Qazaqstannyń jalpy ishki óniminde qosylǵan quny joǵary ónimderdiń úlesi 10 paıyzǵa da jetpeıdi. Iaǵnı, joǵary tehnologıanyń kómegimen jasalatyn buıym men alynatyn ónimniń kóbin ımporttap otyr degen sóz.  Bul ındýstrıasy damyǵan Sıngapýr, Germanıa, Japonıa, Shveısarıa, Japonıa, AQSH, Ońtústik Koreıa sıaqty elderdiń kórsetkishinen múlde tómen deýge bolady. Álem boıynsha qosylǵan quny joǵary ónimdi eń kóp usynatyn elderdiń úzdik úshtigi Germanıa, Japonıa, Ońtústik Koreıa bolyp esepteledi.

Bizde bul salanyń kenje qalýyn eki tarıhı sebeppen baılanystyrýǵa bolady. Birinshisi – Máskeýdiń óz otaryndaǵy Qazaqstanǵa qatysty ustanǵan saıasaty. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde sovet sarbazy atqan on oqtyń toǵyzy Qazaqstan qorǵasynynan quıylǵany jıi aıtylady. Bul Qazaqstannyń soǵysqa qosqan úlesin ǵana emes, Sovet odaǵynyń ındýstrıalyq saıasatyn da kórsetetin derek. Máskeý qazaq jeriniń aýmaǵyndaǵy paıdaly qazbany ózge odaqtas elderdiń aýmaǵynda óńdep, daıyn ónim jasaýǵa qulyqty boldy. Sonyń saldarynan Qazaqstandaǵy qala quraýshy zaýyttyń bári shıkizat óndirýden asa almady. Bul tarıhı faktor qazirdiń ózinde el ekonomıkasynyń ártaraptanýyna kesirin tıgizip otyr.

Táýelsizdiktiń alǵashqy jylynda Sovet odaǵynyń óndiristik júıesi buzylyp, Qazaqstan zaýyttary óndiretin shıkizattyń bári jalǵyz kúnde suranyssyz qaldy. Jetkizýdiń jańa tizbegin qalyptastyrý úshin syrttan ınvestor  tartý qajet edi. Al ınvestor tartý isi tym asyǵys júrgizildi deýge bolady. Óıtkeni zaýyttaǵy jumysshylardyń aılyǵyn qoıyp zeınetkerlerdiń zeınetaqysyn, muǵalimder men dárigerlerdiń eńbekaqysyn taýyp berý muńǵa aınalǵan bolatyn. Osylaısha Qazaqstan bıligi syrttan kelgen ınvestorlarǵa shıkizatymyzdy óńdep qana qoımaı, qaıta óńdeýdi jolǵa qoıýyń kerek deıtindeı talap qoıa alǵan joq.

Keıin shıkizat eksportynyń deldaldyǵynan da qyrýar tabys tabýǵa bolatynyn kórgen qarjylyq toptar men yqpaldy adamdar eski súrleýmen júre berýge boı usyndy. Munaıǵa baı Qazaqstannyń sıntetıka, plasık, áýe otyny sıaqty kómirsýtekten alynatyn, qosylǵan quny joǵary ónimniń kóbin syrttan eksporttap otyrǵany sondyqtan.

 Qazaqstan munaı eksportynyń qyzyǵyna endi kirgen kezde  Arab túbegindegi shaǵyn elder ekonomıkasyn ártaraptandyra bastaǵan bolatyn. Osy tendensıadan qalmaý úshin elde Údemeli ındýstrıalyq-ınnovasıalyq damý baǵdarlamasy qabyldanyp, birneshe besjyldyqtyń kóleminde júzdegen zaýyt, seh, fabrıka, keshen ashyldy. Biraq bul óńdeý oshaqtarynyń báriniń ǵumyry tym qysqa bolyp shyqty. Óıtkeni baǵdarlamanyń urany utymdy bolǵanymen, jumsalǵan qarajattyń qaıtarymyn talap etý jaǵy aqsap jatty. Onyń ústine Qazaqstanda qolǵa alynǵan óndiristiń balama nusqalary irgedegi Qytaı men Reseıde bolǵandyqtan, jumys jolǵa qoıylǵan kúnniń ózinde zaýyttardyń ónimine suranys bolýy ekitalaı edi. Iaǵnı, órshil maqsatpen qolǵa alynǵan jobalar kórshiles naryqtardaǵy suranys pen usynysty eskermeı ázirlendi.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimeti boıynsha, byltyr ǵylymı-zertteý jáne tájirıbelik-konstrýktorlyq jumystarǵa búdjetten 172,6 mlrd teńge jumsalǵan. Bul eldegi jalpy ishki ónimniń 0,14%-y degen sóz. Mundaı aýqymmen Qazaqstan ınovasıalyq ónimder arqyly qosylǵan quny joǵary óndiristi óristete alatynyna sený qıyn. Bul kórsetkishti memleket 2029 jylǵa deıin tym bolmaǵanda bir paıyzǵa jetkizýdi maqsat etip otyr. Buǵan deıingi 30 jyldam astam ýaqytta da osyǵan uqsas mejeler talaı ret qoıylǵanyn jáne iske aspaǵanyn eskersek, ǵylymı jetistikter men ónertabystar arqyly qosylǵan quny joǵary ónim eksportyn ulǵaıtý ázirge arman kúıinde qala beretin túri bar. Biraq bul Qazaqstannyń mańdaıyna qosylǵan quny tómen ónimder men shıkizat eksportyna ǵana arqa súıeýdi jazǵan degen sóz emes. Metalýrgıa men munaı hımıasy, aýyl sharýashylyǵy salasynda qaıta óńdeýdi tereńdetý arqyly quny joǵary ónim alýǵa múmkindik bar.

Qazirgi logıstıkalyq reformalar, Orta dáliz, Transkaspıı baǵyty, Bir beldeý- bir jol» sıaqty jobalarǵa Qazaqstannyń belsendi atsalysyp jatýy jergilikti ónimniń halyqaralyq naryqtaǵy ótimdiligine de oń áser etýi kerek.

Qazaqstan alúmınıi TMD men Eýropanyń avtoóndirisinde qoldanylady. Iaǵnı, bul metaldy quıma kúıinde emes  mashınajasaýdyń mańyzdy ónimi retinde satýǵa bolady. Osy óndiristi odan da tereńdetip, tamaq jáne dári-dármek qaptamasyna qajet folga shyǵarýǵa bolady.

Qazaqstan energetıka men qurylysta, telekomýnıkasıada keńinen paıdalanylatyn mys kabelderin óndirse, Qytaıǵa eksporttaı alatyn edi. Bul ónim TMD men Eýropa elderine de qajet. Mys quımasynan jylý jáne sý qubyrlaryn ajyratýǵa qoldanylatyn túrli mys bólshekterdi, shaǵyn armatýralardy óndirýge bolady.

Komýnaldyq sharýashylyqta plasık qubyrlardyń ornyn tot baspaıtyn, myryshpen tystalǵan bolat qubyrlar yǵystyryp keledi. Bolat qubyrlar munaı ónerkásibinde de, komýnaldyq sharýashylyqta da keńinen qoldanylyp otyr. Qazaqstan bul óndiristi jolǵa qoısa, Reseı men Ortalyq Azıaǵa jetkize alady.  Jyl saıyn qazaq jerinen qazylǵan 1,5 mln tonna alúmını rýdasy syrtqa satylyp jatyr. Osy ónimdi ózimizde óńdep satsaq, tabys birneshe ese artatyn edi. Bolat pen mys týraly da osylaı aıtýǵa bolady.

Qazaqstan 2022 jyly metal eksportynan 10 mlrd teńge tabys tapqany týraly derek bar. Elde óndiriletin metalýrgıalyq ónimniń 15-20 paıyzy ǵana qosylǵan quny joǵary bolyp esepteledi. Iaǵnı, metaldan óńdelgen qosylǵan quny joǵary eksportynan jylyna 1,2 mlrd dollar tabýǵa bolady degen sóz.

Buǵan deıin Qazaqstan óz munaıynan óńdeıtin ónimderdiń ishinde qosylǵan quny eń joǵary ónim benzın bolyp kelgen edi. Atyraý oblysyndaǵy  Kazakhstan Petrochemical Industries Inc.  kásiporny polıpropılen óndirisin sátti jolǵa qoıa bildi.

Imanbek, Dımash Qudaıbergenov sıaqty ónerpazdardyń tulǵasy qazaq mýzykasy men mádenıetine degen suranysty arttyryp otyr. Án-kúı, klıp pen kıno týyndylary da qosylǵan quny joǵary ónimge aınalyp keledi. Osyny eskergen memleket kreatıvti ındýstrıany qoldaýdyń tyń tásilderine den qoıa bastady. Óıtkeni týrızmniń basty jarnamashysy mádenıet ekenin ýaqyt kórsetip otyr.

Qazaqstan zańnamasy qosylǵan quny joǵary ónim shyǵaratyn ınvestorlardy 10 jylǵa korporatıvtik tabys salyǵynan bosatady.  Al óndiriske qajetti qondyrǵy men shıkizatty syrttan ákelse, kedendik baj salynbaıdy. Onyń ústine zaýyt salý men qondyrǵy satyp alý,   shyǵyndaryn 30 paıyzǵa deıin, ınfraqurylym shyǵyndaryn memleket sýbsıdıalaıdy.

Jalpy ekonomıkalyq teorıalardy saralaǵanda, resýrsy bar memleket óz múmkindigin paıdalanyp shıkizatyn óndirip, óńdep taza ónim shyǵara almasa, ol memleket eshqashan baı memleket bola almaıdy.  Qazaqstan resýrstyq memleket. Bizde Mendeleev kestesindegi árbir element bar deýge bolady. Qazaqstan ýran óndirisi boıynsha birinshi orynda. Sondyqtan osy baılyq pen múmkindikti paıdalanbasaq nemese ekonomıkany ártaraptandyrmasaq jaǵdaıymyz qıyndaı bereri shyndyq. Máselen, ken óndirisiniń ekonomıkamyzǵa bergeninen bereri kóp, ol úshin joǵaryda atalǵan daıyn ónimdi eksportqa shyǵarý qaǵıdatyn ken, munaı-gaz óndirisinde de basshylyqqa alý qajet. Ol úshin ken, munaı-gaz óndirisiniń ónimin sol kúıinde eksporttaýdan múldem bas tartý qajet dep bilemiz. Bul salalardyń ónimin óńdeý jáne qaıta óńdeý arqyly neǵurlym daıyn ónim deńgeıine jaqyndatyp baryp eksportqa shyǵarsa tıimdilik áldeqaıda artar edi. Máselen, munaıdy tek janar-jaǵarmaı dep qarastyrý múldem qate. Óıtkeni, munaıdan 100-ge tarta ártúrli ónim alyna­dy. Osy daıyn ónim­derdi eksportqa shyǵarsaq tabys kóbeıedi.

Taldyqorǵan – bir qaraǵanda tynysh, sabyry basym, Jetisý emes, jeti sý atymen tamyrlasyp jatqan salmaqty shahar.

Bul qalaǵa syrt kózben qaraǵanda bári mamyrajaı kórinýi múmkin. Biraq turǵyn úı saıasaty degen – kózge kórinbeıtin, tynysy tereń tirshilik. Bir shaǵynaýdanda kran daýysy estilse, bir kóshede páter kiltin alǵan otbasy qýanyp jatady. Bireý jańa úıge kóship, jańa ómir bastaıdy, bireý áli de kezeginiń jyljýyn tosyp otyr.

Páter kilti – kez kelgen otbasy úshin jańa úmittiń sımvoly. Al saıasat kilti – sol úmittiń qanshalyq ornaıtynyn, qanshalyq uzaqqa sozylatynyn anyqtaıtyn mehanızm. Sondyqtan Taldyqorǵannyń turǵyn úı saıasatyna úńilý – bir qalanyń áleýmettik rentgenine qaraýmen birdeı.

JAŃA PÁTER – JAŃA TYNYS: 1283 OTBASYNYŃ ÓMİRİ ÓZGERGEN JYL

2025 jyly Taldyqorǵanda 1283 otbasy jańa páterge qol jetkizdi. Bul – qaǵazdaǵy qur san emes. Bul – myńnan asa shańyraqtyń taǵdyry ózgerdi degen sóz. Sol otbasyǵa jańa shańyraqpen birge jańa tynys, jańa jospar, jańa qorǵan berildi.

Jyl sońyna deıin 1448 otbasy baspanaly bolady degen jospar bar. Bul – ádettegi eseptik kórsetkish emes. Bul – turǵyn úı kezegindegi júzdegen otbasynyń ómirinde «qashan?» dep bastalatyn suraqtyń «endi» degen jaýapqa aınalýy.

Jalǵa beriletin turǵyn úıler, jastarǵa arnalǵan jeńildetilgen baǵdarlamalar, áleýmettik sanatqa basymdyq berý – barlyǵy qaladaǵy turǵyn úı saıasatynyń negizgi tirekterine aınalǵan.

Biraq turǵyndar bul júıege qarap, bir-birinen suraıdy:
— «Úıler salynyp jatyr, al kezek she?»
— «Jyljydy ma?»
— «Meniń kezegimniń taǵdyry ne boldy?»

JAŃA ÚIDİŃ ESKİ JARYǴY: QURYLYS SAPASY QAI DEŃGEIDE?

Taldyqorǵanda berilgen keıbir jańa úılerden anyqtalǵan aqaýlar – qoǵamnyń talqysyna jıi tústi. Jańadan salynǵan úıdiń qabyrǵasy jarylýy nemese esik-terezesiniń durys otyrmaýy – bir páterdiń ǵana máselesi emes. Bul – júıelik qatelik.

Negizgi suraqtar:
— Úıdi qabyldaýdyń naqty mehanızmi bar ma?
— Qurylys sapasyn kim baqylaıdy?
— Aqaý shyqsa, jaýapkershilikti kim arqalaıdy?
— Turǵynnyń quqyǵy qalaı qorǵalady?

Bul suraqtardyń jaýaby – qurylystyń ǵana emes, saıasattyń da abyroıyna tikeleı qatysty. Eger úı sapasyz bolsa, kilttiń de quny tómendeıdi. Al tómendeıtin – adamdardyń senimi.

15 MYŃ KİSİ – 15 MYŃ TAǴDYR: KEZEK NE DEP TUR?

Qazir Taldyqorǵanda turǵyn úı kezeginde 15 myńnan asa adam tur. Bul – bir aýdannyń halqyna teń soma. Ár adamnyń artynda – óz tarıhy, óz máselesi, óz úmiti bar.

Kezek jyljysa – senim artady.
Kezek jyljymasa – renish kóbeıedi.

Qala turǵyndarynyń eń jıi aıtatyn ótinishi – ashyqtyq:
— Kezek qalaı júredi?
— Qandaı sanattar basymdyqqa ıe?
— Páter bólý prosesi qanshalyqty ádil?

Turǵyn úı kezegi – bul tek tizim emes. Bul – áleýmettik ádilettiliktiń bar-joǵyn kórsetetin lakmýs qaǵazy.

JAŃA ÚI SALÝ – QALANYŃ JARTY JUMYSY ǴANA

Taldyqorǵandaǵy jańa úılerdiń artynda úlken ınjenerlik júkteme tur:
– jylý júıesi,
– sý ınfraqurylymy,
– elektr qýaty,
– joldar,
– qoǵamdyq nysandar.

Jańa shaǵynaýdan salý – tek úı salýmen bitpeıdi. Bir úı – bir otbasynyń tynysy. Bir aýdan – tutas qalanyń tamyry. Eger sol tamyr tolyq tartylmasa, jańa úıler eski máselelerdiń ortasyna túsip qalýy múmkin.

Búginde qalada jańa qurylystardyń qarqyny myqty. Biraq ınfraqurylym da dál sol qarqynmen júrýi kerek. Áıtpese, páter kilti berilgenimen, tynysh ómir kilti berilmeı qalýy yqtımal.

ARA TARTATYN – AQPARAT. QOL USTATATYN – SAIASAT

Bılik sońǵy jyldary turǵyn úı sapasyn baqylaý, merdiger uıymdardyń jaýapkershiligin kúsheıtý, ınjenerlik júıelerdi jańartý baǵytynda naqty qadamdar jasady. Bul – durys baǵyt.

Biraq turǵynnyń kókeıindegi suraq bireý:
«Bul ózgeris turaqty bola ma?»

Saıasatta eń qıyn nárse – ýáde berý emes.
Eń qıyn nárse – sol ýádeni kúndelikti ómirde sezindirý.

Al turǵyn úı – ýádeniń eń tez kórinetin jáne eń tez joǵalatyn jeri.

QORYTYNDY: TALDYQORǴANNYŃ ÚNİ DE, ÚIİ DE KÓTERİLİP KELEDİ

Taldyqorǵan — toqyrap turǵan qala emes. Bul — ózgerip jatqan qala. Qıyndyqtary bar, biraq qozǵalysy bar. Úıler salynyp jatyr, kezek jyljyp jatyr, ınfraqurylym damyp jatyr, sapany baqylaý kúsheıip jatyr.

Bul — shynaıy progres.
Bul — kórinbeıtin, biraq seziletin qozǵalys.
Bul — Taldyqorǵannyń jańa dáýirge aıaq basýy.

Páter kilti – otbasynyń qulpy.
Saıasat kilti – qoǵamnyń qulpy.

Eki qulyptyń da ashylýy – qala damýynyń basty sharty.

Búgin Taldyqorǵan turǵyn úı saıasatynyń syn sátinde tur.
Erteń ol osy sátti múmkindikke aınaldyra alýy ábden múmkin.

Taldyqorǵannyń erteńi bıikteı beredi.
Úıleri kóteriledi.
Úmiti de kúsheıedi.

Azattyqqa qol jetkizip, úsh ǵasyrdan keıin memlekettiligimiz qalpyna kelgen shaqta romantıkalyq patrıotızm oryndy edi. Sol romantıkalyq otansúıgishtiktiń býymen taǵdyrsheshti sheshimder qabyldanyp, tól teńgemiz aınalymǵa endi. Shekaramyz shegendelip, astanamyz arqa tórine aýysty. Jer sharyna tarydaı shashyraǵan ısi qazaq atajurtqa aǵyldy. Elge eń áýeli órshil rýh, qaıralǵan namys aýadaı qajet sol kezeńde sporttyq túrli jetistikter ulttyq ıdeologıaǵa eń bir qýatty qural retinde qoldanyldy. Munyń saıası ataýy – pragmatıkalyq patrıotızm. Pragmatıkalyq patrıottar pikir kóshbasshysyna aınalǵan kezde azamattyq qoǵam da berik irge tebedi. Biraq pragmatıkalyq patrıotızm azamattyq belsendilikpen shektelip qalmaıdy.

Turmysqa qajet taýar satyp alǵanda, qyzmet tutynǵanda, jumysshy jaldaǵanda tólegen aqshań Qazaqstannyń qarjy aınalymynda qalýyna kúsh salý – pragmatıkalyq patrıotızmniń kelesi deńgeıi. Muny shartty túrde ekonomıkalyq patrıotızm deýge bolady.

Biraq bul ádetti azamatqa kúshtep tańý, qurǵaq nasıhatpen tyqpalaý ádiletsizdik bolar edi. Óıtkeni taban aqy, mańdaı terimen tapqan aqshasyna satyp alǵan ıgiliktiń sapaly bolýyn qalaý – zańdylyq.

Qazaqstanda ekonomıkalyq patrıotızm nege kenje qaldy degen suraqtyń jaýaby da osy  jerden shyǵady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev byltyr ótken qazaq-german iskerlik kezdesýinde el aýmaǵynda 46 trln dollardyń barlanbaǵan tabıǵı resýrsy bar ekenin aıtty.  Osynsha en baılyqtyń kómegimen Qazaqstandy tehnologıasy damyǵan eldiń qataryna qosý múmkindigi 30 jyl boıy eskerýsiz qalyp keldi.

Munaı men gazdy, kómir men temirdi, bolat pen mysty, myrysh pen kúmisti, bıdaı men kúrishti shıkideı satqanymyzǵa maqtandyq. Ekonomıkasy ártaraptanbaǵan eldiń tehnologıasy jetilmeıdi. Tehnologıasy jetilmegen eldiń eńbek ónimdiligi nasharlaıdy. Eńbek ónimdiligi nasharlaǵan eldiń turmysy qıyndaıdy. Álıhan Bókeıhannyń sózimen aıtsaq, qazaq dalasynyń tasy óńirimizge túıme bolyp qadalmaýynan ekonomıkalyq patrıotızm kenjeleı berdi.

Biraq bılik biliksiz bolǵan eken dep bassyz ketýge taǵy bolmaıdy. Qaltańyz sál qalyńdasa, bala-shaǵany shetelge ala júgirmeı, tórt taraby tórt túrli klımattyń keremetin aldyńyzdan tosatyn qazaq dalasyn aralap kórińiz. Servısi men joldyń sapasyn syltaýrata bermeı ishki týrızmniń damýyna úles qosyńyz.

Smartfonǵa bank qosymshasyn ornatqanda eski ádetke salyp, orys tilin tańdamaı, qazaq tilin alǵa ozdyryńyz. Til tutynýshylardyń sanyna qaraı bank te saıasatyn ózgertedi. Qazaq tili qarjy tiline aınalǵanyn armandasańyz, bankpen jasalǵan árbir kelisimsharttyń qazaq tilinde, sapaly jazylǵanyn talap etińiz.

Ekonomıkalyq patrıotızm degen mıf sıaqty kóringen pafostyq uǵymnyń ar jaǵynda osyndaı usaq-túıek, biraq mańyzdy áreketter jatyr.