Bir kezde ury úıge tereze arqyly kiretin. Qazir ekran arqyly enedi. Buryn qylmys túnde jasalatyn. Endi ol – tańǵy segizde de, túngi on ekide de oryn alady. Óıtkeni ury da, urlatatyn dúnıe de ınternette. Buryn «qaltańdy qaqpas úshin» saqtanatyn edik. Endi sanańdy qaqpas úshin saq bolý qajet.
Kıberqaýipsizdik – HHİ ǵasyrdyń kúzetshisi. Buryn kúzetshi adam bolatyn, endi ol – kod. Beıbit kúndegi soǵys dese – eń aldymen aqparat soǵysy oıǵa oralady. Sebebi jaý shekaradan buryn serverge shabýyldaıdy. Qazirdiń ózinde álemde ár 39 sekýnd saıyn kıbershabýyl tirkeledi. Bul – jahandyq shyndyq. Al Qazaqstan she?
2023 jyly elimizde 2 mıllıonnan astam kıbershabýyl áreketi tirkelgen. Onyń ishinde bankterge, memlekettik organdarǵa, bilim berý uıymdaryna baǵyttalǵandary kóp. Bul – tek tirkelgeni. Tirkelmegeni – aǵys astyndaǵy aısberg. QR UQK-ne qarasty «KZ-CERT» qyzmeti kún saıyn myńdaǵan fıshıng siltemeler men zıandy baǵdarlamalardy buǵattap otyrady. Biraq bul «barıkada» tek syrtqy shabýylǵa arnalǵan. Al ishki qorǵanystyń ózi bólek áńgime.
Máselen, mektep oqýshysy «onlaın olımpıada» siltemesin basyp, búkil mektep jelisin búldirip tastaýy múmkin. Memlekettik qyzmetker feık-saıtqa kirip, ishki qujattar haker qolyna ótýi múmkin. Tipti áleýmettik jelide taraǵan zıandy siltemeni bireý ashyp qalsa, jeke derekterińiz túgel jarıa bolýy da ǵajap emes. Kıberqaýip – kórinbeıdi, biraq soqqysy aýyr. Ol – dybyssyz, biraq derekterdi jaıratatyn «bomba».
Estonıa – kıberqaýipsizdikti eń joǵary deńgeıge qoıǵan el. 2007 jylǵy kıbershabýyldan keıin olar ulttyq derekterdi túgel sıfrlandyrdy, biraq bultty tehnologıada saqtaıdy. Iaǵnı server Estonıada turǵanmen, onyń kóshirmesi Germanıada, Fınlándıada turady. Haker Estonıany shabýyldasa da, derek «qashyp ketedi». Muny olar «sıfrlyq elshi» dep ataıdy. Bizde she? Bizde derek kóbine «ishte», onyń saqtyq sharasy da óz deńgeıinde emes.
Qazaqstanda kıberqaýipsizdik boıynsha «Kıberqalqan» jobasy qolǵa alynǵan. Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Sıfrlyq damý mınıstrligi, İshki ister mınıstrligi – bári bul iske aralasýda. Biraq júıelik birizdilik kerek. Óıtkeni shabýyl bir qolmen emes, myń tintýirmen jasalady. Sondyqtan qorǵanys ta keshendi bolýy tıis.
Búgingi tańda elimizdegi derbes derekter bazasy – eń osal núktelerdiń biri. Ásirese medısına, bilim, HQKO júıelerinde azamattardyń aty-jóni, JSN, mekenjaıy, bank shoty sekildi málimetter ashyq aınalysta júr. «Meniń deregimdi kim alady?» deıtinder kóp. Biraq hakerge báribir – ol bir adamnyń emes, mıllıon adamnyń deregin alady. Al bul – úlken saýda.
Kıbershabýyldyń basty túrleri: fıshıng (jalǵan silteme arqyly derek urlaý), malvare (zıandy baǵdarlama), ransomvare (kompúterdi buǵattap, aqsha talap etý), botnet (vırýstalǵan qurylǵylar jelisi). Bulardyń árqaısysy Qazaqstanda tirkelgen. Tipti bir óńirlik gazettiń saıtyn hakerler buzyp, eki kúnge deıin pornosaıtqa baǵyttap qoıǵan oqıǵa bolǵan. Bul – jaı ǵana mysal. Budan úlken qaýipter de bar.
2024 jyldan bastap QR Parlamenti aqparattyq qaýipsizdikke qatysty zańdardy qaıta qarap, áleýmettik jeli men messendjerlerdegi tártipti kúsheıtýge kiristi. Biraq bul – «saldarmen kúres». Sebebi sebep – qoldanýshynyń beıqamdyǵy. Áleýmettik jelidegi saýatsyzdyq, kıbergıgıenanyń joqtyǵy – basty qater. Telefonǵa antıvırýs ornatpaǵan, paróldi birdeı qoıatyn, Wi-Fi-ǵa kez kelgen jerde qosylatyn adamdar kóp. Bular – hakerler úshin «daıyn as».
Dúnıejúzilik banktiń deregi boıynsha, kıbershabýyldan kelgen ekonomıkalyq shyǵyn 2022 jyly álemde 6 trıllıon dollardy qurady. Bul – kıberqylmystyń álemdegi úshinshi iri ekonomıkaǵa aınalǵanyn bildiredi. AQSH-ta bir kıbershabýyl orta eseppen 4,5 mıllıon dollarǵa shyǵyn keltiredi. Qazaqstanda da keıbir bankter men kompanıalar shabýylǵa tap bolyp, qomaqty qarajatynan aıyrylǵan. Biraq kópshilik mundaı aqparatty ashyq jarıalamaıdy – ımıj úshin.
Al biz ne isteýimiz kerek? Birinshi kezekte – kıberqaýipsizdik mádenıetin qalyptastyrý. Bul – mektep qabyrǵasynan bastalýy tıis. «Sıfrlyq saýattylyq» sabaǵy jaı ǵana «Google izdeý» emes, qaýipsizdikke baǵyttalǵan bolýy qajet. Ekinshiden, memlekettik qurylymdar men bıznes sektor ishki jelisin tekserip, «aq shabýyl» arqyly álsiz tustaryn anyqtap otyrýy kerek. Úshinshiden, ulttyq JI negizinde kıbershabýyldy aldyn ala boljaıtyn júıeler qurý – ýaqyt talaby.
Izraıl – kıberqaýipsizdik salasynda álemdegi kóshbasshy. Onda kıberqaýip – ulttyq qaýipsizdikpen teń. Áskerı qyzmetke alynǵandar aldymen sıfrlyq qorǵanys bólimderine irikteledi. Biz de dál solaı qaraýymyz kerek. Sebebi búgin qarýmen emes, kodpen urysatyn zaman. Jaýdyń bet-júzin kórmeısiń. Biraq ol seniń serverińde otyr.
Kıberqaýipsizdik – tek IT mamandardyń sharýasy emes. Ol – ár qoldanýshynyń da jaýapkershiligi. Ár azamat óziniń smartfony, kompúteri, áleýmettik jelidegi profıli úshin jaýapty. Sebebi ury terezeden emes, ekrannan kiredi. Onyń kilti – bizdegi nemquraılylyqta. Endeshe, kiltti kiltıpan emes, qorǵan qylýymyz kerek.
Qorytyndy: Qazaqstan – damyp kele jatqan sıfrlyq memleket. Biraq sıfrlaný – kıberqaýipsizdikpen birge júrýi tıis. Áıtpese sandyq damý san soqtyryp ketýi múmkin. Ár júıe – bekinis. Ár qoldanýshy – sarbaz. Al ár derek – ulttyq baılyq. Ony qorǵaý – el qorǵany.
Qazir qaýip – kózge kórinbeıdi. Biraq soqqysy – joıqyn. Sondyqtan bizge ınternetke emes, qaýipsiz ınternetke kóshý kerek. Bul – mindet. Bul – bolashaqtyń kepili.
