Qazaqstanda sıfrlandyrý – trend. Biraq ol trend pe, álde tek tender me – osyny ajyratý qıyndap barady. Sıfrlyq transformasıa degen uǵym kún saıyn qaıtalanady. Biraq onyń nátıjesi she? Elektrondy úkimetti elestetkende – «Qyzmet bir ret beriledi, qujat bir saǵatta daıyn bolady» dep ýáde etken júıeni kórgiń keledi. Al shyndyqta ne kóresiń?
Saıt ashylady – istemeıdi. Portal júkteledi – kúte ber. QR-kod kórsetilmeıdi, qosymsha qulap qalady. Eń soraqysy – qaǵazdan bas tartamyz dep júrip, eki ese qaǵaz jınaýǵa májbúr bolatyn jaǵdaılar bar. Sıfrlandyrý – úmit pen ýádeniń arasynda qalyp qoıǵan bastama ma?
Birinshi másele – júıe men ınfraqurylym arasyndaǵy alshaqtyq. Qazaqstanda 4G bar, biraq keı aýylda áli de 2G. Elektrondy memlekettik qyzmet kórsetý júıesi engizilgenimen, shalǵaı aýyldaǵy feldsher áli de aktini qolmen jazyp otyr. Mınıstrlikterde sıfrly strategıalyq jospar bar, biraq aýdan ákimdikterinde Excel kestesi – basty qural. Bul – júıeniń birkelki emestiginiń kórinisi.
Ekinshi problema – maman tapshylyǵy. Sıfrlandyrý – jaı ǵana IT-maman alý emes. Ol – oılaý júıesin sıfrǵa beıimdeý. Bizde portal jasaǵan programmıst bar, biraq ony halyqqa túsindiretin medıasaýatty maman joq. Sıfrlyq saıasat jasaıtyn keńesshi bar, biraq ony óńirge jetkizetin moderator joq. Sondyqtan júıe ortalyqta týady, al shetkeride ólip jatady.
Úshinshi másele – birizdiliktiń joqtyǵy. Búgin bir platforma iske qosylady, erteń ol jabylady. Bir mınıstrlik óz platformasyn jasaıdy, ekinshisi soǵan kire almaıdy. Mysaly, eGov bar. Biraq eLicense, eOtinish, eQoldau – bári bólek. Al qoldanýshy úshin ol – bir qyzmet. Biraq ár portaldyń óz logıni, óz formaty, óz talaby bar. Bul – sıfrlandyrý emes, sıfrly bytyrańqylyq.
Tórtinshi problema – sıfrlyq popýlızm. «Sandyq sheshimder engizdik» deıdi. Biraq naqty qandaı nátıje berdi? Mysaly, eOtinish arqyly ótinish jazýǵa bolady. Biraq sol ótinishtiń jaýabyn berý – burynǵy júıemen júzege asady. Portal – tek qabyldaýshy. Al sheshimdi adam qabyldaıdy. Iaǵnı sıfrly ótinish – qaǵaz sheshimge táýeldi.
Besinshi kedergi – qaýipsizdik máselesi. Sıfrlanǵan saıyn shabýyl da kóbeıedi. Qazaqstanda 2023 jyly 2 mıllıonnan astam kıbershabýyl tirkeldi. Memlekettik portaldardyń derekqoryna qol salý áreketi jıilep otyr. Al bizde kóp jaǵdaıda azamattardyń derekteri durys qorǵalmaǵan. Telefon nómiri men JSN arqyly kez kelgen adamnyń mekenjaıyn, tabysyn, nesıesin bilýge bolatyn kezeńnen óttik. Bul – sıfrly qaýipsizdiktiń dabyly.
Altynshy – formalızm. Júıe engizý úshin emes, esep úshin jasalady. Joba daıyndalady. Konkýrs jarıalanady. Merdiger anyqtalady. Portal ashylady. Bir aıdan soń eshkim paıdalanbaıdy. Nege? Sebebi ol ómirge kerek emes edi. Bul – sıfrlandyrý emes, «sıfr kórsetý».
Jetinshi – azamattyq qatysý. Kóp jaǵdaıda sıfrlyq júıe halyqqa emes, ákimshilikke yńǵaıly etip jasalady. Mysaly, medısınalyq qosymsha dáriger úshin jaqsy. Al naýqasqa yńǵaısyz. Sol sıaqty, muǵalimge arnalǵan e-Journal bar. Biraq ata-ananyń ony paıdalaný deńgeıi tómen. Sebebi úıretpegen. Túsindirmegen. Tek mindettegen.
Segizinshi – til máselesi. Sıfrly júıe engizilgenimen, qazaq tildi ınterfeıs áli de kemshin. Kóp portalda aýdarma sapasy nashar. Keıbirinde tipti qazaqsha nusqa múlde joq. Bul – memlekettik tilge jasalǵan ekinshi deńgeıli kózqaras. Sıfrlandyrý tilge táýelsiz bolmaýy tıis. Kerisinshe, ol – tildi damytý quraly bolýy qajet.
Toǵyzynshy – qoldanýshynyń daıyndyǵy. Júıe bar, biraq halyq daıyn emes. Mysaly, eGov-ty qoldanýǵa bolatynyn kóp adam biledi. Biraq onyń ishki júıesin tolyq ıgergender az. Jańa qyzmet qosyldy – biraq ony túsindiretin platforma joq. Tipti sıfrlyq kómekshi quraldar – YouTube-taǵy nusqaýlyq vıdeolardyń ózi joqtyń qasy.
Onynshy – nátıjeniń ólshenbeýi. Sıfrlandyrýdyń basty maqsaty – tıimdilik. Biraq bizde tıimdilik emes, tek joba sany esepteledi. «300 portal iske qosyldy» – degen esep bar. Al onyń 250-i bir jyldan soń jabylǵan. Bul – san men sapa arasyndaǵy alshaqtyqtyń aıǵaǵy.
Qorytyndy. Sıfrlandyrý – sán emes, qajettilik. Biraq ol qajettilikti shynaıy júzege asyrý úshin:
Infraqurylymdy kúsheıtý kerek. Aýylǵa ınternetsiz sıfr jetpeıdi.
Maman daıarlaý kerek. Sıfrlyq oılaý – kadrmen keledi.
Birizdilik ornatý kerek. Bir qyzmet – bir portal.
Naqty nátıje ólsheý kerek. Kórsetkish – qaralym emes, qoldanýshy paıdasy.
Qaýipsizdik pen tildi qatar qoıý kerek. Qoldanýshynyń deregi men tili – memleketke senimniń kepili.
Búgingi sıfrlandyrý – erteńgi eldiń basqarý júıesi. Ony shoýǵa emes, shynaıylyqqa aınaldyrý qajet. Sebebi sıfrdyń artynda adam tur. Al adam úshin istelmegen júıe – esepke ǵana jaraıdy.
Qaǵazdan qutyldyq dep júrip, taǵy bir elektrondy búrokratıa jasap almasaq ıgi.
