Keshegi kún kompútersiz múmkin emes edi. Búgingi kún – jasandy ıntellektisiz elestetý qıyn. Biraq osy bir «aqyldy algorıtm» qazaq qoǵamynyń kúndelikti ómirine qalaı endi? Onyń paıdasynan bólek, paıymdap úlgermegen qaýpi joq pa? Másele – mashınanyń mıynda emes, adamnyń nıetinde.

JI keldi. Biraq esik ashyq pa edi?

Jasandy ıntellekt Qazaqstanǵa bir kúnde kelgen joq. Jyldar boıy ǵylymı maqalalarda, salalyq baıandamalarda aıtylyp keldi. Biraq eldegi alǵashqy betburys – 2020 jyldan keıin bastaldy. Mektepterge pılottyq jobalar keldi, bankter vırtýaldy asıstentterge kóshti, al memlekettik qyzmetterge JI engizý bastamasy kóterildi. Alaıda másele bireý: biz oǵan daıyn boldyq pa?

Qarapaıym aýyl mektebin alaıyq. Kompúteri eski, ınterneti baıaý, muǵalimi sıfrlyq saýattylyqtan kýrs ótpegen. Sonda JI qaı jerde iske asady? Al qaladaǵy elıtaly mektepterde oqýshylarǵa jasandy ıntellektpen kod jazý, beınematerıaldy avtomatty jasaý úıretilip jatyr. Bul – bilimdegi sıfrlyq teńsizdik. Jasandy ıntellekt emes, jasandy aıyrmashylyq qalyptasyp jatyr.

Jasandy ıntellekt – ustaz ba, álde ý-shaqpa?

Bilim berý salasyna jasandy ıntellekt engizý – álemdik trend. AQSH pen Qytaıda oqýshylarǵa úı tapsyrmasyn beıimdep beretin algorıtmder bar. Fınlándıada oqýshynyń minez-qulqyn, zeıin deńgeıin, úırený tásilin saraptaıtyn JI júıeleri iske qosylǵan. Al Qazaqstanda she?

Bizde ázirge keıbir platformalar test suraqtaryn avtomatty usyna bastady. Ýnıversıtetterde ChatGPT qoldaný tájirıbesi bar. Biraq oqytýshy men oqýshynyń arasyna túsetin «aqyldy kómekshi» bar ma? Joq. Jáne bir mańyzdy suraq: oqýshynyń ornyna esse jazyp beretin JI-di qaı jerde toqtatamyz? Iaǵnı JI – oqytýshynyń kómekshisi me, álde oqýshynyń qysqa joly ma?

Ákimdikke algorıtm, sotqa sıntaksıs kerek pe?

Memlekettik sektorda JI-di paıdalaný týraly bastamalar bar. Qujat aınalymyn jeńildetý, turǵyndardyń ótinishterin avtomatty taldaý, qoǵamdyq kólik qozǵalysyn basqarý – munyń bári algorıtmmen sheshilmek. Biraq jasandy ıntellekttiń basty jaýy – shala engizilgen reforma.

Mysaly, Sıfrlyq damý mınıstrligi halyqpen dıalog qurý úshin «Digital Agent» qosymshasyn usyndy. Biraq ol halyqtyń tilin emes, algorıtm tilin jaqsy túsinedi. Iaǵnı qoldanýshy suranysyn shyn saraptaı ma? Álde «kútińiz» degen jaýapty sypaıylap jetkizetin programma ma?

Jasandy ıntellekt pen zań – kimdiki kúshti?

Zańnamada JI-ge qatysty túsinikter áli de tolyq qalyptasqan joq. Máselen, jasandy ıntellekt qate sheshim qabyldasa, jaýapkershilik kimde? Baǵdarlamalaýshyda ma, tapsyrys berýshide me, álde eshkimde me? Mundaı «ıesi joq sheshimder» erteń adam taǵdyryna áser etse she?

Eýroodaq 2023 jyly JI týraly arnaıy retteý paketin bekitti. Ol boıynsha medısınalyq, quqyqtyq jáne bilim salasyndaǵy JI-diń jumysy qatań baqylaýda. Qazaqstanda bul másele áli de quqyqtyq sur aımaqta. Sot prosesterinde, mysaly, JI qoldanýǵa bolady, biraq dál qazir onyń algorıtmi qalaı jumys isteıtini ashyq emes. Bul – qaýip emes, qaýiptiń aldyn almaý.

Jasandy ıntellekt – jumyssyzdyqtyń kóleńkesi me?

Eńbek naryǵyna kelsek, JI-diń jetistigi bireýge múmkinshilik, bireýge qaýip. Jýrnalısıka, muǵalimdik, býhgalterıa sıaqty mamandyqtar birtindep avtomattandyrylyp keledi. JI mátin jazady, esep shyǵarady, test qurastyrady. Demek, myńdaǵan adamnyń ornyn algorıtm basa ma?

BUU derekterine súıensek, 2025 jylǵa qaraı álem boıynsha 85 mıllıon jumys orny avtomattandyrý saldarynan joıylýy múmkin. Onyń ishinde Qazaqstan da bar. Al bizde qaıta oqytý, sıfrlyq daǵdylardy úıretý, jańa mamandyqtarǵa baǵyttaý jumysy júıeli júrip jatyr ma? Mine, suraqtyń tórkini osynda.

Mádenıet pen tildiń de mashaqaty bar

JI-diń qazaq tiline beıimdelýi – jeke áńgime. Búginde iri platformalardyń barlyǵy qazaqsha sóıleı bastady deýge kelmeıdi. ChatGPT, Google Assistant, Siri – bári qazaq tiline álsiz jaýap beredi. Sebebi derek az, tildik korpýs jetkiliksiz. Al tilsiz ıntellekt – ulttyq qaýipsizdikke de, mádenı tutastyqqa da qater.

Kóleńkede turǵan taǵy bir másele – qazaqı dúnıetanymnyń beınelenbeýi. JI-men jumys istegen jasóspirim aǵylshyn mátinimen, batys logıkasymen tárbıelenedi. Erteń qazaq tilinde komanda berip, ulttyq tanym aıasynda tapsyrma oryndaı almasa – ol ıntellekt ózge bolmystyń kóshirmesi emes pe?

Biz daıynbyz ba – sandyqqa, sandyraqsyz?

Qazaqstanda «Jasandy ıntellekt tujyrymdamasy» ázirlenip, birneshe mınıstrlik jobalardy qolǵa aldy. Biraq buqara ne bilip otyr? JI qaı salany ózgertedi, kimniń jumysyn jeńildetedi, qaı jerde orny tolmas saldarǵa ákelýi múmkin? Buǵan qoǵam tolyqtaı daıyn ba?

Jalpy JI – qural. Al quraldyń qaıda jumsalatyny – adamnyń óz qolynda. Biz eger ony bilim, medısına, ekologıa, ǵylym jolyna paıdalansaq – utatyn ultpyz. Al eger ony tek tender men tez tabysqa arnasaq – jasandy ıntellekt emes, jasandylyqtyń zamany ornaıdy.

Qorytyndy ornyna

Jasandy ıntellekt – bizdiń bolashaqtaǵy kórshimiz emes. Ol búginnen bastap bizben bir keńsede, bir synypta, bir sot zalynda otyr. Biz ony tanyp úlgermesek, ol bizdi baıaǵyda-aq tanyp aldy. Qazir tańdaý kezeńi: biz JI-di meńgeremiz be, álde ol bizdi meńgere me? Ulttyq múdde, til, táýelsiz sana úshin bul suraq – erteń emes, búgin sheshilýi kerek saýal.

Sıfrlyq dáýir keldi. Biraq onymen birge qaýip te keldi. Endi bilim ordalary – tek oqý emes, aqparat soǵysynyń da maıdany. Kıbershabýyldar, fıshıng, derekterdiń urlanýy, jalǵan málimet taratý – osynyń bári mektep pen ýnıversıtet qabyrǵasynan bastap tónip turǵan qaýip. Al ekinshi jaǵynan, jasandy ıntellekt (JI) tehnologıalary bilim berý salasyna tyń serpin berip, oqytý men baǵalaý úrdisin túbegeıli ózgertýge múmkindik berip otyr. Iaǵnı, bilim berý eki álemniń toǵysynda tur – qaýip pen múmkindik.

Búgingi oqýshylar men stýdentter – sıfrlyq týmalar. Olardyń oqý keńistigi – Google, YouTube, ChatGPT, TikTok aralasqan aralas orta. Biraq osy quraldarmen jumys isteý mádenıeti men qaýipsizdik áli tolyq qalyptasa qoıǵan joq. Qazaqstanda 2023 jyly kıbershabýyldardyń 22%-y bilim berý mekemelerine baǵyttalǵan degen derek bar. Bul – bankter men memlekettik qurylymdardan keıingi úshinshi oryn. Sebebi bilim berý uıymdary – úlken derekter bazasy. Oqýshylardyń jeke málimetteri, ata-ana derekteri, ishki akademıalyq júıeler – bári shabýyl nysanasyna aınalady. Máselen, 2022 jyly Almatydaǵy bir joǵary oqý ornynyń ishki serverine hakerler shabýyl jasap, 5 myńnan astam stýdenttiń derekteri jelige taraǵan.

Kıberqaýipsizdik tek hakerlik shabýyldan qorǵaný emes. Ol – fıshıngten bastap áleýmettik ınjenerıa, deepfake, jalǵan siltemeler, zıandy qosymshalar, gadjetter arqyly tyńshylyq, t.b. qaýip túrlerin qamtıtyn keshen. Oqýshyǵa jalǵan olımpıadaǵa qatysý týraly hat kelýi, muǵalimniń telefonyna vırýs juǵýy – bári kıberqaýiptiń qarapaıym kórinisi. Al mundaı shabýyldarǵa qarsy turý úshin tek tehnıkalyq qorǵanys emes, sıfrlyq gıgıena men medıasaýattylyq kerek. Bul eki túsinik áli de keń tarala qoıǵan joq.

Halyqaralyq tájirıbede kıberqaýipsizdik bilim berýdiń ajyramas bóligine aınalǵan. Mysaly, Estonıada 6-synyptan bastap kıbergıgıena páni oqytylady. Fınlándıada medıasaýat mektep baǵdarlamasyna engen. AQSH-ta K-12 júıesinde ár synypqa beıimdelgen kıberqaýipsizdik modýlderi bar. Al Qazaqstanda bul baǵytta alǵashqy qadamdar jasalyp jatyr. «Sıfrlyq saýattylyq» fakúltatıvtik sabaq retinde engizilse de, onyń aýqymy men tereńdigi jetkiliksiz. Mektepter men kolejderge naqty qaýip jaǵdaıynda áreket etýdi úıretý, fıshıngti taný, qaýipsiz paról qurastyrý, qoǵamdyq Wi-Fi-da jumys isteý tártibi sekildi bazalyq mashyqtar júıeli túrde oqytylýy tıis.

2023 jyly Qazaqstanda «Kıberqaýipsiz Qazaqstan» tujyrymdamasy qabyldanyp, oǵan bilim berý mekemelerindegi derekter qaýipsizdigi de engizildi. Onda mektepter men JOO-lardyń aqparattyq júıelerin tekserý, ishki IT ınfraqurylymdy jańǵyrtý, oqýshylar men muǵalimderdi oqytý kózdelgen. Sonymen qatar, «KZ-CERT» qyzmeti arqyly bilim mekemelerine shabýyl tirkelgen jaǵdaıda tez áreket etý júıesi qurylýda. Bul – oń qadam. Biraq ázirge tehnıkalyq qorǵanys quraldarynyń barlyǵy qoljetimdi emes. Keıbir aýyl mektepteri Wi-Fi roýterin de ata-analardyń kómegimen alǵan. Ondaı jaǵdaıda kıberqaýipsizdik qaıdan bolsyn?

Endi ekinshi tarap – jasandy ıntellekt. ChatGPT, Grammarly, Khanmigo, Scribe, Google Gemini, Copilot syndy JI quraldary bilim berý júıesine belsendi enýde. AQSH-ta muǵalimderdiń 47%-y kúndelikti sabaq josparlaýda JI qoldanady. Ulybrıtanıada JI arqyly jeke bilim berý traektorıasy qurastyrylýda. Úndistanda NEP 2020 reformasy aıasynda ár oqýshynyń progresin JI arqyly baqylaıtyn júıe engizilip jatyr. Qazaqstanda da keıbir jeke mektepter ChatGPT-ti esse tekserý men til úıretýde qoldanyp úlgerdi.

JI quraldarynyń artyqshylyǵy – jekeleý, beıimdeý jáne masshtabtaý. Iaǵnı, bir synypta 30 oqýshy bolsa da, árqaısysyna jeke tapsyrma, jeke keńes berý – buryn tek muǵalimniń armany edi. Endi bul JI arqyly múmkin bolyp otyr. Sonymen qatar, qate jiberý úlgisin taný, oqýshynyń mıǵa qonbaıtyn taqyryptarǵa oralyp otyrýy, mazmundy vızýaldaý – osynyń bári JI-diń kómegimen jeńildeıdi. Google-dyń jańa Project Tailwind modeli oqýshynyń jazǵan konspektisin avtomatty túrde qorytyndylap, test jasaı alady. Grammarly nemese Scribe sıaqty quraldar jazý mashyǵyn jetildirýge kómektesedi.

Degenmen, JI-diń bilimge áseri tek oń bola bermeıdi. Tekserilmegen derek, jalǵan aqparat, oqýshynyń oılaý qabiletiniń azaıýy, esse men esepterdi túgel JI-ge jazdyrý – bul da qaýip. Sonymen qatar, jeke derekterdiń saqtalýy, JI quraldarynyń oqýshy minez-qulqyna áseri sekildi moraldyq suraqtar týyndaıdy. Sondyqtan JI-men jumys isteý mádenıetin de qalyptastyrý qajet. Muǵalim – baǵyttaýshy, JI – kómekshi. Bul ara-jigin ajyratý óte mańyzdy.

Qazirgi tańda keıbir elder mektepter men JOO-larda JI qoldanýǵa qatysty naqty ereje bekitip úlgerdi. Mysaly, Fransıada ChatGPT mektepterde qoldanylmaıdy, biraq JOO-larda baqylaýda ruqsat. AQSH-ta JI quraldaryn paıdalaný oqý saıasatyna engizilgen: keı kolejderde tapsyrmada JI paıdalanylǵany mindetti túrde kórsetilýi tıis. Qazaqstanda ázirge bul – sur aımaq. Iaǵnı, JI qoldanǵan-Qoldanbaǵanyn tekserýdiń joly joq. Bul – bolashaqta plagıat pen bilimniń sapasyna qatysty máselelerge ákelýi múmkin.

Bilim berý júıesinde JI men kıberqaýipsizdik qatar damýy tıis. Biri – tıimdilik pen derbestikke jeteleıdi, ekinshisi – qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etedi. Bul ekeýinsiz qazirgi bilim berý – álsiz ári bolashaǵy bulyńǵyr júıe. Sol sebepti JI quraldaryn paıdalaný mádenıeti men sıfrlyq qaýipsizdik – mektep partasynan bastalýy qajet.

Qorytqanda, oqýshynyń braýzerindegi izdeý joly – endi jaı aqparat teretin tereze emes. Ol arqyly shabýyl da, shabyt ta kelýi múmkin. Qaısysyn tańdaıtynymyz – júıe men ustazǵa baılanysty.

Ǵalamtordyń ǵaryshtan taralatyn dáýiri bastaldy. Búgingi tańda spýtnıktik ınternet tek shalǵaı aýyldy ınternetpen qamtıtyn tehnologıa ǵana emes, ol – sıfrlyq teńsizdikti joıýdyń, ulttyq qaýipsizdikti arttyrýdyń jáne ǵarysh salasyn damytýdyń jańa quraly. Bul baǵytta álem alǵa ozyp barady. SpaceX, Amazon, OneWeb syndy alpaýyttar júzdegen emes, myńdaǵan baılanys spýtnıkterin orbıtaǵa shyǵaryp úlgerdi. Al Qazaqstan she?

Búginde respýblıka halqynyń 97%-y ınternetke qosylǵanymen, aýyldyq jerlerde bul kórsetkish aıtarlyqtaı tómen. Keıbir shetkeri eldi mekenderde baılanys múlde joq. Mundaı aımaqtarǵa talshyqty kabel tartý – shyǵyny kóp, ınfraqurylymy álsiz. Osyndaıda spýtnıktik ınternet taptyrmas sheshim retinde kórinedi. Sebebi ol – orbıtadaǵy apparattar arqyly tikeleı jerdegi qabyldaǵyshqa sıgnal taratady. Kabel de, antena da qajet emes.

Dúnıejúzilik tájirıbe bul tehnologıanyń ómirsheń ekenin kórsetip otyr. Máselen, SpaceX kompanıasynyń Starlink jobasy – qazirgi tańda eń iri spýtnıktik ınternet jelisi. 2024 jyldyń basynda Starlink jer mańyndaǵy orbıtaǵa 5000-nan astam baılanys spýtnıgin ushyrdy. Joba maqsaty – jer sharynyń kez kelgen núktesine joǵary jyldamdyqtaǵy ınternet usyný. Qazirdiń ózinde AQSH, Kanada, Eýropa elderiniń shalǵaı óńirlerinde fermerler, áskerı qurylymdar, ekspedısıalar osy qyzmetti paıdalanyp otyr. Starlink-tiń jyldamdyǵy 100–200 Mbıt/s shamasynda, bul – beıneqońyraý, onlaın oqý, tipti strımıngke de jetetin sapa. Joba sátti shyqqan soń, Amazon da óz Kuiper jobasyn iske qosty – kompanıa aldaǵy jyldary 3000-ǵa jýyq spýtnık ushyrýdy josparlap otyr. OneWeb kompanıasy da 600-den astam apparatty orbıtaǵa shyǵarǵan. Bul báseke tek komersıa úshin emes, ǵalamtordy strategıalyq ınfraqurylym retinde qaraýdyń belgisi.

Spýtnıktik ınternettiń basty artyqshylyǵy – qoljetimdilik. Ol shalǵaı aýylǵa, taýly óńirge, shólge – ıaǵnı ınfraqurylym jetpegen kez kelgen aımaqqa jetedi. Qazaqstan jaǵdaıynda bul – Shyǵys Qazaqstannyń taý qoınaýy, Mańǵystaý men Atyraý oblystarynyń qumdy mekenderi, Túrkistan men Jambyldyń jaılaýlary degen sóz. Budan bólek, geosaıası turaqsyzdyq kezinde spýtnıktik baılanys – balama arna. Sebebi ol tek ulttyq operatorǵa táýeldi emes, ǵaryshtan taratylady. Bul – aqparattyq qaýipsizdik úshin asa mańyzdy.

Qazaqstan ǵaryshty ıgerýde postkeńestik elder ishinde aldyńǵy qatarda. Elde 2006 jyldan beri KazSat baǵdarlamasy jumys isteıdi. Búginde KazSat-2 jáne KazSat-3 baılanys apparattary orbıtada. Olar memlekettik organdardy, telearnalardy, keıbir ınternet operatorlaryn baılanystyrýda qoldanylady. Alaıda bul spýtnıkter negizinen stasıonarlyq baılanysqa baǵyttalǵan, ıaǵnı olar tek naqty koordınattaǵy antenamen jumys isteıdi. Al qazirgi trend – mobıldilik. Starlink tárizdi júıelerdi qabyldaý úshin shaǵyn antena jetkilikti. Qazaqstanda mundaı deńgeıdegi ǵarysh jelisi joq.

Elde bul olqylyqty joıý úshin 2023 jyly Sıfrlyq damý mınıstrligi «KazSat jańa býyn» jobasyn qolǵa alatynyn málimdegen. Maqsat – keń jolaqty ınternetti spýtnık arqyly taratý. Bul apparattar orta orbıtaǵa emes, tómen orbıtaǵa (LEO – Low Earth Orbit) ornalastyrylyp, sıgnal taratý keshigýin azaıtady. LEO spýtnıkteri arqyly ınternet jyldam ári senimdi bolady. Qazirdiń ózinde mınıstrlik SpaceX jáne OneWeb syndy iri oıynshylarmen kelissóz júrgizip jatyr. 2024 jyldyń sońyna qaraı pılottyq jobalar iske qosylýy múmkin.

Ǵarysh ınfraqurylymyn damytýdyń taǵy bir mańyzdy aspektisi – jerdegi qabyldaý jáne baqylaý stansıalary. Mysaly, Qazǵarysh kompanıasynyń Aqkól men Jezqazǵan mańyndaǵy ǵaryshtyq jer stansıalary KazSat apparattaryn basqarady. Eger jańa býyn spýtnıkteri ushyrylsa, osyndaı stansıalardy kóbeıtý kerek bolady. Sebebi tómen orbıtadaǵy spýtnıkter Jerdi tez aınalady – bir apparat bir núkteniń ústinen 15–20 mınýtta ǵana ótedi. Demek, sıgnal úzdiksiz bolý úshin ondaǵan apparat qajet. Osyny eskerip, OneWeb jáne basqa kompanıalar Jer sharyna júzdegen spýtnıkti bir ýaqytta ornalastyrýda.

Spýtnıktik ınternetke kóshý tek baılanys emes, jalpy ǵarysh salasyn damytýǵa serpin beredi. Sebebi spýtnık jasaý, ony orbıtaǵa jetkizý, basqarý, derekterdi óńdeý – osynyń bári joǵary tehnologıalyq klasterdi qajet etedi. Bul – ınjenerler, IT mamandar, radıotehnıkter, derekterdi taldaýshylar sekildi jańa mamandyqtarǵa suranys artady degen sóz. Qazaqstanda bul baǵytta Nazarbaev Ýnıversıtet, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti sekildi mekemeler ǵarysh ınjenerıasy men telekomýnıkasıa salasynda maman daıarlaýda. Sonymen qatar, «Ǵarysh sapary» kompanıasy óziniń tehnologıalyq bazasynda kishigirim spýtnıkter qurastyrý jobalaryn iske asyrýda. Mundaı bastamalar el ishinde ǵaryshtyq oılaý mádenıetin qalyptastyryp, básekege qabiletti kadrlar shoǵyryn qurýǵa múmkindik beredi.

Búgingi tańda spýtnıktik ınternet júıeleri álemdik baılanys ınfraqurylymynyń jańa negizine aınalyp keledi. Bul – telekomýnıkasıa salasyndaǵy transformasıa. Eger Qazaqstan osy úderiske der kezinde qosyla alsa, ǵarysh salasynda tehnologıalyq táýelsizdigin saqtap qana qoımaı, shalǵaı aýyldardy da órkenıet keńistigine shyǵara alady. Eń bastysy – bul baǵytta saıası erik, strategıalyq jospar jáne naqty tehnıkalyq qadamdar úılesim tabýy tıis.

Ǵalamtor endi tek kabel arqyly emes, ǵaryshtan keledi. Demek, ǵarysh – tek zertteý emes, endi kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınalmaq.