Valúta baǵamy
  • USD -

    497.9
  • EUR -

    588.5
  • RUB -

    6.51
Vandalızmmen qoǵam bolyp kúresý qajet
aikyn.kz 29 sáýir 2024
Vandalızmmen qoǵam bolyp kúresý qajet

Únemi búlinip qalatyn aıaldamalar men qoqys salǵysh­ty, kóshedegi oryndyqtardy syndyryp ketý,  oryndyqtardyń aldy men artyna oıyp jazyp jazý ketý, túrli mádenı, demalys oryndaryndaǵy eskertkishterdy syzyp ketý Qazaqstanda únemi kezdesetin faktorlardyń biri. Bul dertpen qoǵam bolyp kúresý qajet.

Jalpy vandalızmniń shyǵý tarıhy tereńde. 450 jyldary Rım ımperıasynda paıda bolǵan. Túp maǵynasy «qıratýshy», «syndyrýshy» degendi bildiredi. Rım ımperıa bolyp turǵanda, mádenıeti osal taıpalar Rımniń arhıtektýralyq qurylystaryn qıratqandarǵa qatysty aıtylǵan termın.

QR İİM málimetine qaraǵanda, elimizde jyl saıyn vandalızmge baılanysty myńdaǵan quqyq buzýshylyq áreketter tirkeledi. Tek osy jyl basynan beri bótenniń múlkin qasaqana syndyrǵany, jalpy paıdalaný oryndaryn lastaǵany, ǵımarattar men turǵyn úı-jaılardy búldirgeni úshin 100-ge jýyq adam jazalanǵan. Olardyń bári jaýapqa tartylyp, tıisti jazasyn alǵan.

Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen vandalızmge qarsy kúreı kúsheıtildi. 2023 jyldyń 3 qańtarynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine tıisti túzetýlerge qol qoıyldy. Zań aıasynda vandalızm aktileri, qoǵamdyq jáne jeke múlikti búldirgeni úshin jaza qatańdatyldy. Aıyppul kólemi ósti. Talaptar men qadaǵalaý jumystary kúsheıtilýde. Alaıda aıyppuldy ǵana ósirip vandalızmdi túbimen joıý múmkin emes. Bastysy adamdardyń tabıǵatqa degen sanasyn ózgerte otyryp, onymen barlyǵy jumyla kúrisýi tıis deıdi KazAlpine Club  qoǵamdyq birlestiginiń basshysy Denıs Lýkánchýk.


«Bizdiń qaýymdastyǵynyń músheleri únemi Almaty taýlarynda senbilik ótkizemiz. Tazalyq jumystarynyń bárin óz kúshimizben jasaımyz. Sonda baıqaıtynymyz taýǵa demalysqa keletin adamdar aınalasyn lastap, qoqsyqqa toltyryp, aǵashtardy kesip,  aqparattyq taqtalardy shımaılap ketedi. Talaı qoryqtarda qabirlerdiń qırap jatqanyn, petroglıfterdiń boıalǵanyn kórdik. Tipti, vandaldar turǵyn úılerdi, saıabaqtardaǵy oryndyqtardy, kóshe shamdaryn, aıaldamalar men avtobýstardy búldirip ketedi.  Bul qoǵam derti onymen barlyǵymyz kúresýimiz kerek», – dedi KazAlpine Club  qoǵamdyq birlestiginiń basshysy Denıs Lýkánchýk.

Vandalızm máselesi qazirgi jas ekologtardy da tolǵandyrady. Ekolog Dana Baqytbekqyzynyń aıtýynsha, qazirgi kezde «balalar vandalızmi» deıtin termın kezdesedi. Jasóspirimder arasynda da mádenı, kópshilik oryndardy búldirý oqıǵalary jıi bolady.

«Vandalızmmen baılanys­ty negizgi problemalar – qoǵamdyq sana men bilimniń joqtyǵy. Qazirgi kezde «balalar vandalızmi» degen termın bizdiń sóz qoldanysymyzǵa enip qoıdy. Bul neni kórsetedi?! Balalar men jasóspirimder arasynda qoǵamdyq oryndardyń búldiretin balalar men jasóspirimderdiń kóbeıgenin kórsetedi. Qoǵamdyq keńistikter men ortaq menshiktiń mańyzdylyǵyn túsinbeý, saldarynan adamdardyń qorshaǵan orta men qala nysandaryn baǵalamaýyna jáne olarǵa qamqorlyq jasamaýyna deıin aparady. Men ýnıversıtet qabyrǵasynda oqyp júrgende mektepterde praktıkada boldym. Qazir mektepterde de ekologıalyq bilim, tabıǵatty aıalaý jumystary jaqsy júrgiziletinin baıqadym. Biraq adam sanasynda ekologıalyq mádenıetti tolyq qalyptastyrý úshin bul az. Balaǵa qoǵamdyq mádenıet, qorshaǵan ortany aıalaý týraly otbasydan, balabaqshada, mektepten, qajet bolsa JOO-nan júıeli úıretý kerek. Sonda adamnyń sanasynda ekologıalyq mádenıet tolyq qalyptasady» deıdi ekololog Dana Baqytbekqyzy.

Bul baǵyttada jumystar jan-jaqty júrgizilip jatyr dep aıtsaq bolady. Qazir jastar bunymen jan-jaqty kúres júrgizýde. QR Prezıdentiniń bastamasymen 11 sáýirden bastalǵan respýblıkalyq «Taza Qazaqstan» ekologıalyq naýqany elimizde bir aı boıy júrgiziletin bolady. Osy ekologıalyq aksıa aysynda Astanada vandalızmge qarsy «Toqta, vandal!» aksıasy ótkizildi. Budan da bólek elimizdiń túpkir-túpkirinde osy baǵyttaǵy sharalar kóptep uıymdastyrypy jatyr. Ol sharalardyń maqsaty bir – vandalızm degen qoǵam dertin túbirimen joıý.

«Vandalızm qoǵamnyń múlikke zıany tıgizýi dep eseptemeý kerek. Ol turǵyndardyń qaýipsizdigi men ómir súrý jaılylyǵyna qaýip tóndiretinin jaıt.. Jalpy árbir azamat qala tazalyǵyna nemquraıly qaramaýy qajet. Ásirese jastar vandalızm áreketteriniń aldyn alyp, taza ári qaýipsiz orta qalyptastyrýǵa atsalysqany durys. Bul aksıa qoǵamdyq múliktiń búlinýine jol bermeýdi, sondaı-aq azamattardyń sanasy men jaýapkershiligin attyrýdy nasıhattaıdy», - degen eli «Toqta, vandal!» aksıasy kezinde elordanyń Jastar saıasaty basqarmasynyń basshysy Samat Ibraev.

Qoryty aıtqanda, vandalızm máselesi kópshilikti oılandyratyndaı jaǵdaıǵa alyp kelip otyrKún saıyn buraralyq aqparat quraldarynda halyqtyń múlkin, komýnaldyq menshigin búldirgeni týraly jańalyqtar jıi jarıalanada. Vandalızm derti epıdemıa syndy. Memleket basshysynyń únemi aıtatyn halyqtyń quqyqtyq saýatyn arttyrý jáne qoǵamdyq tártipsizdikter men mádenıetsizdikti boldyrmaý jónindegi mindetter erekshe ózektilikke ıe bolyp otyr. Qazirgi jaǵdaı mundaı zańsyz áreketter úshin jaýapkershilikti kúsheıtýdi qaıta qaraý kerektigin dáleldeıdi.

 

RELATED NEWS
ÓMİRDİ ÓZGERTKEN JEŃİS
30 shilde 2025
ÓMİRDİ ÓZGERTKEN JEŃİS

Keıbir kúnder bar. Tańmen talasa turyp, keshke deıin kúıbeń tirlikpen ótip ketedi. Al keı kúnder bar – ómirdiń betalysyn basqa arnaǵa burady. 20 shilde sondaı kún boldy. Sebebi dál sol kúni TeleBingo oıynynyń efırinde bir emes, eki birdeı taǵdyr ózgerdi. Biri – astanalyq Ǵalymjan, ekinshisi – Túrkistan oblysynyń turǵyny, Vera esimdi úı sharýasyndaǵy áıel.

Bul – jaı ǵana jeńis emes. Bul – júrekke úmit, kózge qýanysh, ómirge ózgeris syılaǵan sát.

6 842 242 teńge. Bir sátte kelgen jeńildik

Munaı men gazdyń arasynda júrip, kúnde eńbek etip júrgen Ǵalymjan – elorda turǵyny. TeleBingo, LOTO 6/49 jáne 5/36 sekildi lotereıalardyń burynnan qatysýshysy. Bul joly da sáttilik qasynan tabyldy. Týra 6 842 242 teńge. Bul – tek aqsha emes, bul – erkin tynys, jeńil dem, bolashaqqa degen senim.

"Úlken qyzyǵýshylyqpen qatysamyn. Biraq jaýapkershilikti de umytpaımyn. Árıne, mundaı jeńis qýanysh pen jeńildik sezimin ákeledi", – deıdi Ǵalymjan. Úılengen, eki balanyń ákesi. Bul aqsha – tek ózine emes, otbasynyń bolashaǵyna salynǵan ınvestısıa. Qaryz jabylady, kúndelikti shyǵyn retteledi.

Jeńis – eńbekpen úıleskende ǵana shynaıy baqytqa aınalady.

Tólebı aýdany. Úı sharýasyndaǵy áıel. 15 mıllıon teńge.

Veranyń oqıǵasy tipti kınoǵa suranyp turǵandaı. Jáı ǵana áıel. Jáı ǵana ana. Úsh balanyń anasy. Joldasynyń súıenishi. Ájesiniń kútýshisi. Alǵashqy lotereıa bıletin úsh aı buryn ǵana satyp alǵan. Buryn-sońdy mundaıǵa qatyspaǵan. Biraq ishteı bir úmitpen satyp alǵan. Sol úmit aqtaldy.

Teledıdardan páter utysy jaıly estigende, sene almady. Ulttyq lotereıanyń call-ortalyǵyna ózi habarlasyp, tekserip kórdi. Sosyn ǵana Shymkenttegi "Sátti Juldyz" keńsesine baryp, utysyn rásimdedi. Biraq páter emes, 15 000 000 teńge aqshalaı syılyqty tańdady. Sebebi ómirdiń jospary keıde páterden de keń.

"Negizi meniń jolym boldy. Al ári qaraı ne bolaryn ómir ózi kórsetedi", – deıdi Vera kúlimdep. Bul kúlki – ishki senimniń, júrek qýanyshynyń beınesi.

Lotereıa – úmittiń ekinshi aty

Keıde biz lotereıany tek sáttilik oıyny dep qabyldaımyz. Biraq árbir bılet – bir taǵdyr. Árbir tıraj – jańa taraý. TeleBingo, LOTO 6/49, 5/36 – bul sandar ǵana emes. Bul – qarapaıym adamdardyń erekshe oqıǵalary. Bul – elimizdiń túkpir-túkpirindegi úmit sáýlesi.

"Jeńimpazdarymyzdy shyn júrekten quttyqtaımyn! Biz árqashan lotereıa qatysýshylaryna qýanysh pen jaqsy emosıalar syılaýǵa daıynbyz. Árbir jeńis – bul jaı ǵana sáttilik emes, shabyt beretin jáne armandarǵa senim uıalatatyn shynaıy oqıǵa", – dedi "Sátti Juldyz" Ulttyq lotereıasynyń prezıdenti Marıa Lytkına.

Bul sózdiń astarynda – júzdegen, myńdaǵan taǵdyrdyń úni jatyr.

29 shilde. Taǵy bir múmkindik.

Jeńis esigin qaqqan sát – qaıta aınalyp soǵýy múmkin. Ol úshin bir ǵana bılet jetkilikti. 29 shildede "Sátti Juldyzdyń" YouTube arnasynda tikeleı efırde LOTO 6/49 qatysýshylary arasynda otbasylyq krosover utysy ótedi. Qatysý úshin 3 000 teńgelik bılet satyp alý jetkilikti. Bıletter saýda núktelerinde jáne sz.kz saıtynda qoljetimdi.

Bul tek temir men dóńgelek emes. Bul – otbasyǵa arnalǵan jańa saıahat. Jańa betburys.

Bir bılet – bir ómir

Ǵalymjan men Veranyń hıkaıasy – lotereıanyń jaı oıyn emes ekenin dáleldeıdi. Bul – senim men shabyttyń, úmit pen bolashaqtyń toǵysqan tusy. Keıde tek bir bılet – ómirdiń baǵytyn túbegeıli ózgertip jiberedi.

Ulys.kz oqyrmandaryna aıtarymyz: sáttilik kútpegen sátte keledi. Biraq oǵan daıyn bolý – óz qolyńyzda.

Al sizdiń bıletińiz daıyn ba?

Qazaqstan –TMD-daǵy eń baqytty el
25 naýryz 2025
Qazaqstan –TMD-daǵy eń baqytty el

Dúnıejúzilik baqyt baıandamasy (World Happiness Report) derekteri boıynsha Qazaqstan Ózbekstannan – 10, Reseıden – 13, Qyrǵyzstannan – 32 orynǵa alǵa shyǵyp, 43-shi orynǵa taban tiredi. 

Osylaısha, elimiz TMD-ǵa múshe memleketter reıtıńinde eń baqytty el retinde tanylyp, kósh bastap tur.

2024 jyly Qazaqstan atalǵan tizimde 49-shy orynda bolǵan. Dúnıejúzilik baqyt baıandamasy — 140-tan astam eldiń derekteri negizinde jasalatyn jáne jyl saıyn Gallup, Birikken Ulttar Uıymy, Oksford ýnıversıteti jarıalaıtyn reıtıń.

— Baqyt deńgeıi obektıvti derekterdi — jan basyna shaqqandaǵy jalpy ishki ónim, áleýmettik qoldaý, salaýatty ómir súrý uzaqtyǵy, erkindik, jomarttyq jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kózqarasty nazarǵa ala otyryp, álemdik Gallup saýalnamasy negizinde el turǵyndarynyń sýbektıvti baǵalaýyn eskeretin birneshe krıterıı boıynsha anyqtalady. Munda respondentter óz ómirine kóńili tolý deńgeıin 0-den 10-ǵa deıingi kórsetkish negizinde baǵalaıdy, — delingen qujatta. 

«Abaıdyń tolyq adam ilimi»: ulttyq qundylyqtar men zamanaýı kózqaras
27 mamyr 2025
«Abaıdyń tolyq adam ilimi»: ulttyq qundylyqtar men zamanaýı kózqaras

Shakarim University-de uly oıshyl, aqyn ári reformator Abaı Qunanbaıulynyń 180 jyldyǵyna arnalǵan Respýblıkalyq jastar forýmy ótti. Forýmnyń bastamashysy — QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrligi. Bul «Tolyq adam» iliminiń memlekettik bilim jáne tárbıe saıasatynyń ózegine aınalǵanyn kórsetedi. Búginde kemel, jaýapty, adamgershilikke negizdelgen tulǵa qalyptastyrý — eldiń turaqtylyǵy men básekege qabilettiliginiń basty sharty.

Forým Abaı men Shákárim dúnıege kelgen qasıetti jerde — Abaı oblysynda ótti. «Abaıdyń Tolyq adam ilimi: Ulttyq qundylyqtar men zamanaýı kózqaras» ataýy eldiń mentaldyq sáýletin qalyptastyryp jatqan bilim berý qaýymdastyǵyn, ǵalymdar men jastardy biriktirdi.

Negizgi taqyryptar: ar-ojdan, eńbek, bilim, ádilet pen jaýapkershilik; «Tolyq adam» – HHİ ǵasyrdaǵy bilimniń jańa baǵyty; Aýezov jáne qazirgi abaıtaný máseleleri; Jetilgen tulǵa – ádiletti qoǵam negizi.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Tolyq adam» konsepsıasy — jastardyń ıntellektýaldyq jáne azamattyq qalyptasýynyń negizi ekenin birneshe ret atap ótti. Forým «İzdenis, taǵylym, talap, nátıje» formýlasy aıasynda ashylyp, bul qaǵıdalar bilim men tárbıe fılosofıasynyń ózegine aınaldy.

Forým maqsaty:Abaıdyń ilimin qazirgi zaman talaptaryna saı qaıta usyný, jastardyń boıyna gýmanızm, ishki ósýge umtylý jáne jaýapkershilik sıaqty qundylyqtardy ornyqtyrý.

Qatysýshylar qatarynda:QR ǴJBM komıteti tóraǵasynyń orynbasary Aqerke Abylaıhanqyzy, profesor Gúltas Qurmanbaı, Astana qalasy sot ákimshiligi departamenti basshysynyń orynbasary Qanat Ospanov, M. Áýezov atyndaǵy OQÝ-dyń baspasóz hatshysy, abaıtanýshy Azımhan Isabek, 70-ten astam JOO ókilderi – prorektorlar, oqytýshylar men stýdentter.

Rektor Dýman Orynbekov Abaı ilimin strategıalyq damý quralyna aınaldyrý qajettigin atap ótti. Aqerke Abylaıhanqyzy ýnıversıtetterdiń tárbıe berýdegi róline toqtalsa, Qanat Ospanov Astanadaǵy sot júıesine zańger túlekterdi tartý boıynsha «Elordaǵa jol» jobasyn tanystyrdy. Profesor Gúltas Qurmanbaı Abaıdy jastarǵa eski tásilmen tanystyrý – olardyń qyzyǵýshylyǵyn joǵaltý qaýpin týdyratynyn eskertip, zamanaýı formattardy qoldaný qajettigin aıtty. Azımhan Isabek Abaıdyń tikeleı urpaqtarynyń Shymkentte jerlenýi týraly tyń derekterdi usyndy jáne «Áýezov pen Abaı» eki tomdyǵyn tanystyrdy.

Shakarim University bastamalary: «Abaı men Shákárim» atyndaǵy fılosofıa jáne etıka ortalyǵyn ashý; «Abaı – Shákárim – búgingi kún» modýlin oqý baǵdarlamalaryna engizý; «Jas tulǵa» arnaıy grantyn taǵaıyndaý; «Jas Abaı joly» sıfrlyq platformasyn iske qosý.

 Forým aıasynda «Abaı jastary» jastar ortalyǵy semınar-trenıng ótkizdi. TED talks formatynda jastar óz oılarymen bólisip, «Qaragóz» qoıylymyn tamashalady, «ShakarimQuiz» oıynyna qatysty.

Eń belsendi qatysýshylarǵa QR Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń alǵys hattary men sertıfıkattary tabystaldy.

Qorytyndy sapar: delegasıa Abaı oblysynyń kıeli oryndaryn — Kúshikbaı memorıaly, Bórili, Syrt Qasqabulaq, Jıdebaı, Abaı–Shákárim keshenin aralady. Bul rýhanı sapar jastarǵa tereń áser qaldyrdy.

Qorytyndy.  Shakarim University uıymdastyrǵan forým – búgingi Qazaqstannyń bolashaǵyna jasalǵan tujyrymdy jaýap boldy. Ol rýhanı mura men qazirgi zaman syn-qaterleriniń túıisken tusynda ómirsheń damý úlgileri men ulttyq baǵyttyń naqty baǵdaryn kórsetip berdi.

Búginde turaqty damý - Qazaqstan saıasatynyń mándik dińgegine aınaldy. Al onyń bastaýy - Jetilgen Adam. Sanaly. Adal. Jaýapty. Sebebi kemel tulǵa qalyptasqan jerde – turaqty qoǵam qurylady.