Valúta baǵamy
  • USD -

    451.7
  • EUR -

    488
  • RUB -

    5.07
JER SATYLA MA?!
04 qańtar 2019
JER SATYLA MA?!

«Jerdi utymdy paıdalaný» dep atalatyn seksıany belgili qoǵam qaıratkeri, Jer komısıasynyń múshesi Muhtar Taıjan tizgindep otyrdy. Jıynǵa aýylsharýashylyǵynyń laýazymdy ókilderi men elimizdiń barlyq óńirinen kelgen otyzdaı qoǵam belsendisi qatysty.   

- Jer máselesi túbegeıli sheshilmeı, aýyl sharýashylyǵy tyǵyryqtan shyqpaıdy, jurt ta tynysh bolmaıdy. Halyqtyń basym kópshiliginiń talap-tilegi – «Jer satylmasyn, sheteldikterge jalǵa berilmesin!». Jerdi jeke menshikke berip qajet emes, jalǵa berý – jetkilikti. 49 jyl - kez kelgen bıznes-jobany júzege asyrý úshin jetkilikti merzim. Jer - memlekettiń menshiginde bolýy tıis, al fermerler jerdi jalǵa alyp jumys istesin. Onda da Qazaqstan azamattar men 100 paıyz qazaqstandyq kompanıalar ǵana. Sonda «Jer tek qana Qazaqstan azamattaryna jáne tek qana jalǵa berilsin!», - degen halyqtyń talaby oryndalady. Jer bos turmasyn – biryńǵaı agrarlyq salyq salynsyn. Jer utymdy ıgerilsin desek, spýtnık arqyly qadaǵalaýdy zańdastyrý kerek.

Búgingi tańda jerdi ıgerý máselesin - jergilikti ákimdikter «qadaǵalap» otyr. Bunyń nátıjesinde jer – latıfýndıserdiń qolynda, kóp jer ıgerilmeı jatyr, al jumys isteımin degen halyq úshin bos jer joq, — degen qoǵam qaıratkeri Muhtar Bolathanuly negizgi 4 baǵyt boıynsha usynys aıtty.

  1. Jalǵa berý ınstıtýtyn engizý

— Jerdi jalǵa berý naryǵy tek Qazaqstan azamattary men 100% qazaqstandyq zańdy tulǵalarǵa qoljetimdi bolýy tıis. Jáne de bul naryq elektrondy, ıaǵnı halyqqa aıqyn ári ashyq bolýy kerek. Sonda ǵana halyqtyń «jer eshkimge satylmasyn, tek qana qazaqstandyqtarǵa jalǵa berilsin» degen talaby oryndalady.

- Jerdi sheteldikterge satýǵa jáne jalǵa berýge múlde bolmaıdy;

- Ashyq kadastr engizý qajet. Jer naryǵy elektrondy bazada ashyq, ári aıqyn bolýy kerek;

- Jerdi Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattaryna jalǵa berý kerek;

- Jerdi 100% qazaqstandyq zańdy tulǵalarǵa jalǵa berý kerek. Iaǵnı, sheteldik ınvestorlar men soaksıonerleri bar kompanıalarǵa jerdi jalǵa berýge bolmaıdy;

- Sýbarendaǵa tyıym salý kerek. Jerdi jalǵa alyp, ony úshinshi tarapqa paıdalanýǵa berýge bolmaıdy.

2.Biryńǵaı jer salyǵyn engizý

Qazirgi tańda jerdi jalǵa alǵan kezde oǵan salynatyn salyq mólsheri 1 gektarǵa 37 teńge eken. Al jalǵa alǵan jerdi ıgere bastaǵanda oǵan salynatyn salyq 37 teńgelik salyqqa taǵy 7 túrli salyq qosylady. Bul jerdi jalǵa alyp, ony ıgerý tıimsiz degen sóz.

Muhtar Bolathanulynyń aıtýynsha, osy kúnge deıin sheshimin tappaı kele jatqan úlken máseleniń biri – bos jatqan jerler. Latıfýndıser de jerdi jalǵa alyp, ony ne ózderi paıdalanbaıdy, ózge ózgege múmkindik bermeıdi.

«Bul máselemen qalaı kúresýimiz kerek? Salyq jaǵynan alyp qarasaq, jermen aınalysý tıimsiz bolyp tur. Kerisinshe, bos turǵany tıimdi. Biz muny ózgertýimiz kerek. Jerdi jalǵa aldyń ba, jumys iste, salyq tóle. Jumys isteseń de, istemeseń de, salyq turaqty bolýy tıis. Sonda ǵana bos jatqan jerler azaıady», — dedi ol.

Biryńǵaı jer salyǵy ne beredi? Jerdi jalǵa alǵan adam ony ıgerse de, ıgermese de biryńǵaı salyq tóleýi tıis bolady.

Aqparat retinde aıta keteıik, Qazaqstanda aýylsharýashylyǵy maqsatynda paılanýǵa bolatyn jer kólemi shamamen 200 mln. gektardy qamtysa, qazir onyń 100 mln. gektarǵa jýyǵy ǵana qoldanysta. Al jeke menshiktegi 1 mıllıon 300 myń gektar jer bar eken. Bul degenińiz 0,6 paıyzdy quraıdy. Iaǵnı, jalpy ASH maqsatyndaǵy jerdiń 99,04 paıyzy degen sóz.

3. Kosmo-monıtorıngti zańdastyrý

Kosmo-monıtorıng degen ne? Bul spýtnıktik monıtorıń. Qazir jer máselesine kelgende bizde ashyq kadastr joq. Iaǵnı, ashyq ám obektıvti málimet joq. Bul degenińiz bos turǵan jerdi memleket menshigine qaıtarýdy birshama kedergi keltiretin faktor.

«Sot ta, ákimshilikter de qaǵazǵa qaraıdy. Al qaǵazdy báribir adam, ıaǵnı bir sheneýnik ázirleıdi, durys pa?! Sondyqtan bizge obektıvti, ashyq málimet kerek bolyp tur. Mundaı málimetti tek zamanaýı spýtnıkter bere alady. Olar NASA, AIRBUS, ESA. Ashyq kadastrdy eki jyl boıy talap etip otyrmyz. Ókinishke qaraı, esh nátıje joq. Al myna spýtnıktik baza ashyq kadastrdan da kúshti. Sebebi, jer kimniń qolynda ǵana emes, ony qalaı ıgerip otyr, qansha sýbsıdıa bólindi, qansha solárka alyp otyr, munyń barlyǵy halyqqa ashyq bolady. Menińshe, biz osy kosmomonıtorıngti zańdastyrýymyz kerek. Sonda sot ta, ákimshilik te bul aqparatty moıyndaýǵa mindetti bolady», — dedi ol.

 

4. Bankterde kepilde turǵan jer máselesi

Muhtar Taıjan forýmǵa qatysyp otyrǵan memlekettik organdardan bankte kepilde turǵan bos jerlerdiń máselesin sheshýdi ótindi.

«Ókinishke qaraı, mundaı jerler óte kóp. Qanshama qorshap alynǵan jer bos tur, halyq ta paıdalana almaıdy. Prezıdent aıtpaqshy, bul jerlerge aramshóp ósedi, qasyndaǵy alqaptarǵa kesirin tıgizedi. Sondyqtan qazir osynda Ulttyq bank, Joǵarǵy sot, Bas prokýratýranyń ókilderi otyr, osy suraqty men solarǵa joldaımyn», — dedi qoǵam belsendisi.

Qazaqstanda óte kóp jer bankterde, kepildikte tur. Kepildikte turǵan jerlerdiń nesıesi jabylmaǵandyqtan, ol jerlerdi paıdalanýǵa múmkindik joq. Sondyqtan bul jerler – óli jerler sanatyna jatady. Ádette, nesıeni alǵan zańdy tulǵa áldeqashan bankrot bolǵan nemese qazir bul tulǵa múldem joq. Keı jerlerdiń bos turǵanyna 15 jyl bolǵan. Atalǵan máseleniń sheshimi tabylmasa, bankte kepildikte turǵan jerler taǵy 50 jyl ıgerilmeýi - ábden yqtımal.

 

Nurlan Sádir, qoǵam belsendisi:

- Negizi azamattar kisiniń emes, ıdeıanyń qasyna toptasýy kerek. Sondyqtan, joǵaryda aıtqan tórt usynys ta ózekti dep esepteımin.  Endi sol aıtylǵan tórt usynystyń eń quryǵanda bireýi júzege asatyn bolsa úlken nátıje bolar edi. Al endi siz bolyp, biz bolyp osy tórt usynysty da júzege asyratyn bolsaq, onda bul shyn mátinde aýyz toltyryp aıtarlyq jeńis bolar edi.

Bárimizdiń de kindigimiz jerge baılanyp tur. Munaı búgin bar, erteń joq. Sondyqtan pleným osy baıandamada kórsetilgen jaıt tóńiregende órbidi jáne jer máselesine qatysty óz pikirim osy tezıstermen úndesip jatyr. Jalpy, osy forým barysynda jáne oǵan deıin/keıin ótken resmı/beıresmı otyrystarda óńir-aımaqtardan kelgen belsendilerdiń basym kópshiligi baıandamada kóterilgen máselelerdi qoldaǵandyqtan, bul tezısterdi tek Muhtar Bolathanulynyń ǵana emes, joǵaryda aıtylǵan belsendilerdiń ortaq pozısıasy dep te qarastyrýǵa bolady dep oılaımyn.

Buǵan qosa polıgon jerleri týraly pikir qosa ketkim keledi. Bizde Reseıdiń, basqanyń jalǵa alyp otyrǵan polıgon jerleri bar. Sońǵy ýaqtary osy jerlerdi Qazaqstanǵa qaıtaryp jatyr degen aqparattar shyqty. Durys. Al endi sol qaıtarylǵan jerler ne maqsatta paıdalanylyp jatyr? Aýylsharýashylyǵy maqsatynda, árıne.

Ol úshin polıgon bolǵan jerdi emdeý kerek. Ol sózsiz jerdi jalǵa alyp paıdalanǵan, meıli ol Reseı bolsa Reseı, basqa bolsa basqanyń esebinen júrgizilýi kerek.

 

Marǵulan Seısembaev, kásipker:

- Bul jerde másele óte durys kóterilip otyr dep esepteımin. Kez kelgen bıznes úshin 49 jyl jetkilikti ýaqyt. Al ekinshiden reestr boıynsha qosymsha usynysym bar edi. Barlyq jer ıeleriniń elektrondyq tizimi kerek.  Mundaı tizimdi jasamasaq, meıli kosmostan qarasaq ta tártip bolmaıdy.

Myna usynylǵan jobaǵa kelsek, bul reestrge ár adal fermer óz jerin kirgizedi. Al biz qazir adal fermerler týraly aıtyp otyrǵan joqpyz. Adal fermerdiń qolynda jer bolsa, onda eshqandaı másele de joq. Al ózekti másele – ol latıfýndıser men bankterde kepildikte turǵan jerler máselesi.

Sodan keıin, jer jeke menshikke berilmesin degen halyqtyń talabyna tolyqtaı kelisemin.  Rasynda qazirgideı jemqorlyq dendep turǵan kezde jerdi jeke menshikke berýge bolmaıdy. Qazaqstan azamattaryna da, sheteldikterge de jerdi jeke menshikke bermeýimiz kerek.

Endi jerdiń jal naryǵyna kelsek, jal naryǵy kerek bizge. Jer naryq aınalymyna kirmese, ol jerde bıznes júrmeıdi. Jer ıelerin aýystyrý kerek. Jer ıgerilýi kerek.

Úshinshiden, biz jerge ulttyq sıpatta qaraımyz. Ol árıne, durys. Sosyn biz jerge úkimettik múddemen qaraımyz. Al endi bıznes jaǵynan eshkim qaramaıdy. Bıznesmenderdiń de múddesi bar ǵoı, quqy bar. Biz ony da eskerýimiz kerek.  Meniń oıymsha ASH jerlerin tek qana 100 paıyz Qazaqstan azamattaryna jalǵa beretin bolsaq, qaltaly azamattar jerge aqsha salmaıdy. Qarjysy joqtar jerdi kótere almaıdy.  ASH-daǵy ınvestısıalyq sıkldi aıtar bolsaq 9-10 jyl. Ne ekseńiz de ol jerden paıda kórý úshin kem degende 10 jyl jumys isteý kerek.

Sondyqtan biz mynadaı shartqa kónýimiz kerek. Jerdi sheteldik ınvestorǵa jalǵa berýge bolady. Biraq shart boıynsha sheteldik ınvestor 49 paıyzdan artyq ıelik etpeýi kerek. Iaǵnı, jerdiń 51 paıyzy Qazaqstan azamatynda, al sheteldik ınvestor 49 paıyz ıelik etetin bolsa, ondaı kompanıalarǵa jalǵa berýge bolady. Bul meniń jeke pikirim. Óıtkeni sheteldik ınvestısıany tartpasaq, taǵy bolmaıdy.  Sebebi, biz qazir ASH maqsatyna tek qana Úkimettiń aqshasyn tartyp otyrmyz.

 

Abzal Quspan, zańger:

- Keıbir problemalyq máselelerdi kótere ketkim keledi. Ol barlyq oblystardy bar zań buzýshylyqtar. Jer zańnamalarynyń aınalasyndaǵy kóptegen qıturqylyqtardyń kýásimin, kýágerimin. BQO-dan bir mysal keltireıin, Oral qalasy men Zlenov aýdanynyń ortasynda Asan degen aýyl bar. Sol aýyldyń tóńireginde birneshe gektar jer ýchaskesin oblystyq máslıhattyń depýtaty Vladımır Asanov deıtin azamat aýylsharýashylyǵyn damytamyn dep aldy da, 10 sotyqtan bólip satyp jiberdi. Qazir ol jerge úı salyp tastaǵan. Biz «Abyroı» QB atynan prokýratýraǵa aryz jazǵanbyz. Qylmystyq quram joq dep, jaýyp tastady. Memleketten sý teginde ASH maqsatyndaǵy jerdi alady. 10 sotyqtan bólip, jurtqa satyp otyr.

Joǵarydaǵy máselelerdi aıtyp qana qoıý jetkiliksiz. Bul máselelerdi sheshýimiz kerek. Prokýratýra organy jer jerde osyndaı tekserýlerdi uıymdastyrsa. Al qoǵam belsendileri aqparatpen qamtyp bere alamyz. Qazirdiń ózinde BQO ǵana emes, kórshiles oblystardan atalǵan aýandaǵy derekter mende bar.

Jerdi utymdy paıdalaný dep otyrmyz, bul máselede bılik organdary shyndap kirisetin bolsa, bul sheshiletin másele.

Qanshama halyqtyq tolqýlar boldy. Halyq tekten tek alańǵa shyqqan joq.  Eger jergilikti atqarý organdary óz qyzmetterin durys atqarǵan bolsa, zańsyz, qıturqy áreketter bolmaǵan bolar edi. Latıfýnıster bolmaǵan bolar edi. Ókinishke oraı bul qyp-qyzyl bóliske, bızneske aınalyp otyr.

Qoǵam belsendilerinen naqty komısıa quralsa jáne oblystyq, aýdandyq jáne qalalyq ákimdikter janynda Jer komısıalary bar, sol komısıanyń quramyna qoǵam belsendileri kirýi kerek.

Onyń mysaly da bar. Bir jyldary Qazaqstanda sottalǵan azamattardyń quqyǵy buzylýy (túrmelerde uryp-soǵý) kóbeıip ketkende, İİM Qoǵamdyq baqylaý komısıasyn qurdy. Onyń quramyna qoǵam ókilderi kirdi. Qazirgi tańda bul júıe óz jemisin berdi.

Jańaǵy QBK ókili qandaıda bir sıgnal túse qalsa, kez kelgen túrmege túnniń bir ýaǵynda bolsyn kirip, baqylaý júrgize alady.

Bizge de osyndaı komısıa qurý kerek. Ol komısıa jerdi bólý prosesine, jerdi tartyp alý prosesine qatysý kerek.

 

Maqala abai.kz aqparattyq portaly materıaly negizinde ázirlendi

Nurlan ÁBİLDA

 

 

 

RELATED NEWS
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN  KÚRDELENDİREDİ
09 sáýir 2019
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN KÚRDELENDİREDİ

Sońǵy kezde ózenderge aǵatyn quıylatyn sýdyń kólemi ulǵaıdy dep qýanatyn adamdardy jıi kóremiz. Alaıda, mamandar buǵan qaıǵarady. Sebebi, muzdyqtardyń jyldam erýi saldarynan sýdyń kólemi artýda. Ortalyq Azıa aımaǵynda Araldyń tartylýyna qatysty, Ámýdarıa men Syrdarıanyń durys, tıimdi paıdalanbaýy men salada jańa tehnologıalardyń bolmaýynan tys aımaqta sýǵa qatysty taǵy bir problema bar. Ol sońǵy jyldary Tán-SHán men Pamır taýlaryndaǵy muzdyqtardyń jyldam erı bastaýy. Oǵan klımattyń jylynýy men Araldan ushqan tuzdy shań-tozań qatty áser etýde.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy atqarýshy dırektory Bolat Beknıazdyń aıtýynsha, Syrdarıa men Ámýdarıa sý keletin jaǵy bizdiń muzdyqtar ǵoı. Onyń kólemi azaıyp jatyr, keıbir jerde 50, keı jerde 40 % kemigen. Klımattyń ózgerýine baılanysty negizgi sýdyń kólemi azaıyp jatyr. Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademıasy Sý problemalary, gıdroenergetıka jáne ekologıa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Bahrom Mamadalıev, Usaq muzdyqtar joǵalýda. Bul sýdyń azaıýyna ákeledi, búkil elderdegi ózen sýlarynyń ekologıalyq ahýaly nasharlaıdy. Sońy sý resýrstarynyń jetispeýshiligi men tapshylyǵyna ulasady. Iaǵnı  tutas eldi-mekender sýsyz qalyp, halyq arasynda aýrý-syrqaý artady degen sóz.

Ortalyq Azıa elderi taıaý jyldary úlken problemaǵa aınalatyn osy máselelerdi qazirden sheshýi tıis. Alaıda biraýyzdyq tanytqannan góri bas-basyna bı bolýǵa asyq. Taǵy bir úlken problema — sýdyń basyndaǵy elder tipti ózenderdi basy bútin óz menshigi retinde kórýge kóshken.  BUU-nyń keme júrmeıtin halyqaralyq sý arnalaryn paıdalaný quqyǵy týraly konvensıasynyń (Nú-Iork, 1997 j.) 5-babynyń 2-tarmaǵynda «Sýdyń boıyndaǵy memleketter halyqaralyq aǵyn sýdy ádiletti jáne parasatty túrde paıdalanýǵa, ıgerýge jáne qorǵaýǵa qatysady. Mundaı qatysýǵa, osy Konvensıada qaralǵan sýdy paıdalaný quqyǵy sondaı-aq ony qorǵaý men ıgerý máselesinde yntymaqtasýǵa qatysty mindetter de jatady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Túrkıa Respýblıkasy Áleýmettik ınovasıa zertteý ortalyǵynyń úılestirýshisi, profesor  Jemal Zehır bul máselege qatysty bylaı deıdi:  «Transshekaralyq sýlardy halyqaralyq quqyq sý basyndaǵy  elderdiń basy bútin óz menshigi retinde qoldanýyna ruqsat bermeıdi. Bul óte mańyzdy. Iaǵnı Qazaqstanǵa aqqan Syrdarıa men Ámýdarıany basqa memleketter óz quqyqtaryn shekten asyra paıdalanyp, basqara almaıdy. Qazaqstannyń qajetteligin eskerýi tıis ári kelissóz jasaýlary kerek. Aýmaǵyn basyp ótetin úshin olardy qoldanýlaryna haqtary bar, biraq shekten asyra paıdalana almaıdy». Taǵy bir túrkıalyq ǵalym Hasret Chomak ta, «1997 jyly shyqqan BUU-nyń kelisimine saı, transshekaralyq jáne shekara mańy ózenniń basynda otyrǵan elder sý saıasatyna ózgeris jasaýda ony paıdalanatyn ózge memleketterdiń múddesine kesiri tıý yqtımaly joǵary bolsa, kem degende alty aı buryn olarǵa habar berip, ruqsatyn alýy tıis. Sýdyń bastaýy bizden shyǵady, men oılaǵanymdy isteımin, qalaǵanymsha  qoldanamyn degen túsinik bolmaıdy. Sebebi halyqaralyq uıymnyń qujaty osyny muqıat eskertedi» dedi.

Rasynda da, tabıǵatta sý men jel adamdar syzǵan shekaralarǵa moıynsunbaıdy.  Bir elden ekinshi elge vıza, pasport almastan emin-erkin óte beredi. «Bul sý meniki» deýge eshbir memlekettiń haqy joq. Árıne, qoldaný quqyna, qajettilikterin óteý quqyna ıe. Alaıda halyqarlyq quqyq kórshińizdiń de quqyna zardap etpeńiz, qajet bolǵanda, oǵan da sý beresiz deıdi. Sondyqtan birige otyryp kelisý kerek, múmkindik bolsa, ortaq sý qoımalaryn jasaý kerek. Energıa máselesin de birigip sheshý qajet.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy bólimshesiniń sý resýrtary jónindegi departamentiniń basshysy Ámirhan Kenshimov, Eki konvensıa bar. Bireýi 1992 jyly qol qoıylǵan Helsınkı konvensıasy. Ol jaqsy jumys istep tur. 45-ten astam el múshe. Onyń ishinde: biz de múshemiz, Ózbekstan da múshe. Biraq ony Qyrǵyzstan moıyndamaı otyr, Tájikstan moıyndamaı otyr. Sodan keıin baryp 1997 jylǵy Nú-Iork konvensıasy bar. Basynda sharty bolǵan 35 memleket moıyndaǵannan keıin kúshine enedi dep, byltyr kúshine endi. 35 memleket moıyndady. Biz oǵan kirgen joqpyz, Ózbekstan oǵan kirgen.

Máselen, Qyrǵyzstan «Qambar Ata» sý elektr stansasyn, Tájikstan bolsa «Rogýndy» salýǵa shetel ınvestorlaryn izdeýde. Biraq, mundaı jobalarǵa úshinshi elderdiń qarjy salýy qaýipti. Sý máselesin basqarý úderesine sheteldikterdi aralastyrý alańdatpaı qoımaıdy. Erteń oıynǵa aınaldyryp júrmeı me? Sondyqtan Orta Azıa elderi sý elektr stansalaryn birigip salýy kerek. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri Chyngysbek Ýzakbaev, Búgin ınvestorlar kerek dep jatamyz, biraq shetten kelgenderden men qorqamyn. Ashyq aıtaıyn Qyrǵyzstanda qazirgi kezde ekonomıkalyq aýhal nashar. «Qambar Ata-1» men joǵary Naryn sý elektr stansalaryn qurýǵa Qytaı eki alaqanyn ysqylap daıyn otyr. Kel men aqsha bereıin dep. Al orystar Reseı de  bizdiń eń jaqyn dos memleket. Olar da suqtanyp otyr. Endigári Orta Azıadan shyqpaımyn dep Tramp ta qatty aıtyp jatyr. Olar bul aımaqtan eshqashan shyqpaıdy, óıtkeni olardyń árbiriniń osy jerde óńirlik saıasaty men múddesi bar.

Al Túrkıadaǵy «Hydropolitics association» halyqaralyq uıymynyń prezıdenti  Dýrsýn Iyldyzdyń kózqarasy: «Orta Azıada energıa máselesin sý problemasymen qatar sheshý qajet. Áıtpese, tek sýdyń jaıyn retteý ońaıǵa soqpaıdy. Sebebi, Keńes dáýirinde ekonomıkanyń sý kóp qoldanylatyn salalary damytyldy. Mysaly, Ózbekstandy sýǵa asa muqtaj tikeleı egistikke táýeldi sala etti. Sýdyń joǵary jaǵynda ornalasqan qyrǵyz ben tájik energıasy joq bolǵan soń sýdan energıa alýǵa umtylsa, kerisinshe sýarmaly alqaby kóp tómendegi elder sýǵa muqtaj boldy».

Demek, sýdyń basyndaǵy elderdiń de, sońyndaǵy elderdiń de múddesi tolyq úılesim tabýy kerek. Sonda ǵana másele tolyq sheshimin tabady. Bul úshin ortaq sý bankin qurý — tıimdi joldardyń biri. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri  Jýmakadyr Akeneevtiń pikirinshe, Birigip sý banki túzilse, ol bank Saýd Arabıasy sıaqty qarjyly eldermen kelissóz jasap, sizder sý qubyryn tartyp  berińizder deý kerek. Odan soń sý qubyry arqyly ózimizden asqan sýdy olarǵa satyp, túsken aqshany sý máselesin sheshýge paıdalansaq bolady. Araldy toltyrýymyz kerek, halqymyz jaqsy sý ishýi kerek. Óıtkeni, densaýlyǵy jaqsy adamnyń ómir súrýi uzarady.

Sý bankisin qurý úshin árbir eldiń óziniń kvotasy bolady. Sý energetıkalyq resýrtarǵa keıbir jerlerde osy kvotalardy almastyrý qajet. Quqyqtyq suraqtardy retteý jeke máselesi turaqty dıalogty qajet etedi. Jyldyń ár túrli maýsymynda energetıkalyq resýrstardy retteý men paıdalaný taǵy da osy máseleler boıynsha turaqty jumys qajet etedi. Bundaı bastamany 2003 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh  Prezıdenti Nursultan Nazarbaev usynǵan bolatyn. Ol sýdy jetkizip berýshi elder men tutynýshy elder arasynda dıalog bola alatyn sý-energetıkalyq konsorsıýmyn qurýdy bastama etip kóterdi. Biraq Ortalyq Azıa memleketteri  ol kezde daıyn bolmady dep esepteımin. Óıtkeni sý men energetıka birge júrse, ár memleket odan paıda tabady. Sol úshin onyń bári bir konsorsıýmnyń qolynda bolý kerek. Gıdroenergetıka, sý máselesi bári bir basqarmada bolý kerek. Sonda ár memleket óz paıdasyn kóredi.

Qazir transshekaralyq sý baseınderinde qazir mynadaı ótkir máseleler tur: sý resýrstarynyń azaıýy, balyq qorynyń azaıýy, sýarmaly jer ónimdiliginiń kúrt túsýi, bıoresýrstardyń joǵalýy, muzdyqtardyń degradasıaǵa ushyraýy, sel qaýipiniń artýy men shólderdiń ulǵaıýy sonymen qatar ózen saǵasyndaǵy ormandardyń degradasıaǵa ushyraýy. Sondyqtan transshekaralyq ózender máselesin bes memleket birige otyryp jýyq arada jedel sheshýi tıis.

Álemdegi sý problemalaryn sheshken elderge qarasaq, olardyń erekshelikteri Orta Azıa memleketterinde de bar. Ol uqsas mádenıet. Eýropaǵa qarasaq ta, Amerıka men Kanada arasyndaǵy baılanysty alsaq ta, bir-birlerine uqsas, tili bir adamdar. Túbi de bir, mádenıeti de. Bir otbasynyń múshesi sıaqty. Orta Azıa aımaǵyndaǵylar Keńes Odaǵy kezinde de birge ómir súrdi. Sondyqtan tarıhı-mádenı baılanystar tereń, dini bir, adamdary bir-birine óte jaqyn. Máseleniń sheshilmeýine eshbir negiz joq. Biraq aımaq kóshbasshylaryna saıası erik-jiger kerek. Olar bastaryn báıgege tigýi tıis.  Sebebi, kórshiniń qajettiligin óteseń ǵana, seniń de máseleń sheshimin tabady.

«Sýdyń tilin bilgen utady, sýdyń tilin bilmegen qurtady». Aımaqta     gıdroenergetıkalyq saıasat shatqaıaqtap tur. Sýdy durys bólisip, basqara almaǵandyqtan kóp dúnıeden utylyp otyrmyz. Máselen, sý-energetıkalyq saıasatyndaǵy áriptestikke nemquraılylyqtyń saldarynan Orta Azıa elderi jylyna 1,7 mıllıard AQSH dollarynan aıyrylady. Iaǵnı bul aımaq elderi jalpy ishki óniminiń 3 paıyzy. Ortalyq Azıa sý energetıkasynyń birtutas saıasatsyz problemany sheshe almaıdy. Bul tek atalǵan elderdegi ózara áriptestik arqasynda ǵana qol jetetin dúnıe. Qazirgi kezde bul másele pisip jetildi. Sý máselesin sheshetin de kezeń jetti.

Ózbekstan basshysy, Qyrǵyzstan basshysy aýysty. Ortalyq Azıa basshylarynyń bir-birimen baılanysy artyp, biraz problemalar sheshildi. Endi aımaq basshylary zardaby aýyr bolatyn sý problemasyn jedel birigip, aqyldasa otyryp qolǵa alýy tıis. Áıtpese, kóp dúnıeden kesh qalamyz.

 

 

Erjan QALYMBAIULY, jýrnalıs

KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY
05 aqpan 2019
KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY

N.Nazarbaev: Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek.

Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Konstıtýsıalyq Keńeske ótinish bildirýine qatysty málimdeme jasady. Málimdemeniń mátini akorda.kz saıtynda jarıalandy.

Prezıdenttiń sózinshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn qabyldaǵan 1995 jyldan bastap búginge deıin Konstıtýsıalyq Keńeske 220 ótinish joldanypty. Sonyń  22-sin Prezıdent jóneltipti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» zańǵa sáıkes, Konstıtýsıalyq Keńes Konstıtýsıaǵa resmı túsindirme berýge quqyly. Zańnamada olqylyqtardyń oryn alýy – bolyp turatyn jaǵdaı. Mysaly, Konstıtýsıada Prezıdentti almastyrý joldary aıqyndalmaǵan, sondaı-aq onyń óz erkimen otstavkaǵa ketý jaǵdaıy qarastyrylmaǵan. Mundaı normalar álem elderi konstıtýsıalarynyń bárinde bar. Bul aspektilerdiń ózektiligi zor ekenin eskerip, men Konstıtýsıalyq Keńesten osy erejeni túsindirýdi suradym»,-deıdi N.Nazarbaev. Sonymen qatar búginde qoǵamdy saılaý máselesi men tranzıt jaıy qyzyqtyratynan toqtalǵan ol: «Biraq, bul taqyrypqa qatysty jurtty dúrliktirýdiń qajeti joq. Ata zańymyzda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsıalyq zańda saılaý ótkizýdiń tártibi men ýaqyty, ókilettiliktiń aıaqtalý merzimi anyq jazylǵan. Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek»,-dedi.

Esterińizde bolsa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń QR Konstıtýsıalyq Keńesine ótinish joldaǵany týraly Keńestiń saıtynda aqparat shyqqan bolatyn. Onda «2019 jylǵy 4 aqpanda Respýblıkanyń Konstıtýsıalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 42-babynyń 3-tarmaǵyna resmı túsindirme berý týraly ótinishin konstıtýsıalyq is júrgizýge qabyldady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» Konstıtýsıalyq zańyna sáıkes, atalǵan ótinishti Konstıtýsıalyq Keńestiń otyrysynda qaraý úshin qajetti materıaldardy daıyndaý jumysy júrgizilýde», -dep jazylǵan edi habarlamada.

 

 

Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy
16 tamyz 2022
Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy

Petropavlda eldiń bútindigin buzýdy nasıhattap, ultaralyq alaýyzdyq týdyrǵan erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy.

QR Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha departamentiniń málimetinshe, Petropavl qalalyq soty áleýmettik jeli arqyly ultaralyq alaýyzdyqty týdyrǵan erli-zaıyptyǵa qatysty qylmystyq isti qarap, úkim shyǵardy. Kúıeýi men áıeli endi aldaǵy 5 jyldy qylmystyq-atqarý júıesiniń ortasha qaýipsizdiktegi mekemesinde ótkizedi.

Byltyr jeltoqsan aıynda Petropavl turǵyndary Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń SQO boıynsha departamentiniń jáne SQO Polısıa departamentiniń ekstremızmge qarsy is-qımyl basqarmasy qyzmetkerleriniń kózine túsken. Erli-zaıypty áleýmettik jelide jáne YouTube arnasynda Soltústik Qazaqstan oblysyn jáne Petropavldy Reseıdiń quramyna berý qajettigi jaıynda qaıta-qaıta jazyp, aıtyp, osylaısha eldiń tutastyǵyn buzýdy nasıhattady. Óńirdegi jáne jalpy eldegi túrli ult ókilderi arasynda, jalpy qoǵamda ultarazdyq týdyrdy.

«Petropavl qalalyq soty qylmystyq isti 20 mamyr kúni qarady. Separatıstik áreketi bar qylmystyq is birneshe sot otyrysynda qaraldy. Sottalýshylardyń kinási dáleldendi. Tıisti taldaý júrgizildi. İsti Ulttyq qaýipsizdik komıteti tergedi. Osyǵan uqsas qylmystar 2018 jyly, 2019 jyly da qaraldy. Onda da kináliler sottaldy. Jalpy, QR Qylmystyq kodeksiniń 180-baby 2-bóligi boıynsha 5 jyldan 10 jylǵa deıin jaza qarastyrylǵan. Jazany óteýdiń basqa balamasy joq. Sondaı-aq, ekstremıstik qylmys bolǵandyqtan, shartty túrde merziminen buryn bosatylmaıdy», - deıdi Petropavl qalalyq sotynyń sýdıasy Almas Jumaǵazın.

 

inform.kz

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.