Kezinde bala teledıdardan «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» ertegisin kútip kóretin. Qazir bala YouTube-tan «MrBeast-tiń» qazaqsha dýblájyn izdeıdi. Buryn teledıdardan 20 mınýttyq múltfılm bolsa, qazir bala 20 sekýndtyq vaın kóredi. Ýaqyt ózgerdi. Qural da, kózqaras ta aýysty. Biraq bir nárse ózgermedi – balaǵa sapaly mazmun kerek. Al sol sapaly mazmun qazaq tilinde bar ma?
Joq. Naqtyraq aıtsaq, joqtyń qasy. Qazaqsha balalar kontentiniń YouTube-taǵy úlesi teńizdiń ishindegi tamshydaı. Balanyń kóńili keń bolsa da, kóretin vıdeosy tapshy. Al bala qaıda barady? Orysshaǵa. Aǵylshynshaǵa. Sebebi YouTube balaǵa kontent beredi. Biraq ol kimniń tilimen, kimniń múddesimen jazylǵany ekinshi orynda qalyp otyr.
Qazaqstanda balalarǵa arnalǵan YouTube arnalaryn sanaýly ǵana ataýǵa bolady: «Balapan», «Torgai TV», «Shanyraq kids». Biraq bul – búkil qazaq balasyna jetkilikti me? Árıne, joq. Bir aýyldaǵy 5 jastaǵy balanyń til úırenýi de, qaladaǵy 12 jastaǵy jetkinshektiń qyzyǵýshylyǵy da ártúrli. Biraq ekeýiniń de ınterneti bar. Ekeýi de YouTube kóredi. Biraq ekeýine de laıyq kontent jetispeıdi.
Máseleniń tamyry tereńde. Birinshi – qarjy. YouTube – tegin platforma, biraq sapaly vıdeo jasaý – tegin jumys emes. Anımasıa, dýbláj, senarı, mýzyka – bári aqsha. Biraq balalarǵa arnalǵan qazaqsha kontent jasaýshylarǵa turaqty qarjylandyrý kózi joq. Memlekettik qoldaý – jobalyq, ýaqytsha. Al YouTube turaqtylyqty talap etedi: aptasyna bir-eki vıdeo salyp turmasań, algorıtm umytady. Kórermen de ketedi.
Ekinshi – maman tapshylyǵy. Balalarǵa arnap vıdeo jasaý – bólek óner. Balanyń tilin tabý, ony qyzyqtyrý, tárbıeleý – bul pedagogıka men kreatıvtiń toǵysqan tusy. Qazaqstanda bul baǵyttaǵy senarıst, ıllústrator, daýys akterleri – sanaýly. Qalǵany – entýzıastar. Al entýzıazmmen YouTube-tyń algorıtmin jeńý qıyn.
Úshinshi – tehnıkalyq kedergi. YouTube-ta báseke myqty. Qazir bir beınebaıan tek mazmunmen emes, montajymen, grafıkasymen, dybyspen tartady. Kórermen – bala. Biraq kórip otyrǵany – Gollıvýd deńgeıindegi anımasıa. Qazaqsha arnanyń qolyndaǵy qural – qarapaıym kompúter, kóbine – telefon. Qalaı básekelessin?
Tórtinshi – til kedergisi. YouTube-ta qazaq tili áli de tolyq ındekstelmegen. Algorıtm qazaqsha vıdeony jıi usynbaıdy. Oǵan qazaqsha taqyryp qoısań da, tıisti kórermenge jete bermeıdi. Al jete almasa – qaralym az. Qaralym az bolsa – motıvasıa da azaıady. Bul – kontent jasaýshynyń úni estilmeı qalýynyń basty sebebi.
Besinshi – jarnama júıesi. YouTube-tyń monetızasıa júıesi balaǵa arnalǵan kontentke qatań. 13 jasqa deıingi aýdıtorıany nysanǵa alǵan vıdeolarǵa jarnama az beriledi. Demek, paıda da az. Al paıda bolmasa, turaqty jumys isteý de qıyn. Qazaqstanda YouTube arqyly balaǵa arnalǵan kontentten tabys tabý – sırek qubylys. Sebebi naryq joq, demeýshi joq, al kórermen tek kórip, laık basýmen shekteledi.
Al altynshy – aýdıtorıanyń beısanasy. Kóp ata-ana balasyna YouTube ashyp berip, ózi basqa jumysqa kirisip ketedi. Ol vıdeoda ne aıtylyp jatyr, qandaı keıipker ne istep jatyr – qadaǵalanbaıdy. Bala YouTube-ta júr. Biraq kimmen? Qandaı oımen? Ata-ana bilmeıdi. Demek, suranysty naryq emes, YouTube algorıtmi qalyptastyryp jatyr. Al ol algorıtmniń maqsaty – ulttyq qundylyq emes, qaralym men ýaqyt.
YouTube-taǵy balalar kontentiniń taǵy bir máselesi – jastyq segment. Bizde 2–4 jasqa arnalǵan ertegi, 5–7 jasqa arnalǵan ánder bar shyǵar. Biraq 10–12 jas arasyndaǵy jetkinshek qaıdan kóretinin bilmeı qalady. Ol bala emes, biraq eresek te emes. Bul – eń qaýipti kezeń. Sebebi ol jastaǵy bala oıynshyqqa da qyzyqpaıdy, biraq vaın men eresekterdiń kontentine erte kirse – qalyptasýy buzylady. Demek, osy «kópirshik» aýdıtorıa úshin arnaıy kontent qajet.
Al basqa elder ne istep jatyr? Koreıada balalar kontentine arnaıy granttar bar. YouTube Kids platformasyna túsetin beıneler aldymen tildik jáne mádenı fıltrden ótedi. Germanıada balalarǵa arnalǵan kontent jasaýshylar kásibı lısenzıa alady. Fransıada balalar kontenti arqyly tanymal bolǵan arnalar memlekettik arnalarmen áriptestik ornatyp, efırge shyǵady. Tipti Úndistanda da YouTube-taǵy balalar arnasy mektep baǵdarlamasyna ıntegrasıalanǵan. Bul – memlekettiń nıeti men naryqtyń kúshin úılestirý.
Bizde de ynta bar. Biraq yntymaq kerek. YouTube-ta qazaqsha balalar kontentin damytamyz desek, eń aldymen, ulttyq deńgeıdegi bastama qajet. Ol ne bolýy múmkin? Birinshi – arnaıy qarjylandyrý qory. Ekinshi – YouTube kontent jasaýshylardy oqytatyn baǵdarlama. Úshinshi – úzdik balalar vıdeolaryna arnalǵan jyl saıynǵy premıa. Tórtinshi – Balapan, Torgai TV syndy arnalardyń YouTube-taǵy belsendiligin arttyrý. Besinshi – sheteldegi qazaqsha YouTube kontentine sýbtıtr arqyly qoldaý kórsetý. Iaǵnı kórý ǵana emes, kóriný úshin de jumys qajet.
Qazaq balasy YouTube-ta bar. Biraq qazaq tilimen emes. Qazaq mentalıtetimen emes. Sol bos keńistikti bógde ıdeologıa, bógde keıipkerler toltyryp jatyr. Biz úndemesek, ol úrdis jalǵasady. Al bala sanasy bos keńistik emes. Oǵan ne quısań – sonymen ósedi. YouTube – sol sanany qalyptastyratyn eń qýatty qural. Biraq ol qural bizge emes, ázirge ózgege jumys istep jatyr.
Qorytyndy bireý: balalarǵa arnalǵan qazaqsha YouTube kontenti – eldiń aqparattyq qaýipsizdiginiń bir tiregi. Biz sol tirekti bekemdeýimiz kerek. Áıtpese, erteń balamyz YouTube-ta qazaq ertegisin emes, ózge eldiń ertegisin tyńdap ósedi. Óz tilinde emes, ózgeniń tilinde sóıleıdi. Al til joǵalǵan jerde – oı da, sana da ózgeredi. Bul jaı ǵana vıdeo emes. Bul – bolashaq úshin báseke.
Endeshe, kórermen bar. Biraq kontent joq. Demek, búgin – sol bos keńistikti toltyratyn kún.