قازاق قوعامىندا «ب ا ق» ۇعىمى ءارقاشان ەڭبەكتىڭ، سابىردىڭ جانە سەنىمنىڭ سەرىگى رەتىندە قابىلدانعان. «سابىر ءتۇبى – سارى التىن» دەيدى حالىق. جاقىندا 37 855 200 تەڭگە كولەمىندەگى ۇتىس يەسىن تاپقاندا، بۇل ماتەل تاعى ءبىر مارتە وزەكتىلىگىن دالەلدەگەندەي بولدى. 5/36 لوتەرەياسىنىڭ جاڭا ميلليونەرى – الماتى قالاسىنىڭ تۇرعىنى نۇربول. ول 15 جىل بويى لوتەرەيا ۇتىستارىنا تۇراقتى تۇردە قاتىسىپ كەلگەن. ءبىر قاراعاندا، بۇل جاي عانا ستاتيستيكالىق ساتتىلىك سياقتى كورىنۋى مۇمكىن. ءبىراق 15 جىل دەگەن – تاباندىلىقتىڭ ولشەمى، ءۇمىتتىڭ ۇزىلمەگەن ۋاقىتى.

نۇربولدىڭ «بۇل كۇندى ۇزاق كۇتتىم» دەگەن ءسوزى – جەكە ادامنىڭ قۋانىشى عانا ەمەس، قوعامداعى سەنىم فەنومەنىنىڭ كورىنىسى. ءار بيلەت – مۇمكىندىك. ءبىراق مۇمكىندىك پەن جاۋاپكەرشىلىك قاتار جۇرگەندە عانا ونىڭ الەۋمەتتىك سالماعى ارتادى.

ۇلتتىق دەڭگەيدەگى لوتەرەيا نارىعىندا بۇل باعىتتى ايقىنداپ وتىرعان قۇرىلىم – «ءساتتى جۇلدىز». ۇلتتىق لوتەرەيا پرەزيدەنتى لىتكينا ماريا ۆلاديميروۆنا ءىرى ۇتىستاردىڭ ءاردايىم جۇيەلى الەۋمەتتىك جۇمىسقا ۇلاساتىنىن اتاپ كورسەتەدى. ونىڭ سوزىنشە، ءاربىر ساتىلعان بيلەت – تەك ۇتۋ مۇمكىندىگى ەمەس، قوعام دامۋىنا قوسىلعان ناقتى ۇلەس. بۇل جەردە ماڭىزدىسى – بيزنەس-مودەلدىڭ وزەگىنە 10% الەۋمەتتىك اۋدارىمداردىڭ ەنگىزىلۋى. وپەراسيالىق ويىن كىرىسىنىڭ 10% وتاندىق سپورتتى دامىتۋعا، تاعى 10% «قازاقستان حالقىنا» قوعامدىق قورىنا جانە 3% كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ دامۋىنا قولداۋعا  باعىتتالادى.

بۇل – جاي ستاتيستيكا ەمەس. الەۋمەتتىك كاپيتالدى قالىپتاستىرۋدىڭ ناقتى تەتىگى. ماسەلەن، 9–28 اقپان ارالىعىندا وتەتىن «مارافون Charity» قايىرىمدىلىق اكسياسى اياسىندا جينالعان قاراجاتتىڭ ءبىر بولىگى «100 اۋىل» جوباسىن قولداۋعا جۇمسالادى. بۇگىنگى تاڭدا وسى جوبا ارقىلى 30 000-نان استام بالا جانە 140 مەكتەپ سپورتتىق ينۆەنتارمەن قامتىلعان. بۇل – قۇرعاق ەسەپ ەمەس، اۋىل بالاسىنىڭ قولىنا تيگەن دوپ، مەكتەپ اۋلاسىندا ورناتىلعان تۋرنيك، قوزعالىسقا تۇسكەن ءومىر.

لوتەرەيا تەك ۇتىس مەحانيكاسىمەن شەكتەلمەيدى. ماسەلەن، «LOTO 6/49» تيراجدىق فورماتى – لوتەرەيا مادەنيەتىن قۇرىلىمداۋدىڭ مىسالى. قاتىسۋشى 1-دەن 49-عا دەيىنگى ساندار اراسىنان كومبيناسيا جينايدى، اۆتوتاڭداۋ مۇمكىندىگى بار. ءار بيلەت بويىنشا ۇتىس سوماسى 500 - 50 000 000 ₸ ارالىعىندا بەلگىلەنگەن. ال سۋپەر جۇلدە – 50 000 000 ₸. كەلەسى تيراج 915 نومىرىمەن 11 اقپان 2026 جىلى، 22:00-دە تىكەلەي ەفيردە وتەدى. بۇل اشىقتىق پەن جاريالىلىق قاعيداتىنىڭ ساقتالعانىن كورسەتەدى.

الەمدىك تاجىريبەگە كوز سالساق، ۇلىبريتانياداعى National Lottery جىل سايىن الەۋمەتتىك جوبالارعا ميللياردتاعان فۋنت باعىتتايدى. فرانسيادا FDJ ۇلتتىق مادەني مۇرا وبەكتىلەرىن قالپىنا كەلتىرۋگە قارجى بولەدى. اقش-تا شتاتتىق لوتەرەيالار ءبىلىم بەرۋ قورلارىن تولىقتىرۋدىڭ ماڭىزدى كوزىنە اينالعان. ياعني، لوتەرەيا – تەك كوڭىل كوتەرۋ ەمەس، قوعامدىق قارجىلاندىرۋ قۇرالى.

قازاق ويشىلى اباي «پايدا ويلاما، ار ويلا» دەگەن. قازىرگى لوتەرەيا نارىعىندا بۇل ۇستانىم بيزنەستىڭ جاڭا ەتيكاسىنا اينالۋى ءتيىس. ەگەر تابىس قوعامعا قايتسا، وندا لوتەرەيا الەۋمەتتىك كەلىسىمنىڭ ءبىر بولىگىنە اينالادى. «ۇتىس – جەكە تاريح، ءبىراق ونىڭ ارتىندا ورتاق قۇندىلىقتار تۇرۋى كەرەك» دەگەن تۇجىرىم وسىدان تۋىندايدى.

ارينە، سىن دا بار. لوتەرەيا – تاۋەكەل. ءبىراق تاۋەكەل مادەنيەتى قالىپتاسقاندا، ول جاۋاپكەرشىلىكپەن ولشەنەدى. قوعامدىق باقىلاۋ، اشىق ەسەپ، ناقتى پايىزدىق اۋدارىمدار – وسى سەنىمنىڭ تىرەكتەرى.

37 855 200 تەڭگە ۇتىپ العان نۇربولدىڭ وقيعاسى – جەكە ادامنىڭ جەڭىسى. ال 50 000 000 ₸ كولەمىندەگى سۋپەر جۇلدە – كەلەسى مۇمكىندىكتىڭ سيمۆولى. ءبىراق 30 000 بالا مەن 140 مەكتەپكە جەتكەن سپورتتىق قۇرال-جابدىق – جۇيەلى الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ ناتيجەسى.

قازاق ادەبيەتىندە ساكەن سەيفۋللين «ءومىر – كۇرەس» دەگەن ەدى. بۇل كۇرەس تەك جەكە تابىس ءۇشىن ەمەس، ورتاق يگىلىك ءۇشىن دە ءجۇرۋى كەرەك. لوتەرەيا سالاسىنىڭ بولاشاعى دا وسى تەڭگەرىمدە جاتىر: مۇمكىندىك پەن مىندەتتىڭ، ۇتىس پەن ۇلەستىڭ، جەكە قۋانىش پەن قوعامدىق جاۋاپكەرشىلىكتىڭ توعىسىندا.

ساتتىلىك – كەزدەيسوقتىق ەمەس. ول سەنىممەن، جۇيەمەن جانە ورتاق قۇندىلىقتارمەن بەكىتىلگەندە عانا تۇراقتى مودەلگە اينالادى. بالكىم، كەلەسى 50 000 000 ₸ يەگەرى باسقا ءبىر قالا تۇرعىنى بولار. ءبىراق ماڭىزدىسى – ءار بيلەتتەن قوعامعا قايتاتىن ۇلەس. سەبەبى ۇلتتىڭ ۇتىسى – ءبىر ادامنىڭ بايلىعى ەمەس، ورتاق دامۋدىڭ قارقىنى.

قازاقستاندا "جاساندى ينتەللەكت الىپپەسى" كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى ءوتءتى. ەڭبەك — قارقىندىدامىپ كەلە جاتقان جاڭا سالا تۋرالى العاش رەتقازاق تءىلءىندە جازىلعان ءتۇپنۇسقا بولۋىمەنەرەكشەلەنەدى. ءىس-شارا بارىسىندا TurkAI – تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جاساندى ينتەللەكتشىلەرقاۋىمداستىعىنىڭ قۇرىلعانى حابارلاندى. سونداي-اق سالالىق «AI-hub» كومپانياسى مەن ai-hub.kz سايتى تانىستىرىلدى.
 

الماتىدا وتكەن كىتاپتىڭ تانىستىرىلىمىناحالىقارالىق ساراپشىلار عالىمدار، زيالى قاۋىم، قوعام قايراتكەرلەرى، مەديا، ءبىلىم جانە تەحنولوگيا سالاسىنىڭ بەلگىلءى تۇلعالارى مەن ماماندارى قاتىستى.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ«ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا، جاساندى ينتەللەكتتەحنولوگياسىنىڭ تيءىمدءىلءىگءى جىل ءوتكەن سايىن ارتا ءتۇسپەك. سوندىقتان الدىمىزدا اۋقىمدى مءىندەتتەرتۇر. قازاقستان ەۋرازياداعى اسا ءىرءى سيفرلىق حابقااينالۋعا تيءىس. سيفرلىق دامۋ مءاسەلەسءىنە تىڭ، جاڭاشا كءوزقاراسپەن قاراۋ قاجەت»، – دەگەنبولاتىن.

جالپى باستاماشى توپتىڭ ايتۋىنشا، ەلىمءىزدءىڭ دە اتالعان سالا كوشىنەن قالماۋى ءۇشءىن ەكءى جىلبۇرىن قازاق تءىلدءى اۋديتورياعا ارناپ ارنايى ەڭبەكجازۋعا كءىرءىسكەن. سالانى زەرتتەپ جۇرگەن كءىتاپ اۆتورى – جاساندى ينتەللەكت جانە IT تەحنولوگيا سالاسىنىڭ ساراپشىسى، جۋرناليست مەيىرجان اۋەلحان ۇلى"ەڭبەك– باعدارلامالاۋدى بىلمەيتىن، ءبىراق AI مۇمكىندىكتەرىن زەرتتەپ، قولدانعىسى كەلەتىن ادامدارعا ارنالعان. جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى نەگىزگى ۇعىمداردى قاراپايىم تىلمەن تۇسىندىرەءدى. ءقازىردىڭ وزىندە سۇرانىس وتە جوعارى بولعاندىقتان، كىتاپتى ەكىنشى باسىلىمعا جىبەرىپ جاتىرمىز»،-دەدى.

بەلگىلى جۋرناليست، قالامگەر، پۋبليسيست ءارى ەڭبەكتىڭ رەداكتورى قاينار ولجاي جاساندى ينتەللەكت دەگەن نە دەگەن ساۋالعا تولىق جاۋاپ بەرەتىن كىتاپتىڭ ءوتە ساۋاتتى جازىلعانىن، قازاق وقىرمانىنا اۋاداي قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. "ال جاساندى ينتەللەكتى قالاي جۇمساۋ كەرەك" دەگەندەر ءۇشءىن تولىق ءتاجءىريبەلءىك كۋرس قامتىلعان. وي ءىسءىندەگءى قولعاناتقا سان سالادا بەرىلەتءىن تاپسىرما (ونى "پرومپت" دەيدى ەكەن) تولىق ءتىزءىلگەن. شەكەسىنەنشەرتىپ الىپ قولدانا بەرەسىز»،-دەدى.

قازاق ۇلتتىق قىزدار پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ باسقارما تءوراعاسى – رەكتورى، كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى گءۇلميرا قانايبولسا، «ءبىلىم بەرۋ سالاسىندا وزگەرىستەردى جاسايتىن بىردەن-بىر فاكتور تەحنولوگيا. اتالعان كىتاپ، وتاندىق عىلىم مەن ءبىلىم سالاسىنىڭ جاڭا وزگەرىستەرگە بەيىمدەلۋىندە ماڭىزدى قادام دەپ سانايمىن»،-دەدى.

سونداي-اق بەلگىلءى مەديا مەنەدجەر، قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسىڭىرگەن قايراتكەرءى نۇرجانجالاۋقىزى، بەلگىلءى ءادەبيەتتانۋشى عالىم ماماي اقەتوۆ، ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتءىنءىڭ جۋرناليستيكافاكۋلتەتءى دەكانى قانات ءاۋەسباي وزگە دە قاتىسۋشىلار ءوز لەبىزدەرىن ءبىلدىردى.  

كىتاپ تۋرالى بەلگىلى پەداگوگ ومىربەك شىنىبەك ۇلى دا «وسى كىتاپتى وقۋ-اعارتۋمينيسترلءىگءىنءىڭ ساراپشىلارى قاراپ شىعىپ، قوسار-الار تۇستارى بولسا، اۆتورمەن جۇمىس ءىستەپ، مەكتەپتەرگە تاراتۋ كەرەك. جاساندى ينتەللەكت ءداۋءىرءىندە ونى دۇرىس قولدانۋ، پرومپتاردى دۇرىسجازۋ ءادءىسءى ماڭىزدى دەپ ويلايمىن»،-دەپ سالالىق مينيسترگە ۇسىنىس جاساعان بولاتىن.  

كىتاپ ورتالىق ازيا ەلدەرءىندە جاساندىينتەلەكت سالاسىنا قاتىستى العاش شىققاندىقتان ءوزبەكستان، قىرعىزستان ەلدەرءىنەن اۋدارۋعاۇسىنىستار تءۇسكەن.

مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرءى، ءتۇركءى ءدۇنيەسءى جازۋشىلار وداعىنىڭ تءوراعاسى ۇلىقبەك ەسداۋلەتالەمدە ءقازىر ەڭ ماڭىزدى سالاعا اينالعان جاساندى ينتتەلەكت بويىنشا دا باۋىرلاس ەلدەردىڭ دە الاتىن ءوز ەنشىسى بار ەكەنىن ايتتى.

ءىس-شارا اياسىندا جاڭا قۇرىلعان «AI-HUB»كومپانياسىنىڭ ماقساتى ايتىلدى. ونىڭ باسشىسى ەرجانار اشەيحاننىڭ سوزىنشە، كومپانيا – جاساندى ينتەللەكت، IT، كيبەر ءجانە اقپاراتتىق قاۋءىپسءىزدءىك، اقپاراتتىق جءانە سيفرلىق تەحنولوگيالار، سونداي-اق بيوتەحنولوگيالاردى زەرتتەۋ مەن دامىتۋعاباعىتتالعان بءىرەگەي ۇيىمعا اينالۋدى كوزدەيدى.نەگىزگى ماقساتى – وزىق تەحنولوگيالاردى تءۇرلءى سالالارعا ەنگءىزۋ، حالىقتىڭ سيفرلىق جءانەاقپاراتتىق ساۋاتىن ارتتىرۋ، سونداي-اق سالالىق ستارتاپتاردى قولداۋ.

جاساندى ينتەللەكتكە قاتىستى العاش رەت وقۋلىق باسىپ شىعارعان Ai-Hub publishing باسپاسى بولسا،الداعى ۋاقىتتا  جاراتىلىستانۋ، IT مەن جاساندىينتەللەكت سالاسىنا قاتىستى ءالەمدەگءى تانىمالكءىتاپتاردى قازاقشا اۋدارماق. سونىمەن قاتار، سالاعالىمدارى، ماماندارىمەن بءىرلەسە وتىرىپبالالارعا، وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعانوقۋلىقتار مەن ءادءىستەمەلەر ءازءىرلەۋدءى كءوزدەپ وتىر.سونداي-اق جاساندى ينتەللەكت تەرميندەرءىن جاساۋمەن ەنسيكلوپەدياسىن قازءىردەن باستاپ دايىنداۋدىقولعا الماق.

سونداي-اق «AI-HUB» كومپانياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى نۇربولات نىشانبايەۆ ءتۇركءى مەملەكەتتەرءى جاساندى ينتەللەكت سالاسى وكىلدەرىنىڭ باسىن قوساتىن TurkAI قاۋىمداستىعى قۇرىلىپ، باۋىرلاس ەلدەرمەن بءىرلەسكەن جۇمىستاركءۇشەيتءىلەتىنى حابارلاندى. جيىنعا تۇركى ەلدەرىنەن جانە ەۋروپادان جاساندى ينتەلەكت سالاسىندا جۇمىس ءىستەيتءىن كومپانيا باسشىلارى ونلاين قاتىسىپ، ءوز پىكىرلەرىن ءبىلدىردى.  

تۇركيانىڭ Robotzade تەحنولوگيالىق كومپانياسى ديرەكتورى مەرت دوعان  تۇركى مەملەكەتتەرىنىڭ جاساندى ينتەللەكت اسسوسياسياسىنىڭ قازاقستاندا قۇرىلۋىنىڭ ءوزءى ماڭىزدى وقيعا دەپ اتاپ ءوتتءى. «تۇركى حالىقتارى اراسىنداعى بايلانىس تەك، ساياسات پەن ەكونوميكادا عانا ەمەس، سونىمەن قاتار ءبىلىم، عىلىم جانە تەحنولوگيا سالالارىندا دا وتە مىعىم بولۋى قاجەت دەپ سانايمىن. قازاق تىلىندە تۇڭعىش جاريالانىپ وتىرعان، «جاساندى ينتەللەكت الىپپەسى» ەڭبەگىمەن قۇتتىقتايمىن. بۇل كىتاپ، تۇتاس تۇركى دۇنيەسى ءۇشىن وتە زور ماڭىزعا يە»،-دەدى.

ال ءوز كەزەگىندە بىرىككەن اراب امىرلىگىنىڭ AI Global كومپانياسى وكىلى اممارا افتاب «جاساندى ينتەللەكتى سالاسىندا العاشقى قازاق تىلىندەگى كىتاپتىڭ جاريالانۋى تۇتاس ايماق ءۇشىن وتە ماڭىزدى قادام. قازاقستاندا، قۇرىلىپ، تۇتاس اۋماقتى قامتۋدى ماقسات ەتىپ وتىرعان اI-Hub  كومپانياسىنا ساتتىلىك تىلەيمىن!»، -دەدى.   

شوتلانديانىڭ AI-Tech solution LTD كومپانياسىنىڭ باس ديرەكتورى روبەرت سيم: «سوڭعى جىلدارى، جاساندى ينتەللەكتى بۇكىل الەم بويىنشا ءومىردىڭ بارلىق سالالارىنا كىرۋدە. بىزگە  بىرلەسىپ كوپتەگەن جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولادى. الداعى ۋاقىتتا قازاقستاننىڭ AI-Hub كومپانياسىمەن ورتاق جوبالارىمىزدى جۇزەگە اسىراتىمىزعا سەنىمىم مول»،-دەدى.

ۇيىمداستىرۋشىلار الداعى ۋاقىتتا كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرى استانا قالاسى مەن بارلىق وبلىس ورتالىقتارىندا وتەتىنىن حابارلادى.

دۇنيەجۇزىلىك باقىت بايانداماسى (World Happiness Report) دەرەكتەرى بويىنشا قازاقستان وزبەكستاننان – 10، رەسەيدەن – 13، قىرعىزستاننان – 32 ورىنعا العا شىعىپ، 43ء-شى ورىنعا تابان تىرەدى. 

وسىلايشا، ەلىمىز تمد-عا مۇشە مەملەكەتتەر رەيتينگىندە ەڭ باقىتتى ەل رەتىندە تانىلىپ، كوش باستاپ تۇر.

2024 جىلى قازاقستان اتالعان تىزىمدە 49-شى ورىندا بولعان. دۇنيەجۇزىلىك باقىت بايانداماسى — 140-تان استام ەلدىڭ دەرەكتەرى نەگىزىندە جاسالاتىن جانە جىل سايىن Gallup، بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمى، وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتى جاريالايتىن رەيتينگ.

— باقىت دەڭگەيى وبەكتيۆتى دەرەكتەردى — جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم، الەۋمەتتىك قولداۋ، سالاۋاتتى ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى، ەركىندىك، جومارتتىق جانە سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كوزقاراستى نازارعا الا وتىرىپ، الەمدىك Gallup ساۋالناماسى نەگىزىندە ەل تۇرعىندارىنىڭ سۋبەكتيۆتى باعالاۋىن ەسكەرەتىن بىرنەشە كريتەريي بويىنشا انىقتالادى. مۇندا رەسپوندەنتتەر ءوز ومىرىنە كوڭىلى تولۋ دەڭگەيىن 0-دەن 10-عا دەيىنگى كورسەتكىش نەگىزىندە باعالايدى، — دەلىنگەن قۇجاتتا.