايتىندار - 36 مىڭعا جۋىق ادام»، - دەءيدى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-پراكتيكالىق ورتالىعى باس ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى داۋلەت بايپەيىسوۆ. 

 جالپى پسيحولوگتار لۋومانيانىڭ جازىلاتىن دەرت ەكەنىن ءباىراق ونىمەن كۇرەس نەمەسە ەمدەلۋ كەشەندى ءارى تۇراقتى جۇرگىزىلۋى كەرەك دەگەن پىكىردى العا تارتادى.

پسيحولوگ سەرىكگۇل ءساليدىڭ ايتۋىنشا، لۋومانداردى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 8 ايدان تۇرادى.

«لۋدومانيا اۋرۋى بۇل جالماۋىز اۋرۋ، ءبارىن جالمايدى. لۋدومان مەن ەندى اۋىرمايمىن دەگەنىمەن، اۋرۋ ونى جەڭەدى. ءبىزدىڭ الدىمىزدان ايىنا 100 لۋدومان وتسە، سونىڭ 98، 99-ى وزىنە قول سالۋ تۋرالى ويلاعان. لۋدومانيا بەلگىلەرى بار ادامداردىڭ تەك 8،3% عانا قۇمار ويىندارعا تاۋەلدىلىكپەن بايلانىستى پروبلەمالارى بار ەكەنىن مويىندايدى. كوپشىلىگى ءوزىنىڭ ويىنقۇمار ەكەنىن سەزىنبەيدى»، - دەيدى پسيحولوگ.

 ال تاعى ءبىر پسيحولوگ بەكزات مارات ۇلى لۋدومانداردى ەمدەۋ – اسا قيىن پروسەسس ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە لودومانيانى ەمدەۋ كۋرسى شامامەن 6 ايعا سوزىلادى.

«ويىنقۇمارلىق ەشقانداي دارى-دارمەك ەمدەلمەيدى. 24 ساعات بويى نەگىزىنەن پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزىلەدى، 10%-ى عانا تۋردوتەراپيالىق جۇمىستارعا ارنالادى. ورىندايتىن تاپسىرمالار «12 قادام» باعدارلاماسىنىڭ بازالىق تاپسىرمالارى دەسەك بولادى»، – دەيدى پسيحولوگ. قۇمار ويىنعا سالىنعان ادامنىڭ وزىمەن عانا ەمەس، وتباسىمەن بىرگە جۇمىس جۇرگىزىلەدى. ويىنقۇمارلىقتان ەمدەلۋ ۋاقىتى شامامەن 6 ايدى الادى. مۇنان كەيىن ولار بىرنەشە اي بويى مامانداردىڭ باقىلاۋىندا بولادى. «تاۋەلدىلىك – ءبىر عانا ادامنىڭ ماسەلەسى ەمەس، وتباسىنىڭ ماسەلەسى. تاۋەلدى ادامنىڭ ءوزىن عانا ەمەس، ونىڭ اتا-اناسىن دا ەمدەيمىز. سەبەبى، ەمدەلىپ شىققان ادامنىڭ سول جولعا قايتا سالىنۋىنا 70% اتا-اناسىمەن قارىم-قاتىناسى اسەر ەتەدى. ءبىز ەمدەلۋشىنىڭ اتا-اناسىمەن دە پسيحوتەراپيالىق جۇمىستار جۇرگىزەمىز. الايدا، وسى جۇمىستاردىڭ ناتيجەلى بولۋى 99% ەمدەلۋشىنىڭ ىنتاسىنا، ەرىك-جىگەرىنە بايلانىستى. ەمدەلۋشىنىڭ ءوز قالاۋى، ەرىك-جىگەرى بولماسا، قۇمار ويىنىنا تاۋەلدىلىك ەشقاشان ەمدەلمەيدى»، – دەيدى پسيحولوگ.

 تاعى ءبىر پسيحولوگ ولەگ ماتۆەيەۆ لۋدومانيانىڭ ناشاقورلىقتان دا اسا ءقاۋىپتى ەكەنىن العا تاراتادى. ونىڭ پىكىرىنشە ويىنقۇمار ادامدى ءجۇرىس-تۇرىسىنان، سىرتقى كەلبەتىنەن باسقالاردان ايىرا المايسىڭ. ناشاقور مەن ماسكۇنەمدى بىردەن كورەسىڭ عوي. مىسالى، لۋدومان سمارتفوندى وزىمەن بىرگە دارەتحاناعا الىپ كىرىپ، ءبىر مينۋتتىڭ ىشىندە ملن تەڭگەنى ۇتىسقا تىگىپ، تۇك بولماعانداي شىعۋى مۇمكىن. ول ءۇشىن ەشقايدا بارمايدى دا، سمارتفوندا وعان قاجەتتىڭ ءبارى بار.

«لۋدومانيا وزەكتىلىگى جاعىنان ءقازىر ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى دەپ ايتار ەدىم. ماسەلەن ماسكۇنەمدىك بويىنشا زاڭ جۇزىندە قانداي دا ءبىر شەكتەۋلەر بار. اتاپ ايتار بولساق، دۇكەندەردە 21 جاسقا دەيىن اراق-شاراپتاردى، تەمەكىنى ساتپايدى. ەسىرتكىنى پايدالانۋعا مۇلدە تىيىم سالىنعان. ال، ويىنقۇمارلىق كەرىسىنشە ءقازىر دامىپ، ناسيحاتتالىپ، كەڭ تاراپ جاتىر. ءار قالادان كوشەدە بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەردىڭ جارناماسى بار باننەرلەردى ءجيى كورۋگە بولادى. ياعني، ولار زاڭدى تۇردە وزدەرىن جارنامالاپ جاتىر. فيلم كورىپ وتىرساڭ دا ولاردىڭ جارناماسى ءجيى شىعىپ، ۇتىس تىگۋگە شاقىرادى. ءبارى ناسيحاتتاپ جاتىر. سپورتشىلاردىڭ فورماسىندا دا، قوعامدىق كولىكتەردە دە بادىرايعان جارناما. ال جاستار بىزدە ەلىكتەگىش. ولار پسيحولوگيالىق تۇرعىدا وتە ءالجۋاز،  ىڭعايعا تەز كونگىش، تەز يلانادى»، - دەيدى ولەگ ماتۆەيەۆ. 

  وتباسىنداعى جانجالدىڭ نەگىزى سەبەبى - لۋدومانيا

لۋدومانيا قانشا وتباسىن ويرانداپ جاتىر. اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان.  مۇنى ءماجىلىس دەپۋتاتى نارتاي سارسەنعالييەۆ ايتادى.

«ەلىمىزدە ءقازىر 350 مىڭنان استام ادام قۇمار ويىننىڭ „ينەسىنە“ وتىرعان. 2019 جىلمەن سالىستىرعاندا، بىلتىر قۇمار ويىندارعا ءباس تىگۋ ەلىمىزدە 40 ەسەگە كوبەيگەن. بۋكمەكەر كەڭسەلەردىڭ ءبىر جىلدىق قارجى اينالىمى 1 ترلن تەڭگە بولعان. لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان 174 مىڭ جاس قازاقستاندىق 36 ملرد تەڭگەگە ءباس تىككەن. ءقازىر قۇمار ويىننىڭ شىرماۋىنا تۇسكەندەر شەتىنەن قىلمىسكەر بولىپ جاتىر. بىلتىر 157 مىڭنان استام قىلمىس جاسالسا، سونىڭ 20 پايىزى قۇمار ويىنعا قۇننىققانداردىڭ موينىندا. سۋيسيد جاساعان 3676 وتانداسىمىزدىڭ ءار بەسىنشىسى لۋدومانيا دەرتىنە شالدىققان دەگەن دەرەك كەلدى. بۇل لۋدومانيا ءبىر ادامنىڭ تاعدىرىن ەمەس، تۇتاس وتباسىلاردى بۇلدىرەدى. ەلىمىزدە اجىراسقان ءار 10 وتباسىنىڭ جەتەۋىندە جانجال لۋدومانيا سالدارىنان شىققان. ال ءبىز وسىمەن قالاي كۇرەسىپ جاتىرمىز؟ ەلىمىزدە قوعامدىق كولىكتىڭ سىرتىن، تۇرعىن ۇيلەردىڭ قاسبەتىن تۇگەلدەي قۇمار ويىنداردىڭ جارناماسىنا بەردىك»، — دەدى نارتاي سارسەنعالييەۆ.

جالپى لۋدومانيا-بۇل ادامنىڭ قۇمار ويىندارعا جانە كومپيۋتەرلىك ويىندارعا پاتولوگيالىق تارتىمدىلىعىمەن سيپاتتالاتىن تاۋەلدىلىكتىڭ وتە كەڭ تارالعان ءتۇرى. بۇل دەگەنىمىز، قۇمار ويىنشى قورشاعان فاكتورلارعا جانە ومىردە بولىپ جاتقان وقيعالارعا قاراماستان گەيمپلەيگە ۇنەمى قاتىسۋى. وسى دەرتپەن قوعام بولىپ كۇرەس جۇرگىزۋ قاجەت.

قۇرىلتاي دەگەن ۇعىم قازاقتىڭ تانىم-تۇسىنىگىندە كىلت ءسوز، ۇلتتىق كود رەتىندە بەرىك ورناعان. ەلدىڭ تاعدىرىن شەشەتىن كۇردەلى كەزەڭدەردە، كوبىنە شەشۋشى شايقاستار الدىندا قازاق حاندارى قۇرىلتاي شاقىرىپ، حالىقپەن اقىلداسا وتىرىپ شەشىم قابىلدايتىن بولعان.

قازاق حالقى ءوز مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەلتىرگەنىنە 31 جىل تولعاندا ۇلتتىق كودقا اينالعان وسى «قۇرىلتاي» ۇعىمى جاڭا مانگە يە بولىپ، ساياسي ينستيتۋتقا اينالۋعا بەت الدى.

قۇرىلتاي ۇعىمىنىڭ مەملەكەتتىڭ ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ينستيتۋتقا اينالعان تۇسى قازاق حاندىعىنىڭ ءداۋىرى ەدى. كەرەي-جانىبەكتەن باستالىپ كەنەسارى حانعا دەيىنگى  جوشى ۇرپاقتارى  بىرنەشە رەت ۇلتتىق قۇرىلتاي  شاقىرىپ، حالىقتى بىرىكتىرۋگە، سىرتقى جانە ىشكى ساياسي ماسەلەلەردى شەشۋگە تالپىندى.

تاريحي دەرەكتەرگە سۇيەنسەك، قۇرىلتاي ينستيتۋتىنىڭ قىزمەتىنە ەڭ كوپ جۇگىنگەن حانداردىڭ ءبىرى قاسىم حان (1511–1521) بولعانعا ۇقسايدى. وسى قۇرىلتايلاردىڭ ناتيجەسىندە قازاق حاندىعىنىڭ زاڭدارى جۇيەلەنىپ، «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» قابىلداندى.

ال تاۋكە حان XVII عاسىردىڭ اياعىندا قۇرىلتاي شاقىرىپ، قازاقتىڭ رۋ-تايپالىق قارىم-قاتىناسىن رەتتەگەن، شاريعات پەن ادەت-عۇرىپتى، مەملەكەت باسقارۋ مەن قۇقىقتىق قاتىناستاردى ۇندەستىرگەن ايگىلى «جەتى جارعى» قابىلدانادى.

بۇدان كەيىن ايگىلى قۇرىلتايلاردىڭ ءبارى جوڭعار شاپقىنشىلىعىمەن بايلانىستى شاقىرىلىپ وتىرعان دەۋگە بولادى.

1643 جىلعى وربۇلاق شايقاسىنىڭ الدىنداعى قۇرىلتاي،   1729–1730 جىلدارداعى اڭىراقاي شايقاسى الدىنداعى قۇرىلتاي قازاق تاريحىنداعى ەڭ ۇزاق سوعىستىڭ تاعدىرىن ايقىنداۋعا سەپتىگىن تيگىزدى.

«قۇرىلتاي» ءسوزىنىڭ قازىرگى قازاق ساناسىنا شايقاس، سوعىس، مايدان سوزدەرىمەن قاناتتاسىپ سىڭۋىنە وسىنداي تاريحي فاكتىلەر سەبەپ بولعان. ال شىن مانىندە اتىراۋ مەن التايدىڭ اراسىندا بىتىراي قونىستانعان كوشپەلى حالىقتىڭ بىرلىگىن ىدىراتىپ الماي ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن، شۇعىل جاعدايلاردا باسىن تەز بىرىكتىرۋ ءۇشىن، حان ورداسىندا قابىلدانعان ساياساتتىڭ ءار تايپاعا، رۋعا، اۋلەتكە جەتۋى ءۇشىن قۇرىلتاي وتكىزۋدىڭ ماڭىزى زور بولعان.

قازاقستان – مەليتوريستىك ساياسات ۇستانبايتىن، بەيبىتسۇيگىش ۇستانىمداعى ەل. سوندىقتان ۇلتتىق قۇرىلتاي ۇعىمى جاۋگەرلىك ماقساتتا ەمەس، ساياسي مايدان قۇرالى رەتىندە ومىرگە قايتا ەنىپ وتىر.

بۇل ينستيتۋت ءقازىر قوعام مەن بيلىك اراسىنداعى ديالوگتىڭ ءبىر جولى بولىپ ەسەپتەلەدى. ول ءبىر جاعىنان قاراپايىم ازاماتتاردىڭ ساياسي بەلسەندىلىگىن دۇرىس ارناعا باعىتتاپ،  «ەستيتىن مەملەكەت» ساياساتىن جانداندىرۋ ءۇشىن ماڭىزدى.

وسىعان دەيىن ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ ءۇش ۇلكەن جيىنى ءوتتى دەسەك، سونىڭ بارىندە ايتىلعان ورىندى يدەيالار مەن ۇسىنىستار زاڭ رەتىندە، جوبا رەتىندە ىسكە اسىپ جاتىر.

سوندىقتان ۇلتتىق قۇرىلتايدى تالقىلاۋ پلاتفورماسى عانا ەمەس، ۇسىنىستار مەن شەشىمدەر قابىلدايتىن الاڭ دەپ باعالاۋعا بولادى.

2022 جىلى پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ ۇلتتىق قوعامدىق سەنىم كەڭەسىنىڭ ورنىنا ۇلتتىق قۇرىلتايدى قۇرۋ يدەياسىن ۇسىندى.  ونىڭ دا نەگىزگى جۇمىس باعىتىن «ماسەلەلەردى الاڭ مەن كوشەدە ەمەس، ەمەس، رەسمي جيىندا تالقىلاۋ كەرەك» دەگەن ۇستانىممەن ۇندەس ەدى.

ۇلتتىق قۇرىلتاي يدەياسىنا سكەپتيكالىق كوزقاراسپەن قاراۋشىلار كوپ بولعانىمەن، ءۇش جىلدىڭ ىشىندە ول ءوزىن رەفورمالىق زاڭداردىڭ گەنەراتورى رەتىندە كورسەتە ءبىلدى.

ناقتىراق ايتساق، 2024 جىلدىڭ وزىندە عانا ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ باستاماسىمەن بىرنەشە ماڭىزدى زاڭ قابىلداندى.

ءبىرىنشىسى – «ايەلدەر قۇقىعى مەن بالالار قاۋىپسىزدىگى تۋرالى» زاڭ. بۇل زاڭدى كوپشىلىك ەكس-مينيستر قۋاندىق بيشىمبايەۆتىڭ اتىشۋلى ىسىمەن بايلانىستى قابىلداندى دەپ جاڭساق ءتۇسىنىپ ءجۇر. بۇل زاڭ تۋرالى باستاما ۇلتتىق قۇرىلتايدا كوتەرىلگەن بولاتىن.

ەكىنشىدەن، ەسىرتكى مەن ۆەيپ ساۋداسىنا اۋىزدىقتايتىن  ەلەكتروندى تەمەكى (ۆەيپ) ونىمدەرىن ساتۋعا جانە وندىرۋگە تولىقتاي تىيىم سالۋدى كوزدەيتىن زاڭ قابىلداندى.

مەملەكەتتىك رامىزدەر مەن اتاۋلاردى بىرىزدەندىرۋگە ارنالعان «ونوماستيكا جانە گەرالديكا تۋرالى زاڭ» قابىلداندى. ۇلتتىق قۇرىلتايدا ەلتاڭبانىڭ قازىرگى كەسكىنىن سوۆەت كەزەڭىندەگى گەربكە ۇقساتقانداردىڭ ۇسىنىسى دا تالقىعا تۇسكەن. بۇل ماسەلە قوعام ىشىندە كەڭىنەن تالقىلانىپ، قازىرگى نۇسقاسى وزگەرىسسىز قالدى.

مەملەكەتتىك كەڭەسشى  ەرلان قارين ۇلتتىق قۇرىلتاي تەك پىكىر الماسۋمەن شەكتەلمەيتىن، ناقتى شەشىمدەر قابىلداۋعا باعىتتالعان قۇرىلىم ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ ءجۇر. ول شەشىمدەر ەلدىڭ الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنە، رۋحاني تولىسۋىنا عانا باعىتتالىپ جاتقان جوق، ەكونوميكانىڭ ماڭىزدى پروبلەمالارىن دا قامتىپ ءجۇر.

مىسالى، اتىراۋداعى قۇرىلتايدا  پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ اۋىلدار مەن اۋدان ورتالىقتارىنىڭ تۇرعىندارىنا ارناپ، حالىقتىڭ الەۋمەتتىك وسال ساناتتارى ءۇشىن مولشەرلەمەسى 7 پايىزدان اسپايتىن تۇرعىن ءۇي باعدارلاماسىن ىسكە قوسۋدى تاپسىردى.

«سونىمەن قاتار ۇكىمەتكە مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستاماسىمەن ساتىپ الۋ قۇقىعىمەن بەرىلەتىن جالعا بەرىلەتىن تۇرعىن ءۇي كولەمىن ايتارلىقتاي ارتتىرۋ قاجەت. سونداي-اق تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنداعى رەكوردتىق كورسەتكىشكە اينالاتىن جوندەۋ-قۇرىلىس جۇمىستارىمەن كەمىندە 12 مىڭ شاقىرىم جولدى قامتۋ مىندەتى قويىلدى. ەلدەگى ازاماتتاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسى مەن قورشاعان ورتانىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ ءۇشىن كەمىندە 1 700 شاقىرىم گاز جەلىلەرىن جاڭعىرتۋدىڭ دا ماڭىزى زور. بۇل باستامالاردىڭ بيىلعى جىلى وتاندىق كاسىپورىنداردى بارىنشا تارتۋ ارقىلى جۇزەگە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر»، - دەيدى ەرلان قارين. مەملەكەتتىك كەڭەسشى اتاعان شارالاردىڭ ءبارى پرەزيدەنتتىڭ بيىلعى جولداۋىندا ناقتى كورىنىس تاپقانىن ايتۋ كەرەك.

مۇنىڭ ءبارى ۇلتتىق قۇرىلتاي قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك-ساياسي ومىرىندە ماڭىزدى ءرول اتقاراتىن قۇرىلىمعا اينالعانىن ايعاقتايدى.

سەنىمسىز ستاتيستيكا

 قازاقستاندا قۇمار ويىن مەن ءباس تىگۋگە تاۋەلدى ادامداردىڭ سانىن ەشبىر ورگان ءدوپ باسىپ ايتا الماي كەلەدى. بىلتىر وسى ماسەلەگە ارنالعان زاڭ جوبالارىن تالقىلاعان كەزدە ءماجىلىس دەپۋتاتتارى 350 مىڭ ادامنىڭ لۋدومانياعا ۇشىراعانى ەكەنى تۋرالى دەرەك كەلتىرگەن بولاتىن. ال دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى ۇسىنعان ستاتيستيكا بويىنشا، قۇمار ويىنعا اربالعانداردىڭ سانى 36 مىڭنان اسپايدى. ەكى دەرەكتىڭ ايىرماشىلىعى 10 ەسە. بىلتىرعى مالىمەت بويىنشا، تەك 9 ادامعا عانا رەسمي «لۋدومانيا» دياگنوزى قويىلعان.

دەرەكتەردىڭ بۇلايشا قۇبىلۋى ەلدە جاۋاپتى ماماندار مەن ورگاندار  اتالمىش دەرتتىڭ تابيعاتىن ءالى تولىق ءتۇسىنىپ بولماعانىن كورسەتەدى.

قۇمار ويىن مەن ءباس تىگۋ، ۇتىس جاريالاۋ ءبىزدىڭ ەلدە تابىستى بيزنەس بولىپ ەسەپتەلەدى. ال قوعامنان سۇرانىس بولماسا، بيزنەستىڭ تابىستى بولۋى تىپتەن مۇمكىن ەمەس. قۇمار ويىن بيزنەسى تابىستى دەپ كەسىپ ايتۋىمىزعا ۇلتتىق بيۋرو ستاتيستيكاسىنىڭ بىلتىرعى رەسمي مالىمەتى نەگىز بولا الادى.

2023 جىلى بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولار 368،7 ملرد تەڭگەنىڭ قىزمەتىن كورسەتكەن.  كەيىنگى بەس جىلدا كورسەتىلگەن قىزمەتتىڭ جالپى سوماسى 1 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. سالىستىرۋ ءۇشىن ايتساق، 2023 جىلى مەملەكەت عىلىمدى دامىتۋعا جالپى ىشكى ءونىمىنىڭ 0،14 پايىزىن جۇمساعان. مۇنى تەڭگەگە شاقساق، 172،6 ملرد تەڭگە بولادى.

 زاڭ پارمەنى

 مۇنداي اۋقىمداعى بيزنەستى زاڭمەن قاتاڭ رەتتەمەسە، سالدارى سۇمدىق بولۋى مۇمكىن ەكەنىن پرەزيدەنت تە تالاي ايتقان.

ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەلەرى دە بۇل ماسەلەنى قايتا-قايتا كوتەرىپ، پارلامەنتتىڭ ارنايى زاڭ اكتىلەرىن قابىلداۋىنا ىقپال ەتتى. سول نورمالاردىڭ ەڭ ماڭىزدى دەگەندەرى مىنالار:
- ليسەنزيالاۋ پروسەدۋرالارى قاتاڭداتىلدى. ناقتىراق ايتساق، قۇمار ويىندارىن ۇيىمداستىراتىن ۇيىمداردىڭ ليسەنزيا الۋى قيىندادى. ارنايى ليسەنزيا الۋ ءۇشىن ولار قارجىلىق تۇرعىدان تۇراقتىلىقتى كاسىپورىن ەكەنىن دالەلدەپ، تاپقان تابىسى مەن تولەگەن سالىعى، جۇمىس ءتارتىبى تۋرالى جۇيەلى ەسەپ بەرۋگە مىندەتتەلدى.
- جارناماسى شەكتەلدى. ياعني، بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن توتاليزاتورلاردىڭ جارناماسىن كولىك سىرتىنا جاپسىرۋعا، ماسس-مەديادا جارنامالاۋعا، كينو مەن بەينەروليكتەرگە كىرىكتىرۋگە،  انىقتامالىق قىزمەت ارقىلى ناسيحاتتاۋعا تىيىم سالىندى. ۇتىس جارناماسىن وسى ىسكە ماماندانعان، رەسمي جۇمىس ىستەيتىن كاسىپورىن عيماراتىنا عانا ىلۋگە رۇقسات بەرىلىپ وتىر. سونداي-اق، سپورت سالاسىنا ماماندانعان ب ا ق ارقىلى، سپورتشىلاردىڭ جارىسقا كيەتىن كيىمى ارقىلى جارنامالاۋعا رۇقسات بار.
- قۇمار ويىنعا تاۋەلدىلىكتەن ەمدەۋ مەن الدىن الۋعا ارنالعان ورتالىقتاردى دامىتۋعا مەملەكەتتەن بولىنەتىن قارجى كولەمى ارتتىرىلدى.
- ونلاين ويىندار زاڭمەن رەتتەلدى.  شەتەلدىك ونلاين-كازينو مەن بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەرگە تىيىم سالىندى.
- ويىن بيزنەسىنىڭ كاسىپورىندارى ويىنشىلاردى قولداپ، اقپاراتتىق-كەڭەس بەرۋگە مىندەتتەلدى.
ناۋرىز ايىنىڭ ورتاسىندا  قازاقستاندىقتارعا قۇمار ويىن مەن باستەن ءوزىن ء-وزى شەكتەۋدىڭ ونلاين قىزمەتى پيلوتتىق رەجيمدە ىسكە قوسىلعان بولاتىن. اينالدىرعان ءبىر اپتانىڭ ىشىندە 10 مىڭ ادام وسى قىزمەتتى پايدالانىپ، ءوزىن شەكتەۋ تۋرالى شەشىم قابىلداعان.
       قازاقستانداعى لۋدومانداردىڭ ورتاق بەت-بەينەسى دە ءالى بەيمالىم. بۇعان ءبىر جاعىنان اتالمىش جامان ادەتتىڭ جاپپاي تارالۋى كەدەرگى بولىپ وتىر. ويىن بيزنەسى ۇسىناتىن قىزمەتتىڭ ءار ءتۇرىن ەڭكەيگەن قارتتان مەكتەپ قابىرعاسىنداعى وقۋشىعا دەيىن پايدالانىپ ءجۇر.  پسيحولوگتار 14-18 جاس اراسىنداعى وسپىرىمدەردىڭ قۇمار ويىنعا اينالاسىنداعى دوستارىنىڭ اسەرىنەن، گادجەتتەردە سامساپ تۇراتىن جارنامالاردىڭ كەسىرىنەن دۋشار بولاتىنىن ايتادى. دەگەنمەن بالانىڭ بۇل ويىندارعا قۇمارلىعى ومىردەگى، وتباسىنداعى باسقا قيىندىقتار كەزىندە ۇدەيتىن كورىنەدى.

لۋدومانيا جاس تالعامايدى

 ال 18-30 جاس اراسىنداعى ادامداردىڭ ورتاسىندا سپورت جارىستارى كەزىندە ءباس تىگۋ سانگە اينالعان. بۇل ساناتتاعى جاستار «ارتىلعان اقشاسىن» ونلاين كازينوعا سالۋعا قۇمار كەلەدى. بۇل جاستاعى ازاماتتاردىڭ كوبى وتباسىن قۇرماعان نەمەسە جاس وتباسى يەسى بولعاندىقتان مويىنداعى جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنبەي، از ۋاقىتتىڭ ىشىندە كوپ پايدا تابۋعا اۋەس كەلەدى.

30 بەن 50 جاس اراسىنداعىلار وتباسى مەن جۇمىستاعى كۇيزەلىستەردەن ءبىر ءسات ارىلۋ ءۇشىن ۇتىسقا سالىنىپ جاتادى. بۇلاردىڭ اراسىندا تۇرمىسى جولعا قويىلعان، تۇراقتى تابىسى بار ادامدار دا ءجيى كەزدەسەدى. مۇنى پسيحولوگتار «كومفورت اياسىنىڭ كەرى سالدارى» دەپ تۇسىندىرەدى. 

50-دەن جوعارى جاستاعىلاردىڭ اراسىندا زەينەت جاسىنداعىلاردىڭ دا لۋدومانياعا ۇشىراۋ فاكتىلەرى تىركەلە باستاعان. ماماندار ونىڭ سەبەبىن جالعىزدىقتان كورەدى. قازاق قوعامى كەيىنگى 20 جىلدا جاپپاي قالاعا كوشكەنىن ەسكەرسەك، وتباسىنداعى اتا مەن اجە ينستيتۋتىنىڭ قالا جاعدايىنا ساي  بەيىمدەلۋى قارتتاردى جالعىزدىققا دۋشار ەتكەنى جاسىرىن ەمەس.

 ويىن قۇمارلىق – قىمبات دەرت

 ويىن بيزنەسى تابىستى ەكەنىن ايتتىق. ال لۋدومانيادان ەمدەۋ قىزمەتى قانشالىقتى تابىستى؟ بۇل تۋرالى رەسمي ستاتيستيكا جۇرگىزىلمەيدى. بىزگە تەك قانداي رەسمي كلينيكالار بار ەكەنى بەلگىلى.

 ولار:

- استانا قالاسىنداعى رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى؛

- الماتى قالاسىنداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى؛

- شىمكەنت قالاسىنداعى پسيحيكالىق دەنساۋلىق ورتالىعى؛

- اقتوبە، پاۆلودار، قوستاناي، تاراز، وسكەمەن قالالارىنداعى تاۋەلدىلىكتەن ارىلتۋ ورتالىقتارى.

بۇل ورتالىقتاردا لۋدومانيادان ەمدەۋدىڭ بىرنەشە ءتاسىلى قولدانىلادى. ناقتىراق ايتساق، پسيحوتەراپيا، دارى-دارمەكپەن ەمدەۋ، توپتىق تەراپيا، وتباسى تەراپياسى.

مەملەكەتتىك ورتالىقتار نەگىزىنەن دەرتكە دۋشار ادامداردى تەگىن ەمدەيدى. ءبىراق ونداي ورتالىققا ءبىر جاتىپ شىققان ادام رەسمي ەسەپكە الىنادى دەيتىن ۇرەي كەلەشەگىنە، مانسابىنا الاڭداعان ادامداردىڭ وزدىگىنەن ەمدەلۋىنە كەدەرگى.

ال جەكە مەنشىك كلينيكالاردىڭ قىزمەتى اجەپتاۋىر قىمبات. جەكە پسيحيكالىق-تەراپيالىق  ورتالىقتار مەن وڭالتۋ مەكەمەلەرىنىڭ جارناماسىنا زەر سالساڭىز، ەمدەلۋ شىعىندارى  50 مىڭ تەڭگە مەن 200 مىڭ تەڭگەنىڭ اراسىندا  بولاتىنى ايتىلادى. ويتكەنى ەم ناتيجەلى بولۋ ءۇشىن 3 ايدان 6 ايعا دەيىن كلينيكادا قاماپ ەمدەۋ ءتاسىلى ءجيى قولدانىلادى. ءوزىنىڭ لۋدومانياعا شالدىققانىن ىشتەي مويىنداي بىلگەن ادامدار ءتۇرلى ساۋالنامالاردا اسىرەسە ءباس تىگۋدەن، ونلاين كازينو ويىندارىنان، پوكەر مەن رۋلەتكانىڭ تاۋەلدىلىگىنەن زارداپ شەكەنىن ايتقان.