Ádil, ashyq jáne júıeli saılaý – qazirgi demokratıanyń eń negizgi elementi bolyp tabylady. Demokratıalyq elderdiń eń basty talaby – bıleýshiler bılikke saılaýshylardan, ıaǵnı basqarylatyndar arqyly qol jetkizedi. Bul ókilettikter kezekti saılaý arqyly jańartylady. Saılaý arqyly basqarylatyndar bıleýshilerdiń saıasaty men áreketterine daýys beredi; Olar bıleýshilerdi oń nemese teris maǵynada baǵalaıdy.
1946 jyly kóppartıalyq júıe engizilgennen beri Túrkıa turaqty, ádil jáne ashyq saılaýlar ótkizilgen elderdiń biri bolyp tabylady. Túrkıadaǵy saılaýlar Joǵarǵy saılaý keńesi (YSK) sıaqty qurylǵan ınstıtýttar arqyly táýelsiz sýdıalardyń baqylaýymen ótedi. Sondyqtan Túrkıanyń saılaý qaýipsizdigi men azamattardyń saılaý jáshigine senimin qamtamasyz etý turǵysynan saıası mádenıeti damyǵan.
Túrkıadaǵy saılaýǵa jáne jáshikterge degen senimniń kórinisin saılaýǵa qatysý kórsetkishinen de baıqaýǵa bolady. Túrkıa 2023 jyly 14 mamyrda ótken Prezıdenttik jáne Parlament saılaýymen Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq jáne Damý Uıymy (EYDU) elderi arasynda saılaýǵa qatysý kórsetkishi boıynsha eń joǵary qatysý kórsetkishine ıe 3-shi el boldy. YSK derekterine qaraǵanda, 14 mamyrdaǵy saılaýǵa ishki qatysý kórsetkishi 88,92 paıyz bolsa, Prezıdent saılaýynyń ekinshi kezeńi ótken 28 mamyrdaǵy saılaýda bul kórsetkish 85,72 boldy. EYDU jáne Demokratıa jáne saılaýǵa járdemdesý halyqaralyq ınstıtýty (IDEA) derekterine qaraǵanda Túrkıa 14 mamyrdaǵy ishki saılaýǵa qatysý kórsetkishimen AQSH, Fransıa, Germanıa jáne Ulybrıtanıa sıaqty kóptegen Batys EYDU múshe elderin artta qaldyrdy. Bul derekterdiń taǵy bir tańǵalarlyq tusy Túrkıadaǵy saılaýǵa qatysý kórsetkishi Shvesıa, Danıa, Jańa Zelandıa, Islandıa, Nıderlandy jáne Norvegıa sıaqty saılaýǵa qatysý 80 paıyz shamasynda bolǵan elderden de joǵary.
Túrkıada 31 naýryz jeksenbi kúni jergilikti úkimet jalpy saılaýy ótedi. Túrkıanyń demokratıalyq qundylyqtarǵa adaldyǵyn jáne jergilikti úkimetterge degen jańashyl kózqarasyn kórsetetin 31 naýryzdaǵy jergilikti úkimet jalpy saılaýy ulttyq jáne halyqaralyq arenada úlken mańyzǵa ıe. Sonymen qatar osy saılaý prosesinde qaýipsiz jáne ádil sharttarda júrgizilgen naýqandar Túrkıanyń jergilikti úkimetterge berilgen mańyzdylyq turǵysynan aımaqtaǵy demokratıalyq kemeldengen jetekshi elderdiń biri ekendiginiń belgisi.
Halyqtyń muń-muqtajyn, suranysyn qanaǵattandyrýda birinshi orynǵa qoıatyn jergilikti ózin-ózi basqarý organdarynyń zaman talabyna saı kózqarasy men perspektıvasy bolýyna asa mán beretinimizdi aıtqym keledi. Bul prosestiń halyqtyń demokratıalyq qatysýyn jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdarymen baılanysyn nyǵaıtýda tıimdi ról atqaratyny shyndyq.
Bizde birneshe jyldar boıy qoldanyp kelgen ınovasıalyq mýnısıpalıtet tásilin erekshelendiretin nárse — ol adamdardyń ómir súrý sapasyn jaqsartýǵa, barlyq jaǵdaılarda ashyqtyqty, eseptilikti jáne eń bastysy, tehnologıany tıimdi qoldaný men turaqty damýmen birge azamattarǵa baǵyttalǵan ákimshilikterdi qurýǵa baǵyttalǵan jobalar. Osy kózqarastyń alǵashqy qadamy jáne naqty úlgisi — 1994 jylǵy jergilikti saılaýmen Ystambul qalalyq ákimshiligin basqarý mindetin atqarǵan Prezıdentimiz Rejep Taıyp Erdoǵan myrzanyń basshylyǵymen Túrkıa ákimshilik basqarý salasynda mańyzdy qadamdar jasady. Osydan 30 jyl buryn Prezıdentimiz usynǵan qyzmet kórsetý saıasaty men kózqarasyn saqtaý mýnısıpalıtetterdiń negizgi saıası kózqarasyn quraıdy. Sol sebepti, aldaǵy jergilikti saılaýǵa uqsas kózqaras, ustanym pen qyzmet kórsetý tásilin saqtaý ulttyq jáne halyqaralyq arenada demokratıalyq qundylyqtarymyz ben áleýmettik tutastyǵymyzdy odan ári nyǵaıtady dep senemiz.
2024 jyldyń 31 naýryzynda ótetin jergilikti saılaýdy Túrkıanyń demokratıa jolyndaǵy mańyzdy kezeńi retinde kóremiz. Bul saılaýdyń da Túrkıanyń aımaqtyq kóshbasshylyq kózqarasyn nyǵaıtýdaǵy taǵy bir qadamy dep oılaımyz jáne ony elimizdiń demokratıalyq turǵydan jetilýin jáne áleýmettik turaqtylyqty arttyratyn jalpyǵa birdeı mańyzdy áreket retinde qabyldaımyz. Buǵan qosa, burynǵy barlyq saılaýlar sıaqty, bul saılaý da túrik halqynyń demokratıalyq úderisterge tıimdirek qatysýyna múmkindik beredi; Osylaısha, demokratıamyzdyń nyǵaıýyna septigin tıgizetin bolady.
31 naýryzdaǵy saılaýdyń taǵy bir mańyzdy tusy – bul saılaýdan keıin 4 jyl ishinde jańa saılaý ótkizilmeıdi. Osy 4 jylda Túrkıa Prezıdentimiz Rejep Taıyp Erdoǵan myrzanyń basshylyǵymen bastalǵan damý bastamalaryn báseńdetpeı jalǵastyrady. Sońǵy jyldary baılanys salasynan dıplomatıaǵa, ekonomıkalyq damýdan ınfraqurylymdyq ınvestısıalarǵa deıin barlyq salada kórsetiletin qyzmetter jalǵasyn tabatyn bolady. Sonymen qatar, Túrik ǵasyryna jańa jáne azamattyq konstıtýsıamen kirý maqsaty aldaǵy 4 jyldyń eń mańyzdy másele men kún tártibi bolmaq.
Osy kózqaras aıasynda Túrkıa demokratıalyq standarttaryn joǵarylatyp, tabys pen ál-aýqat deńgeıin arttyryp, aımaqtyq jáne jahandyq akter bolý jolynda Túrik ǵasyryn qurýǵa umtylady. Túrki álemindegi aımaqtyq yntymaqtastyq pen seriktestikterdi ulǵaıtý arqyly Túrkıa ǵasyrynyń Túrki álemi ǵasyry bolýyn qamtamasyz etý qazirgi kezeńdegi basymdyqtarymyz, basty maqsatymyz bolyp qala beredi. Bizdiń eń negizgi saıası uranymyz – Túrki memleketteri uıymynyń túrki áleminiń máselelerine turaqty sheshim tabýda tıimdi bolýy. Sonymen qatar Túrkıanyń saıası sezimtaldyǵyna, ásirese FETÓ jáne DAISH sıaqty terror uıymdarymen kúresýge qatysty ustanymdaryna túsinistikpen qaraýdy dos jáne baýyrlas túrki áleminen kútetinimiz anyq jaıt.
31 naýryzda ótetin saılaýdan keıin Túrkıa demokratıalyq mádenıetine jańa sátti saılaýdy qosady degen senimdemiz, sonymen qatar Ystambul jáne Ankara qalalary sıaqty barlyq provınsıalaryn Túrkıa ǵasyryna daıyndaıdy. Ulttyq damý, 6 aqpandaǵy jer silkinisinen zardap shekken qalalardyń qaıta jandanýy men qurylysy, Ystambýl sıaqty jer silkinisi bolý qaýpi joǵary qalalardyń jer silkinisine tózimdi qalalarǵa aınalýyn qolǵa alý saılaýdan keıingi eń mańyzdy maqsatymyz bolmaq.
Túrkıa budan bylaı da osy ýaqytqa deıin jasaǵandaı saılaýdy demokratıalyq prosedýralar aıasynda ótkizedi, úkimeti men opozısıasy saılaý jáshikteriniń nátıjelerine qurmetpen qaraıdy jáne eń bastysy Túrkıa ǵasyryn qurýdy jalǵastyrady. Sondyqtan 31 naýryzdaǵy jergilikti basqarý saılaýy ishki jáne syrtqy dınamıkasy turǵysynan Túrkıanyń bolashaq onjyldyqtaryna áser etetin saılaý dep aıtýǵa bolady.
Fahrettın Altýn,
Túrkıa Prezıdenti Ákimshiligi komýnıkasıalar basqarmasynyń basshysy
Silteme: Jas qazaq gazeti, https://jasqazaq.kz/tyrkiyada-zhergilikti-akimshilik-sajlauy/
