Keıingi 30 jylda bıik minberdiń bárinen aıtylatyn eń asqaq uran «turaqtylyqty qamtamasyz etý» deıtin jattandy sóz boldy. Daý joq, turaqtylyq – kez kelgen eldiń tirshiligine aýadaı qajet qubylys. Biraq onyń qajettigin sózben dáriptep, oımen ólsheý bar da, irgesin ispen bekitý bar. Bizde osylardyń alǵashqysy basym sıpat alyp, keıingisi kenje qalǵanyn Jańaózen jáne Qańtar oqıǵalary kórsetip ketti. 
Óz tarıhynda osyndaı aýyr kezeńderdi ótkergen táýelsiz Qazaqstannyń endigi turaqtylyǵyna qandaı qubylystar men faktorlar keri áser etýi múmkin? Biz bul suraqty et pen súıekten jaralǵan sarapshylarǵa emes, jansyz jasandy zeıinge qoıyp kórdik. Óıtkeni el aldynda júrgen sarapshy bitkenniń turaqtylyq týraly aıtqan paıymdary ınternette tolyp tur. Jasandy ıntellekt osy mol málimettiń ishinen qandaı máıek súzip shyǵaratyny qyzyq boldy. 
Sonymen, jasandy zeıin Qazaqstan turaqtylyǵyna qandaı qubylystardan qaýip kóredi?
ChatGPT-diń paıymdaýynsha, eldiń turaqtylyǵyna syzat túsire alatyn tórt qater bar.
Birinshisi – ekonomıkalyq qater. 
«Qazaqstan tabıǵı resýrstardyń eksportyna táýeldi. Ásirese munaı men gazdyń eksportyna kiriptar. Bul ony qýat tasymaldaýshy resýrstar  baǵasynyń aldynda osal etedi. Ekonomıkany ártaraptandyrý jáne shıkizat kiristerine táýeldilikti qysqartý eldiń basym baǵyttary bola bermek», - dep jazady jasandy zeıin.
    Ekinshi qater – áleýmettik qyrlar. 
    «Elde etnıkalyq jáne mádenı alýandyq bar. Bul keıde shıelenister kózine aınalýy múmkin. Mundaı ár alýandyqty basqarý udaıy baqylaý men qoldaýdy qajet etedi», - delingen ChatGPT saraptamasynda.
    Úshinshi qater – saıası máseleler.
«Postsovettik keńistiktegi elderdiń árqaısysynda saıası ózgerister túrli deńgeıde júrip jatqandyqtan eldiń ishinde turaqtylyqty saqtaý mańyzdy. Ol úshin quqyqtyq, ınstıtýsıonaldyq damýdy qamtamasyz etip, azamattardyń quqyǵyn qorǵaý, azamattyq qoǵamdy qoldaýdy qajet», - dep topshylaıdy jasandy zeıin. 
Tórtinshi qater – halyqaralyq qatynastar. 
«Qazaqstan óziniń halyqaralyq mártebesin nyǵaıtyp, óńirlik, halyqaralyq bastamalarǵa belsendi qatysýǵa umtylyp keledi.  Bul túrli halyqaralyq áreket kúshteri men qatysýshylardyń arasynda teńgerimdi saıasat júrgizý qabiletin qajet etedi», - deıdi  ChatGPT.
Bul tezısterdi jany joq, jasandy zeıin aıtyp otyrǵanymen et pen súıekten jaralǵan, jany bar aqyl ıesi retinde biz de kelisemiz.
Ásirese Qańtar oqıǵasy buǵan deıin turaqtylyq týraly aıtylyp kelgen urandar men paıymdardyń shyndyqtan alshaq ekenin kórsetti. Turaqtylyq ekonomıkanyń damýyna emes, ekonomıkalyq damý turaqtylyqtyń ornyǵýyna qyzmet etý kerek bolǵanyn kórip otyrmyz. 
Qańtar oqıǵasynan keıin el ishinde olıgarh atalyp ketken qaltaly qazaqstandyqtarmen kezdesken Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev eldiń mıneraldyq resýrstaryn satýdan túsken kiris azamattar arasynda ádiletti bóliný kerektigin aıtty. Keıin bul bastama «Ádiletti Qazaqstan» tujyrymdamasyna ulasty. Al jalpyulttyq referendýmnan Konstıtýsıaǵa Qazaqstan jeriniń asty men ústindegi baılyq halyqtyń menshigi ekeni týraly tarmaq qosyldy.
ChatGPT-diń «ekonomıkalyq qater» deıtin kategorıasyna osyny da qosýǵa bolady. Al el ekonomıkasynyń qazirgi qurylymyn reformalap, ártaraptandyrý úshin saıası jigermen birge qomaqty qarajat kerek. Búdjetiniń shyǵysy kirisinen úlken qazirgi Qazaqstan úshin bul mejeni eńserý qıyn máselege aınalyp barady. Búdjettiń tapshy tusyn jyldar boıy zańsyz ıemdelgen aktıvterdi memleketke qaıtarý arqyly toltyrýǵa bolady. Bul maqsatpen Bas prokýratýra janynan tutas qurylym jasaqtalyp, jumys istep jatyr. Byltyrǵy jyldyń qorytyndysynda zańsyz aktıvterdi qaıtarý qolǵa alynǵannan beri 1 mlrd dollarǵa jýyq baılyq memleket menshigine ótkeni aıtylǵan edi. Al 2024 jyldyń basynan beri 63 mlrd teńge elge qaıtqan. Jalpy ishki ónimi 260 mlrd dollarǵa taıaý Qazaqstan ekonomıkasy úshin 1 mlrd dollar qosymsha qarajat degen sonshalyq úlken soma emes. Mundaı qarajatpen ekonomıkany ártaraptandyrý ázirge múmkin emes. Áıtse de, eldegi strategıalyq aktıvterdiń bárin boıyna shoǵyrlandyrǵan «Samuryq-Qazyna» qoryn reformalaý baǵytyndaǵy jumystar ekonomıkany ártaraptandyrý jumysy makroekonomıkalyq aýqymda qolǵa alynǵanyn kórsetedi. 
Jasandy zeıin eldegi etnıkalyq jáne mádenı alýandyq únemi baqylaý men qoldaýdy qajet etetinin eskertip otyr. Keıingi kezde Qazaqstan halqy assambleıasyn taratyp jiberý týraly bastamalar áleýmettik jelide óte tanymal bolǵanyna qaramastan memlekettiń  bul ınstıtýtty shashaý shyǵarmaı ustap otyrǵany da osydan.
Postsovettik keńistiktegi elderdiń saıası damý deńgeıi ár túrli bolýy turaqtylyqqa qalaı áser etetinin Reseı men Ýkraınadaǵy jaǵdaıdan kórýge bolady. Batystyń demokratıany tý etken baǵyty men Máskeýdiń ambısıasy túıispeýinen birneshe jylǵa sozylǵan soǵys jalǵasyp jatyr. Bul oraıda alash kósemi Álıhan Bókeıhan aıtty deıtin ósıet ózekti. Reseıge demokratıa kelmeıinshe, qazaq dalasy damýdyń dańǵylyna túspeıtinin boljaǵan qaıratker óziniń erkindik jolyndaǵy kúresin Reseıdi patshalyq júıeden azat etýge atsalysýdan bastaǵanyn tarıhtan aıan.
Qazaqstannyń halyqaralyq bastamalarǵa belsendi qatysýynan turaqtylyqqa qandaı qater tónýi múmkin?  Bul jerde ChatGPT-diń Eýrazıalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ıntegrasıa men «Bir beldeý, bir jol» megajobasynyń túpki maqsatyn, túrki ıntegrasıasynyń shynaıy áleýetin, alpaýyt ekonomıkalardyń kezek-kezek «S5+1» formatynda forýmdar ótkizýmen áýestenip ketkenin meńzep otyrǵany belgili.

Sıfrlyq dáýir keldi. Biraq onymen birge qaýip te keldi. Endi bilim ordalary – tek oqý emes, aqparat soǵysynyń da maıdany. Kıbershabýyldar, fıshıng, derekterdiń urlanýy, jalǵan málimet taratý – osynyń bári mektep pen ýnıversıtet qabyrǵasynan bastap tónip turǵan qaýip. Al ekinshi jaǵynan, jasandy ıntellekt (JI) tehnologıalary bilim berý salasyna tyń serpin berip, oqytý men baǵalaý úrdisin túbegeıli ózgertýge múmkindik berip otyr. Iaǵnı, bilim berý eki álemniń toǵysynda tur – qaýip pen múmkindik.

Búgingi oqýshylar men stýdentter – sıfrlyq týmalar. Olardyń oqý keńistigi – Google, YouTube, ChatGPT, TikTok aralasqan aralas orta. Biraq osy quraldarmen jumys isteý mádenıeti men qaýipsizdik áli tolyq qalyptasa qoıǵan joq. Qazaqstanda 2023 jyly kıbershabýyldardyń 22%-y bilim berý mekemelerine baǵyttalǵan degen derek bar. Bul – bankter men memlekettik qurylymdardan keıingi úshinshi oryn. Sebebi bilim berý uıymdary – úlken derekter bazasy. Oqýshylardyń jeke málimetteri, ata-ana derekteri, ishki akademıalyq júıeler – bári shabýyl nysanasyna aınalady. Máselen, 2022 jyly Almatydaǵy bir joǵary oqý ornynyń ishki serverine hakerler shabýyl jasap, 5 myńnan astam stýdenttiń derekteri jelige taraǵan.

Kıberqaýipsizdik tek hakerlik shabýyldan qorǵaný emes. Ol – fıshıngten bastap áleýmettik ınjenerıa, deepfake, jalǵan siltemeler, zıandy qosymshalar, gadjetter arqyly tyńshylyq, t.b. qaýip túrlerin qamtıtyn keshen. Oqýshyǵa jalǵan olımpıadaǵa qatysý týraly hat kelýi, muǵalimniń telefonyna vırýs juǵýy – bári kıberqaýiptiń qarapaıym kórinisi. Al mundaı shabýyldarǵa qarsy turý úshin tek tehnıkalyq qorǵanys emes, sıfrlyq gıgıena men medıasaýattylyq kerek. Bul eki túsinik áli de keń tarala qoıǵan joq.

Halyqaralyq tájirıbede kıberqaýipsizdik bilim berýdiń ajyramas bóligine aınalǵan. Mysaly, Estonıada 6-synyptan bastap kıbergıgıena páni oqytylady. Fınlándıada medıasaýat mektep baǵdarlamasyna engen. AQSH-ta K-12 júıesinde ár synypqa beıimdelgen kıberqaýipsizdik modýlderi bar. Al Qazaqstanda bul baǵytta alǵashqy qadamdar jasalyp jatyr. «Sıfrlyq saýattylyq» fakúltatıvtik sabaq retinde engizilse de, onyń aýqymy men tereńdigi jetkiliksiz. Mektepter men kolejderge naqty qaýip jaǵdaıynda áreket etýdi úıretý, fıshıngti taný, qaýipsiz paról qurastyrý, qoǵamdyq Wi-Fi-da jumys isteý tártibi sekildi bazalyq mashyqtar júıeli túrde oqytylýy tıis.

2023 jyly Qazaqstanda «Kıberqaýipsiz Qazaqstan» tujyrymdamasy qabyldanyp, oǵan bilim berý mekemelerindegi derekter qaýipsizdigi de engizildi. Onda mektepter men JOO-lardyń aqparattyq júıelerin tekserý, ishki IT ınfraqurylymdy jańǵyrtý, oqýshylar men muǵalimderdi oqytý kózdelgen. Sonymen qatar, «KZ-CERT» qyzmeti arqyly bilim mekemelerine shabýyl tirkelgen jaǵdaıda tez áreket etý júıesi qurylýda. Bul – oń qadam. Biraq ázirge tehnıkalyq qorǵanys quraldarynyń barlyǵy qoljetimdi emes. Keıbir aýyl mektepteri Wi-Fi roýterin de ata-analardyń kómegimen alǵan. Ondaı jaǵdaıda kıberqaýipsizdik qaıdan bolsyn?

Endi ekinshi tarap – jasandy ıntellekt. ChatGPT, Grammarly, Khanmigo, Scribe, Google Gemini, Copilot syndy JI quraldary bilim berý júıesine belsendi enýde. AQSH-ta muǵalimderdiń 47%-y kúndelikti sabaq josparlaýda JI qoldanady. Ulybrıtanıada JI arqyly jeke bilim berý traektorıasy qurastyrylýda. Úndistanda NEP 2020 reformasy aıasynda ár oqýshynyń progresin JI arqyly baqylaıtyn júıe engizilip jatyr. Qazaqstanda da keıbir jeke mektepter ChatGPT-ti esse tekserý men til úıretýde qoldanyp úlgerdi.

JI quraldarynyń artyqshylyǵy – jekeleý, beıimdeý jáne masshtabtaý. Iaǵnı, bir synypta 30 oqýshy bolsa da, árqaısysyna jeke tapsyrma, jeke keńes berý – buryn tek muǵalimniń armany edi. Endi bul JI arqyly múmkin bolyp otyr. Sonymen qatar, qate jiberý úlgisin taný, oqýshynyń mıǵa qonbaıtyn taqyryptarǵa oralyp otyrýy, mazmundy vızýaldaý – osynyń bári JI-diń kómegimen jeńildeıdi. Google-dyń jańa Project Tailwind modeli oqýshynyń jazǵan konspektisin avtomatty túrde qorytyndylap, test jasaı alady. Grammarly nemese Scribe sıaqty quraldar jazý mashyǵyn jetildirýge kómektesedi.

Degenmen, JI-diń bilimge áseri tek oń bola bermeıdi. Tekserilmegen derek, jalǵan aqparat, oqýshynyń oılaý qabiletiniń azaıýy, esse men esepterdi túgel JI-ge jazdyrý – bul da qaýip. Sonymen qatar, jeke derekterdiń saqtalýy, JI quraldarynyń oqýshy minez-qulqyna áseri sekildi moraldyq suraqtar týyndaıdy. Sondyqtan JI-men jumys isteý mádenıetin de qalyptastyrý qajet. Muǵalim – baǵyttaýshy, JI – kómekshi. Bul ara-jigin ajyratý óte mańyzdy.

Qazirgi tańda keıbir elder mektepter men JOO-larda JI qoldanýǵa qatysty naqty ereje bekitip úlgerdi. Mysaly, Fransıada ChatGPT mektepterde qoldanylmaıdy, biraq JOO-larda baqylaýda ruqsat. AQSH-ta JI quraldaryn paıdalaný oqý saıasatyna engizilgen: keı kolejderde tapsyrmada JI paıdalanylǵany mindetti túrde kórsetilýi tıis. Qazaqstanda ázirge bul – sur aımaq. Iaǵnı, JI qoldanǵan-Qoldanbaǵanyn tekserýdiń joly joq. Bul – bolashaqta plagıat pen bilimniń sapasyna qatysty máselelerge ákelýi múmkin.

Bilim berý júıesinde JI men kıberqaýipsizdik qatar damýy tıis. Biri – tıimdilik pen derbestikke jeteleıdi, ekinshisi – qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etedi. Bul ekeýinsiz qazirgi bilim berý – álsiz ári bolashaǵy bulyńǵyr júıe. Sol sebepti JI quraldaryn paıdalaný mádenıeti men sıfrlyq qaýipsizdik – mektep partasynan bastalýy qajet.

Qorytqanda, oqýshynyń braýzerindegi izdeý joly – endi jaı aqparat teretin tereze emes. Ol arqyly shabýyl da, shabyt ta kelýi múmkin. Qaısysyn tańdaıtynymyz – júıe men ustazǵa baılanysty.

Ǵalamtordyń ǵaryshtan taralatyn dáýiri bastaldy. Búgingi tańda spýtnıktik ınternet tek shalǵaı aýyldy ınternetpen qamtıtyn tehnologıa ǵana emes, ol – sıfrlyq teńsizdikti joıýdyń, ulttyq qaýipsizdikti arttyrýdyń jáne ǵarysh salasyn damytýdyń jańa quraly. Bul baǵytta álem alǵa ozyp barady. SpaceX, Amazon, OneWeb syndy alpaýyttar júzdegen emes, myńdaǵan baılanys spýtnıkterin orbıtaǵa shyǵaryp úlgerdi. Al Qazaqstan she?

Búginde respýblıka halqynyń 97%-y ınternetke qosylǵanymen, aýyldyq jerlerde bul kórsetkish aıtarlyqtaı tómen. Keıbir shetkeri eldi mekenderde baılanys múlde joq. Mundaı aımaqtarǵa talshyqty kabel tartý – shyǵyny kóp, ınfraqurylymy álsiz. Osyndaıda spýtnıktik ınternet taptyrmas sheshim retinde kórinedi. Sebebi ol – orbıtadaǵy apparattar arqyly tikeleı jerdegi qabyldaǵyshqa sıgnal taratady. Kabel de, antena da qajet emes.

Dúnıejúzilik tájirıbe bul tehnologıanyń ómirsheń ekenin kórsetip otyr. Máselen, SpaceX kompanıasynyń Starlink jobasy – qazirgi tańda eń iri spýtnıktik ınternet jelisi. 2024 jyldyń basynda Starlink jer mańyndaǵy orbıtaǵa 5000-nan astam baılanys spýtnıgin ushyrdy. Joba maqsaty – jer sharynyń kez kelgen núktesine joǵary jyldamdyqtaǵy ınternet usyný. Qazirdiń ózinde AQSH, Kanada, Eýropa elderiniń shalǵaı óńirlerinde fermerler, áskerı qurylymdar, ekspedısıalar osy qyzmetti paıdalanyp otyr. Starlink-tiń jyldamdyǵy 100–200 Mbıt/s shamasynda, bul – beıneqońyraý, onlaın oqý, tipti strımıngke de jetetin sapa. Joba sátti shyqqan soń, Amazon da óz Kuiper jobasyn iske qosty – kompanıa aldaǵy jyldary 3000-ǵa jýyq spýtnık ushyrýdy josparlap otyr. OneWeb kompanıasy da 600-den astam apparatty orbıtaǵa shyǵarǵan. Bul báseke tek komersıa úshin emes, ǵalamtordy strategıalyq ınfraqurylym retinde qaraýdyń belgisi.

Spýtnıktik ınternettiń basty artyqshylyǵy – qoljetimdilik. Ol shalǵaı aýylǵa, taýly óńirge, shólge – ıaǵnı ınfraqurylym jetpegen kez kelgen aımaqqa jetedi. Qazaqstan jaǵdaıynda bul – Shyǵys Qazaqstannyń taý qoınaýy, Mańǵystaý men Atyraý oblystarynyń qumdy mekenderi, Túrkistan men Jambyldyń jaılaýlary degen sóz. Budan bólek, geosaıası turaqsyzdyq kezinde spýtnıktik baılanys – balama arna. Sebebi ol tek ulttyq operatorǵa táýeldi emes, ǵaryshtan taratylady. Bul – aqparattyq qaýipsizdik úshin asa mańyzdy.

Qazaqstan ǵaryshty ıgerýde postkeńestik elder ishinde aldyńǵy qatarda. Elde 2006 jyldan beri KazSat baǵdarlamasy jumys isteıdi. Búginde KazSat-2 jáne KazSat-3 baılanys apparattary orbıtada. Olar memlekettik organdardy, telearnalardy, keıbir ınternet operatorlaryn baılanystyrýda qoldanylady. Alaıda bul spýtnıkter negizinen stasıonarlyq baılanysqa baǵyttalǵan, ıaǵnı olar tek naqty koordınattaǵy antenamen jumys isteıdi. Al qazirgi trend – mobıldilik. Starlink tárizdi júıelerdi qabyldaý úshin shaǵyn antena jetkilikti. Qazaqstanda mundaı deńgeıdegi ǵarysh jelisi joq.

Elde bul olqylyqty joıý úshin 2023 jyly Sıfrlyq damý mınıstrligi «KazSat jańa býyn» jobasyn qolǵa alatynyn málimdegen. Maqsat – keń jolaqty ınternetti spýtnık arqyly taratý. Bul apparattar orta orbıtaǵa emes, tómen orbıtaǵa (LEO – Low Earth Orbit) ornalastyrylyp, sıgnal taratý keshigýin azaıtady. LEO spýtnıkteri arqyly ınternet jyldam ári senimdi bolady. Qazirdiń ózinde mınıstrlik SpaceX jáne OneWeb syndy iri oıynshylarmen kelissóz júrgizip jatyr. 2024 jyldyń sońyna qaraı pılottyq jobalar iske qosylýy múmkin.

Ǵarysh ınfraqurylymyn damytýdyń taǵy bir mańyzdy aspektisi – jerdegi qabyldaý jáne baqylaý stansıalary. Mysaly, Qazǵarysh kompanıasynyń Aqkól men Jezqazǵan mańyndaǵy ǵaryshtyq jer stansıalary KazSat apparattaryn basqarady. Eger jańa býyn spýtnıkteri ushyrylsa, osyndaı stansıalardy kóbeıtý kerek bolady. Sebebi tómen orbıtadaǵy spýtnıkter Jerdi tez aınalady – bir apparat bir núkteniń ústinen 15–20 mınýtta ǵana ótedi. Demek, sıgnal úzdiksiz bolý úshin ondaǵan apparat qajet. Osyny eskerip, OneWeb jáne basqa kompanıalar Jer sharyna júzdegen spýtnıkti bir ýaqytta ornalastyrýda.

Spýtnıktik ınternetke kóshý tek baılanys emes, jalpy ǵarysh salasyn damytýǵa serpin beredi. Sebebi spýtnık jasaý, ony orbıtaǵa jetkizý, basqarý, derekterdi óńdeý – osynyń bári joǵary tehnologıalyq klasterdi qajet etedi. Bul – ınjenerler, IT mamandar, radıotehnıkter, derekterdi taldaýshylar sekildi jańa mamandyqtarǵa suranys artady degen sóz. Qazaqstanda bul baǵytta Nazarbaev Ýnıversıtet, Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ, Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti sekildi mekemeler ǵarysh ınjenerıasy men telekomýnıkasıa salasynda maman daıarlaýda. Sonymen qatar, «Ǵarysh sapary» kompanıasy óziniń tehnologıalyq bazasynda kishigirim spýtnıkter qurastyrý jobalaryn iske asyrýda. Mundaı bastamalar el ishinde ǵaryshtyq oılaý mádenıetin qalyptastyryp, básekege qabiletti kadrlar shoǵyryn qurýǵa múmkindik beredi.

Búgingi tańda spýtnıktik ınternet júıeleri álemdik baılanys ınfraqurylymynyń jańa negizine aınalyp keledi. Bul – telekomýnıkasıa salasyndaǵy transformasıa. Eger Qazaqstan osy úderiske der kezinde qosyla alsa, ǵarysh salasynda tehnologıalyq táýelsizdigin saqtap qana qoımaı, shalǵaı aýyldardy da órkenıet keńistigine shyǵara alady. Eń bastysy – bul baǵytta saıası erik, strategıalyq jospar jáne naqty tehnıkalyq qadamdar úılesim tabýy tıis.

Ǵalamtor endi tek kabel arqyly emes, ǵaryshtan keledi. Demek, ǵarysh – tek zertteý emes, endi kúndelikti ómirdiń bir bóligine aınalmaq.