Valúta baǵamy
  • USD -

    454.5
  • EUR -

    487.5
  • RUB -

    5.03
Reformalar sanmen emes, sapamen ólshenedi
13 jeltoqsan 2018
Reformalar sanmen emes, sapamen ólshenedi

ULYS: Nurlan Naızabekuly, osy biz «ozyq otyz eldiń qataryna kiremiz» dep bilek sybanǵaly biraz boldy. Tilge tıek etip júrgen sol damyǵan elder ózgelerden nesimen ozyq tur? «Damyǵan elder" degende bizdiń kóz aldymyzǵa kóbinese ekonomıkasy qýatty elder keledi...

NURLAN QULBATYROV: Biz damyǵan, ıgilikke qoly jetken elderge qarap boı túzeımiz. Biraq, «damyǵan el» degen uǵymǵa naqty anyqtama joq. Dúnıejúzilik bank pen reıtıń túzetin arnaıy agenttikter elderdi ózderinshe belgili bir kategorıalarǵa bólip jatady. Al shyn máninde, damyǵan el siz aıtqandaı tek ekonomıkasy qaryshtaǵan memleket emes. Onyń syrtynda tehnologıasy damyǵan, sonymen qatar, qaýipsizdigi bekem, ómir súrý deńgeıiniń joǵary bolýy sıaqty alýan túrli ólshemderge  jaýap bere alatyn el. Osy joǵarǵy deńgeıge saı keletin elder negizinen ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna (EYDU) múshe bolyp otyr. Al EYDU standarttary óte erekshe. Ol – aqparattyq komýnıkasıalardy damytýdy qosa alǵanda bilim, densaýlyq saqtaý, qorshaǵan ortany qorǵaý, memlekettik basqarý men aýmaqtyq damý sonymen qatar, ǵylym salalarynda damyǵan elderdiń irgeli damý ındıkatorlary bolyp sanalady. Sondyqtan elimizdiń basty strategıalyq maqsaty da bolashaqta osy uıymnan óz ornyn alý. Sebebi, qazirdiń ózinde elimizdiń jalpy syrtqy saýdasynyń 51% EYDU elderine tıesili, bul degenimiz 32 mlrd.

ULYS: Demek, otyzdyqty mejeleý úshin aldymen ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna múshe bolýymyz kerek qoı...

NURLAN QULBATYROV: Álbette, atalǵan uıymǵa qazir 37 el múshe. Olar Eýropalyq odaq elderi, AQSH, Kanada, Koreıa, Japonıa, sonymen katar, Latyn Amerıkasynan Meksıka men Kolýmbıa bar. Álemdik JİÓ-niń 60 paıyzy solardyń úlesinde. Iaǵnı olar joǵaryda atap ótkenimdeı, tereń jańǵyrý jolynan ótken, halqynyń ómir súrý standarttary damyǵan, ekonomıkasynyń, bıznesiniń jáne eńbek ónimdiliginiń damý kórsetkishteri joǵary memleketter. Reseı de uıymǵa múshe bolýǵa shaqyrtý alǵan bolatyn, keıin Ýkraınamen qarym-qatynasy, Qyrym jaǵdaıyna baılanysty proses toqtatyldy. Múshe bolýǵa qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan elder sanatynda Argentına, Brazılıa, Vetnam, Marokko, Perý, Rýmynıa, Bolgarıa, Horvatıa bar. Al EYDU quramyna kirgisi keletin memleket Dúnıejúzilik saýda uıymyna (DSU) mindetti túrde múshe bolýy kerek. Biz bul maqsatty eńserdik. 2015 jyly DSU-nyń 162-shi múshesi bolyp qabyldandyq. Bizdiń Syrtqy saýda saıasatyn damytý ortalyǵymyz da áý basta Qazaqstannyń DSU-ǵa kirýine analıtıkalyq, eksperttik qoldaý kórsetý úshin qurylǵan bolatyn. Shetel asyp, úlken halyqaralyq mektepterden ótken tájirıbeli mamandarymyz endi EYDU sheńberinde de áriptestikti damytýǵa kómegin tıgizip jatyr.

ULYS: Uıymǵa múshe bolý úshin Qazaqstan naqty qandaı jumystar jasap jatyr?

NURLAN QULBATYROV: Qazirgi kezde Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymymen tyǵyz baılanys elimizdiń syrtqy ekonomıkalyq saıasatyndaǵy basym baǵyttardyń biri. Qazaqstannyń atalǵan halyqaralyq uıymmen ózara áriptestigine bıyl 10 jyl boldy. Elimiz 2008 jyly «Eýrazıalyq básekege qabilettilik baǵdarlamasynyń» sheńberinde jumysyn bastap, 2013-2016 jyldar ishinde Ortalyq Azıa  bastamasyna teń tóraǵa bolý arqyly tabysty jumys isteýde. 2015 jyly Eldik baǵdarlamaǵa qol qoıylýy EYDU men Qazaqstannyń arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa kezeńine aınaldy. Sebebi, EYDU-nyń atalǵan baǵdarlamasy álemniń 4 elinde ǵana bar: Perý, Morokko, Qazaqstan jáne Taılandta. Eldik baǵdarlama úshin belgili bir qurlyqtan bir el ǵana tańdalatynyn aıta ketý kerek. Demek, Qazaqstannyń bul arnaıy baǵdarlamany júzege asyratyn áriptes retinde tańdalýy EYDU-ǵa múshe memleketterdiń bizdiń elge degen joǵary senimin kórsetedi. Qazaqstan júrgizip jatqan reformalaryn sanmen ǵana emes, sapasyn da kórsetý kerek. «Qazaqstan-2025» strategıasynyń kóp ındıkatorlary EYDU standarttary men prınsıpterine baǵdarlanǵan. Sondyqtan da elimiz reformalar arqyly ekonomıkanyń barlyq salalarynda ilgerileýshilikti kórsetse, kóp uzamaı múshelikke shaqyrtý alady dep senemin.

ULYS: EYDU-ǵa múshe bolý bizge naqty ne beredi, Qazaqstannyń damýyna qanshalyqty yqpal ete alady?

NURLAN QULBATYROV: Eń aldymen ulttyq zańnama normalary Uıym ustanymdarymen sáıkestendiriledi. Bul óz kezeginde memlekettik basqarýdyń sapasyn arttyryp, bıznes júrgizýdi qolaıly etedi, eldiń iskerlik jáne nesıelik reıtıńin kóteredi, sondaı-aq, tikeleı ınvestısıalar aǵyny ósimin qamtamasyz etedi. EYDU-nyń jeke menshik quqyqtaryn qorǵaý, memlekettik organdar jumysynyń tıimdiligin arttyrý, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres, halyqtyń ómir súrý sapasyn kóterý jáne quqyqtyń ulyqtylyǵy qaǵıdattaryn jetildirý  salasyndaǵy ozyq tájirıbeleri men standarttarynyń negizinde ázirlengen 59 Zań qabyldandy. Uıymmen yntymaqtastyq nátıjesinde adamı kapıtaldy damytýǵa, memlekettik basqarýǵa sondaı-aq ınvestısıalar tartý men qoldaý salasyndaǵy saıasatty jetildirýge baǵyttalǵan 13 joba iske asyryldy. Uıym sarapshylary 535 usynym bergen bolatyn. Atalǵan usynystardy iske asyrý úshin Ulttyq jol kartasy qabyldandy. Mysal retinde ınvestısıalyq saıasat baǵytyna toqtala keteıin. Eldiń ınvestısıalyq áleýetin kúsheıtý úshin Qazaqstan EYDU yntymaqtastyǵy aıasyndaǵy ozyq tájirıbelerge súıenýde. EYDU sarapshylary Qazaqstannyń ınvestısıalyq saıasatyna aýkymdy sholý júrgizdi, onyń qorytyndysy boıynsha EYDU eldiń ınvestısıalyq klımatyn odan ári jaqsartýǵa jol ashatyn naqty usynystar berdi. Nátıjesinde, tek ınvestısıa salasynyń ózinde zańdar qabyldanyp, kóptegen jeńildikterdi júzege asyrdyq. Qazaqstan qazir Uıymnyń 35 jumys organyna qatysýda. Sarapshylarymyz uıymnyń is-sharalaryna qatysyp qana qoımaı, óz tájirıbelerin de bólise alady. Áý degennen ózińiz suraǵan álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý maqsatyna EYDU-nyń ozyq tájirıbeleri men standarttaryn ımplementasıalý jáne engizý arqyly qol jetkizýge bolady.

ULYS: Eki jyldan keıin Astanada Dúnıejúzilik saýda uıymy (DSU) mınıstrleriniń XII konferensıasy ótedi. Qandaı máseleler qaralady?   

NURLAN QULBATYROV: Iá, bıyl Dúnıejúzilik saýda uıymyna múshe elder biraýyzdan 2020 jyldyń jazynda Astanada DSU mınıstrleriniń XII konferensıasyn ótkizýge qatysty sheshimdi qabyldady. Alqaly sharaǵa 164 múshe-eldiń saýda mınıstrleri men uzyn-yrǵasy tórt myńnan astam adam qatysady dep josparlanyp otyr. Sońǵy kezderi DSU reformalaý máselesi jıi kótirilip keledi. Sanksıalar men saýda soǵystaryna kýá bolyp otyrmyz. Osy rette kópjaqty kelissózderdi jetildirý týraly da jıi aıtylyp júr. Negizinen osyndaı irgeli taqyryptar talqylanady deýge bolady. Astana konferensıasynda uıymnyń damýyna sony serpin beretin, halyqaralyq saýdany retteıtin tarıhı qujattar qabyldanaryna senim mol.

ULYS: Ortalyq Azıada barlyq salada ıntegrasıanyń jańa kezeńi bastaldy deýge bolady. Týystas, kórshi eldermen ekonomıkalyq baılanystarymyz kóńil kónshite me?

NURLAN QULBATYROV: Negizinde, Ortalyq Azıadaǵy ózara saýdanyń áleýeti tolyq qoldanylmaı keledi. Jalpy taýar aınalymy bar joǵy 4 mlrd. AQSH dollaryn ǵana quraıdy. Ortaazıalyq kórshilerdiń ishinde Ózbekstan ǵana saýda áriptesterimizdiń úzdik ondyǵyna ene aldy. Iaǵnı 7-orynda. Ortalyqtyń sarapshylary júrgizgen zertteýlerge sáıkes syrtqy saýda basymdylyǵy ındeksi boıynsha Ortalyq Azıa elderi ózara birin-biri kamtamasyz etetin elder sanatyna jatady. Sondyqtan aımaq elderi arasyndy syrtqy saýda áriptestigin ary qaraı damytý óte mańyzdy.

ULYS: Al endi bizdiń eki jaǵymyzdaǵy alyp kórshilerimiz AQSH tarapynan ekonomıkalyq qyspaq kórip jatyr. Kórshilerdiń kóńilsiz kúıi bizdiń de kóńilge qaıaý salyp júrmeı me?

NURLAN QULBATYROV: Ia, AQSH eki birdeı kórshimizge Reseıge de, Qytaıǵa da saýda-ekonomıkalyq sanksıalar saldy. Ekeýi de bizdiń basty saýda áriptesterimiz bolǵan soń bizge de janama áseri bolatyny anyq. Sebebi, kez kelgen eki jaqty sanksıa dúnıe júzilik saýdaǵa salqynyn tıgiezdi. Máselen, osy jyldyń naýryz aıynan bastap Qytaı men AQSH ózara ımporttaryna proteksıonıstik sharalardy koldana bastady. Bloomberg Qytaı ekonomıkasynyń ósý boljamyn 2017 jylmen salystyrǵanda boljanǵan mejeden (6,5%) 0,4% tómendegenin aıtady. Qytaı ekonomıkasynyń ósý qarqynynyń básendeýi Qazaqstannan alatyn shıkizat ónimderi kólemin azaıtady. Qytaıǵa munaı jáne gaz, ýran, mys, qara metal t.b. shıkizattardy eksporttaý kórsetkishinde ózgerister bolýy múmkin. Endi soltústik kórshimizge qatysty aıtar olsaq, bıyl sáýir aıyndy AQSH Qarjy mınıstrligi reseılik kásiporyndar men top-menedjerlerine qarsy sanksıa engizgeni belgili, kóp uzamaı Reseı mamyr aıynda AQSH nemese basqa shetel memleketteriniń kompanıalaryna memlekettik satyp alýlar boıynsha kelisimsharttarda jáne múlikti jekeshelendirýge qatysýǵa tıym saldy. AQSH-qa shıkizat taýarlaryna baj engizý tıimdi emes. Sebebi, bul taýarlar basqa naryqqa qaıta baǵdarlanýy múmkin. Reseı eksportyndaǵy AQSH úlesi – 5% jáne saýda sanksıalaryna eleýli  shyǵyn keltirmeıdi. Amerıkalyq sanksıalar Reseı qor naryǵynda kapıtaldandyrý deńgeıin tómendetip, keri áserin tıgizedi. Sońǵy 4 jylda reseılik rúblge AQSH dollarynyń kýrsy 74% artty  (35,6 rýb/dollardan 62,3 rýb/doll. deıin). Óz kezeginde bul jaǵdaı teńge baǵamyna áser etpeı qoımaıdy. Sanksıalardy engizgennen keıin, Reseı Federasıasynyń syrtqy jıyntyq qaryzynyń kólemi 29%-ǵa qysqardy. Bunyń jaqsy da, jaman da jaqtary bar: syrtqy qaryz tómendeıdi, bul qarjylyq resýrstarǵa qoljetimdilikke qatysty sanksıanyń oń nátıjesi bolyp sanalady. Biraq bul reseılik kásiporyndar qaryzdarynan qutyla otyryp, jańa jobalardy qarjylandyrý úshin jańa qaryz aqsha alýǵa múmkindikteri shektelgenin bildiredi.

ULYS: Ýaqyt bólip, súbeli suhbat bergenińizge kóp raqmet!

NURLAN QULBATYROV: Sizderge de alǵys bildiremin.  «ULYS» ujymyna tabystar tileımin!

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ULYS ANYQTMA

 

Nurlan Naızabekuly QULBATYROV

 

K.A. Tımırázev atyndaǵy Reseı memlekettik agrarlyq ýnıversıtetiniń túlegi

 

Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń «Syrtqy saýda saıasatyn damytý ortalyǵy» AQ Bas dırektorynyń orynbasary

RELATED NEWS
«QAZAQ ELİNİŃ ÝSTAVY»
29 qarasha 2018
«QAZAQ ELİNİŃ ÝSTAVY»

Ýstavtyń jazylý tarıhy

 

      Barlybek Syrttanulynyń atalmysh eńbegi nebári 4 bólim,  28 baptan ǵana turady. Zań, quqyq máselelerin jetik meńgergen qaıratker 1911 jyldyń 13 maýsymynda osy eńbegin aıaqtap, el ıgiligine usynbaqshy bolady. Biraq patshalyq jandarm ókilderi revolúsıoner-demokrat qazaq ulyn qatań baqylaýǵa alyp, el astanasy – Peterbordan qyr dalasyna qaıtarady. Kúndelikti tynys-tirshiligi, tipti ár qadamy baqylaýǵa alynǵan azamat óziniń temir qursaýly torǵa ilingenin sezip, shyǵarmashylyq-ıntellektýaldy murasyn jasyryp qoıǵan-dy. Jórgeginde tunshyqtyrylǵan qundy eńbek – elimiz Táýelsizdigin alyp, eńsesin túzegen shaqta ǵana jarıalandy (1994 jyl, «Ádilet mınıstrliginiń habarshysy», №12). Jarıalaýshy – qaıratker murasyn zerttegen, zań ǵylymynyń doktory, profesor Cáken Ózbekuly. Asyl qazynany Barlybektiń úlken qyzy Qanıpa kóziniń qarashyǵyndaı saqtap, qıyn-qystaý kezeńderde jer astyna kómip júrip, áke murasyn NKVD tyrnaǵynan aman alyp qaldy.

         Barlybek jazǵan konstıtýsıalyq eńbektiń máni – otarlyq saıasattyń zardabyn tartqan qazaq elin óz aldyna derbes memleket qylý bolatyn. Avtorǵa osy ıdeıany óziniń qurdasy, qazaq saıası elıtasynyń kóshbasshysy Álıhan Bókeıhan bergen. Barlybek túzgen Ýstavtyń negizgi platformasy men ıdeıasy keıinnen «Alash Orda» úkimetiniń baǵdarlamasyna tirek bolyp, kórinis tapty.

         Barlybek Peterbor ımperatorlyq ýnıversıtetinde oqyp júrgeninde «halyqaralyq quqyq», «konstıtýsıalyq quqyq teorıasy», «qylmystyq quqyq», «halyqaralyq qatynas», «ekonomıkalyq quqyq», «polıseılik quqyq» sıaqty irgeli pánderdi oqyǵan. Qazaq oıshyly ýnıversıtet qabyrǵasynda ıgergen teorıalyq bilimin praktıkamen ushtastyrady. Orys patshalyǵy tarıhynda buryn-sońdy bolmaǵan qubylys qylań berip, qarańǵy jurttyń bas kóterer azamaty monarhıaly bılikke aıbat tanytty. Sóıtip Peterbor shaharynda alǵash ret buratana az ult ókili – qazaq jurtynyń professıonaldy Ýstavy ómirge keldi.

 

 

 

 

Ýstavtyń jańashyldyǵy men zamanaýı sıpaty

 

        Ótken kúnge búgingi kúnniń bıiginen qarar bolsaq, «S.B.Alashınskıı» jazǵan Ýstav, qazirgi stılmen aıtqanda, Konstıtýsıa – tereń aqyl-oı ıesiniń kemeldigi men jan-jaqty biliminiń nátıjesi ispetti. Eńbekti oqı otyryp, árbir tarmaǵyna qaıran qalasyń! Máselen, «Kirispe» bóliminde: «... Jańa zamanda atyssyz, soǵyssyz, qan tókpeı beıbit jolmen jerimizde húkmeti óz qolynda el bolý maqsatynda, barlyq eldermen dostyqta bolý úshin jeke Qazaq eli respýblıkasyn quramyz», - delingen. HH ǵasyr basyndaǵy oqyǵan qazaq azamattary patshalyqtyń otarlaý saıasatyna aqyl-oı, kemel bilim arqyly ǵana qarsy kúresip edi ǵoı. B. Syrttanuly bolashaq qazaq elin parlamenttik respýblıka formasynda basqarýdy oılastyryp, onyń eń úlken bılik organy – Parlament ekenin anyqtap, «Qazaq elinde eń basshy oryny – Ult májilisi» degen. Saıası qaıratker qazaq eliniń jeke memleket retindegi basty belgisi basshylyq qurylymyn bylaısha belgilegen: eldiń basshysy – Prezıdent, «6. Prezıdent Qazaq elin mınıstrler arqyly basqarady. Mınıstrlerdi Prezıdent ózi tańdaıdy, biraq Ult májilisi daýyspen sheshedi. 7. Mınıstrler ózderi basqarǵan jumystarymen Prezıdenttiń hám Ult májilisiniń aldynda esep berip turady» dep atqarýshy organnyń jumysyn kórsetken.

      HH ǵasyr basyndaǵy AQSH, Batys Eýropa elderiniń Konstıtýsıalarymen jaqsy tanys bolǵan zerek zańger  adam balasynyń huqy týraly: «10. Qazaq elinde adam balasynyń bári teń huqyly. Dinine, qanyna, násiline qarap adamdy qorlaýǵa jol joq. Adam tek zakon hám qudaı aldynda jaýap beredi» dep ári qaraı er men áıel quqynyń teńdigi, dúnıe-múlikke ıelik etý, bilim alý, bir-birimen emin-erkin sóılesý, uıym nemese partıa qurýyna eshqandaı shekteý joqtyǵy týraly t.b. demokratıalyq qundylyqtardyń maǵynasyn tarqata jazǵan. Qarap otyrsaq, osynyń bári búgingi kúnniń talabymen astasyp, qabattasyp jatyr. Ótken ǵasyrdyń basynda aıtylǵan oıdyń ómirsheńdigi – osy.

      Konstıtýsıalyq eńbektiń basty ereksheligi – qazaqylyǵynda. Iaǵnı qarapaıym ári uǵynyńqy tilde jazylýy. Bálkim osy qarapaıymdylyǵynan bolar ár qazaqtyń júregine «jyly tıip» otyrǵany. Qazirgi ýaqytta jazylyp jatqan túrli quqyqtyq-zań qujattary men normalaryn oqı otyryp, “qazaqshasyn” túsine almaı, orys tilinde jazylǵan túpnusqasyna júginetinimiz ótirik emes. Eger, bizdiń zań fakúltetiniń profesor-oqytýshylar quramy Barlybek Syrttanuly jazǵan nemese basqa da Alash zıalylarynyń quqyqtyq baǵyttaǵy muralarymen tanyssa, sol eńbekterdiń tiline, qazaqy sóz saptaý máıegine, tildik aıshyqtaryna nazar aýdarsa, bolashaq zańgerlerimiz búgingi olqylyqtyń ornyn toltyrar ma edi?!  Qazaqylyǵynda degenimizge taǵy bir ret oralsaq, qaıran Bákeń qazaq jeri, sot týrasynda kesek-kesek ordaly sózderdi ortaǵa salypty. «18. Qazaq jeri onyń menshiginde bolady. 19. Qazaq eliniń jeri saýdaǵa túspeıdi, qudaı ony adam balasyna paıdalaný úshin jaratty. 20. Jerdiń keni, orman, sý, kóli hám taýlary qazaq eliniń ıesinde. Mal jaıý, egin ósirý, úı salý, jerdi óńdeý hám jerdi paıdaly is maqsatynda qazynaǵa qaıtarý húkmet ruhsatymen bolady» degen eken. Ne degen kóregendik deseńizshi! Sol qazaqtyń bir ýys topyraǵy, saıyn dalasynyń taǵdyry – búginde kóz bitkendi telmirtip, tarazy basyna tartylyp tur emes pe... Al, sot qyzmeti týrasyndaǵy kózqarasy («24. Qazaq elindegi bar sýdıalar Ult májilisinde ómir boıy saılanady. Zakondy buzǵan hám oryndamaǵan sýdıalar oryndarynan alynady. 26. Sýdıalar qazaq tilin bilýi shart. Basqa násilderdiń sotta óz tilderinde sóıleýge huqy bar. 27. Prısájnyı soty aýyr qylmysty isterdi sheshýge huqyly. Prısájnyı sany 7 adam. 28. Sot oryndarynda partıalar bolmaýy shart. Sýdıalar partıaǵa kirý huqynan aırylady. Jasyryn múshe bolsa, ornynan alynady») dál qazirgi sot júıesiniń prınsıpterimen janasyp tur eken.

      Bul qujatta kóterilgen máseleler men ıdeıalardyń áli kúnge deıin ózekti, jasampaz bolýynyń basty sebebi – adamı kapıtal, jeke adamnyń bas bostandyǵy men zaıyrlyǵyna aıryqsha kóńil bólingendiginde. Avtor konstıtýsıalyq qujat daıarlaý barysynda shet eldik tanymal zańger, fılosof, sosıologtardyń eńbekterimen jiti tanysqany anyq baıqalady. Mysaly, avtordyń áleýmettik progres, parlamenttik memleket, adam quqy men bostandyǵy týraly sarabdal oılary Sh. Montaske, T. Djefferson, Dj.Lokk eńbekteriniń kúretamyry bolǵan.

       Ýstav jazylǵannan beri ǵasyrdan astam ýaqyt ótti. Byltyr ǵana memleket basshysynyń sheshimimen Konstıtýsıalyq reforma daıarlanyp, bılik tarmaqtary qaıtadan bólindi. Iaǵnı, Barlybek atap kórsetkendeı, negizgi jumys ortalyq atqarýshy organ – mınıstrlikterge berilip, olardyń ókilettigin qaraý, esep alý, baqylaý jumystary Parlament quzyryna ótti. Saıası-quqyqtyq ıdeıanyń zamanaýı sıpaty – Táýelsiz Qazaqstan respýblıkasynyń qajetine qyzmet etýi.

       Alash oqymystysynyń quqyqtyq kózqarasynyń konsepsıasy túrli nysanda (maqala, baıandama, saıası-teorıalyq saraptama, konstıtýsıalyq qujat) jazylǵanymen, ortaq maqsaty qazaq eliniń azattyǵyna qyzmet etýge baǵyttalǵan, ulttyq memleket qurýdaǵy ǵylymı doktrına dárejesine jetkenin moıyndaýymyz kerek. Barlybek jazǵan zań jobasy resmı bekitilmese de, bul qujatty sol zamannyń ıdeıalyq-teorıalyq iliminiń jetistigi dep qaraýymyz lázim.

         PS: Barlybek Syrttanulynyń saıasatker retinde qalyptasýy 1905-1915 jyldary asa kúrdeli tolqýlarǵa bet alǵan, patshalyq ımperıa bıliginiń álsireı bastaǵan, jańa qoǵamnyń qalyptasar ótpeli kezeńimen tuspa-tus keldi. Alash urandy qozǵalystyń bel ortasynda júrip, Túrkistan jurtynyń aýyr taǵdyryna, tirshilik taýqymetine beıjaı qaramaı, atamekenin azat etý úshin ınersıaly oqyǵan toppen birge bolashaqqa nyq senimmen «nar táýekel» dep qadam basty. Pasıonar tulǵanyń sherli júregin jaryp shyqqan «Qazaq eliniń Ýstavy» – búginniń ǵana emes, keleshektiń de qajetine jaraıtyn qundy eńbek bolyp qala bereri sózsiz aqıqat.

                                                                                            Eldos TOQTARBAI,

jazýshy, QR “Daryn” memlekettik jastar syılyǵynyń laýreaty

Naýryz - túrki halyqtarynyń ortaq merekesi
22 naýryz 2020
Naýryz - túrki halyqtarynyń ortaq merekesi

Naýryz – túrki halyqtary keń kólemde atap ótetin meıram. Ádette meıramdardyń dinı senimge, ultqa ortaq qundylyqtarǵa baılanysty paıda bolatyny nemese dástúrden, tabıǵat pen adamdar arasyndaǵy baılanystan bastaý alatyny belgili. 

Naýryz meıramy basynda dıqanshylyqpen aınalysatyn ıran tildes Orta Azıa halyqtarynyń kún jaz mezgiline aýsqanda egis ósirý naýqany bastalǵanyn merekeleý dástúrinen shyqqan. Dástúr boıynsha buryn Naýryz meıramyn búkil aýyl-el bolyp, ásirese jastar jaǵy túgeldeı tań shapaǵatyn qarsy alýdan - tazalanǵan aryqtarǵa sý jiberýden, aǵash otyrǵyzyp, gúl egý rásimin ótkizýden bastaıtyn. Qyzyqshylyq onan ármen halyq oıyndarymen («Aıqysh-uıqysh», «Aq serek pen kók serek», «Alqa qotan», t.b.), án salyp, bı bıleýmen, aqyndar aıtysymen, «Qyzǵaldaq» merekesimen, qazaqsha kúrespen, at jarysymen jalǵasyp kete beretin de, túnge qaraı «Altybaqan» aınalasyndaǵy oıyndarmen aıaqtalatyn.

Naýryzdy Qyrǵyzstan, Qazaqstan, Ózbekstan,Túrkimenstan, Ázerbaıjan respýblıkalary jáne Reseı Federasıasy quramyndaǵy Tatarstan avtonomıalyq respýblıkasy Naýryz merekesin «ulttyq meıram» retinde jarıalaǵan. 1991 jyly Túrkıada da bul kún túrki álemine ortaq kún retinde jarıalandy. Alaıda Túrkıada bul kún – jumys kúni.

Aıta ketetin jaıt, Qazaqstanda 2001 jyly naýryz meıramy memlekettik mereke retinde jarıalansa, al 2009 jyldan bastap úsh kún qatarynan toılanyp keldi.

Ǵalymdardyń aıtýynsha, naýryzdyń túrki halyqtaryndaǵy ataýlary kóp. Túrki áleminde ǵundar zamanynan bizge kelip jetken, tabıǵat pen ulttyq oıanýdy bir maǵyna retinde usynatyn naýryz (jańa kún) merekesi myna ataýlarmen atalǵany belgili, máselen nevrýz, naýryz, novrýz, sultan-ı nevrýz, sultan-ı naýryz, naorýs, novroz, navrys, nevrýz norýs, ulystyń uly kúni, uly kún, Ergenekon, bozkýrt, chagan babý marta, jańa kún, jańa jyl, mart dokýzý, mereke, meıram, nartýkan, nartavan, Altaı kódúrgeni, kóktem merekesi, mevrıs jáne t.b.  

"Imamǵa baǵynǵan joq": Meshitte sekirip bılegen qyzǵa qatysty QMDB málimdeme jasady
23 tamyz 2022
"Imamǵa baǵynǵan joq": Meshitte sekirip bılegen qyzǵa qatysty QMDB málimdeme jasady

Nur-Sultandaǵy jańadan ashylǵan meshitte sekirip bılep, án aıtqan qyzdyń áreketi jelide qyzý talqylǵanǵan bolatyn. Atalǵan jaǵdaıǵa qatysty QMDB baspasóz qyzmeti málimdeme jasady.

Aıta ketelik, meshit tártibin saqtamaǵan boıjetken jaıly áleýmettik jelidegi paraqshalar jarysa jazdy. Kópshilik meshitte bılegen boıjetkenniń qylyǵyn synǵa aldy.

Qazaqstan musylmandary Dinı basqarmasynyń málimetinshe, oqıǵa 21 tamyzda bolǵan.

"21 tamyzda saǵat 18:48-de Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy janyndaǵy Respýblıkalyq Bas meshitke kelgen qyz qulshylyq úıiniń ishki tártibi men ádebin óreskel buzyp, ımam jumysyna, namaz oqýshylardyń qulshylyǵyna kedergi keltirdi.

Din qyzmetkerleri oǵan meshit ádebi týraly túsindirdi. Alaıda ımam keńesine baǵynbaǵan ol "men Máhdımin, ony osy járde dáleldeýim kerek" dep qarsylyq tanytqan. Meshit qyzmetkerleri er azamattar namaz oqıtyn orynǵa áıelderdiń kelýine bolmaıtynyn jetkizip, ony syrtqa shyǵarýǵa májbúr bolady. Ol meshit aýlasynda ersi áreketter jasap, kúzetshilerdiń eskertýine qulaq aspaǵan. Kúzetshiler ony meshit aýlasynan shyǵarýǵa májbúr boldy.

Meshitte ádep saqtamaǵan qyzdyń jeke tulǵasyna qatysty málimet joq. Osy rette meshitke kelýshi azamattardy qulshylyq úıinde qarapaıym adamgershilik ádepterdi saqtaýǵa shaqyramyz", - delingen QMDB baspasóz habarlamasynda. 

 

https://www.instagram.com/p/ChiIr8bqaJW/?utm_source=ig_web_copy_link

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.