Valúta baǵamy
  • USD -

    464.9
  • EUR -

    501
  • RUB -

    5.27
Halyqaralyq uıym Qazaqstandy álemniń orta derjavalarynyń sanatyna qosty
24 mamyr 2024
Halyqaralyq uıym Qazaqstandy álemniń orta derjavalarynyń sanatyna qosty

Memleket basshysy «Qazaqstan jáne orta derjavalardyń róli: qaýipsizdikti, turaqtylyq pen ornyqty damýdy ilgeriletý» atty taqyrypta dáris oqydy, dep habarlaıdy Aqorda.

Memlekettik sapar aıasynda Qasym-Jomart Toqaev 46-shy Sıngapýr leksıasyn oqydy. Prezıdent jahandyq qaýipsizdikti, turaqtylyq pen ornyqty damýdy qamtamasyz etý isindegi orta derjavalardyń atqaratyn róli týraly oı-pikirimen bólisti.

1980-jyldardan beri Iýsof Isqak ınstıtýty (ISEAS) uıymdastyryp kele jatqan Sıngapýr leksıalary – akademıalyq toptar, saıasatkerler, dıplomattar men jas ǵalymdar úshin memleketter basshylary men álemdik deńgeıdegi kórnekti saıasatkerlerdiń  ustanymdaryn tikeleı tyńdaýǵa múmkindik beretin alań.

Qasym-Jomart Toqaev sharaǵa qatysýshylarǵa iltıpat bildire otyryp, óziniń ómir jolynda Sıngapýrdyń aıryqsha máni bar ekenin atap ótti.

– Men kóp jyl buryn osy elde jas dıplomat retinde qyzmet ettim. Osynaý asqaq rýhty memlekettiń tamasha tabys jolynan jańylmaı kele jatqanyn óz kózimmen kórý úshin Sıngapýrǵa taǵy da kelgenime qýanyshtymyn. Eldiń negizin qalaýshy Lı Kýan Iýdiń kóregen kóshbasshylyǵymen júrgizilgen Sıngapýrdaǵy áıgili ekonomıkalyq ózgerister, shyn máninde, memlekettiń irgesin nyǵaıtýdyń jáne ekonomıkalyq ósimge qol jetkizýdiń jarqyn úlgisine aınaldy. Sizderdiń elińiz Qazaqstandy damý men órkendeý baǵytynda ózindik jol tańdaýǵa jigerlendiredi. Rasynda, Sıngapýrda ótkizgen jyldarymda tabandylyq pen jańashyldyqty úırendim. Bul qasıetter qazirgideı qubylmaly álemde Qazaqstannyń keleshegi týraly paıymymnyń qalyptasýyna áser etti, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy elimizdegi qoǵamdyq-saıası ózgerister jóninde aıta kelip, «Ádiletti Qazaqstan» jáne Premer-mınıstr Loýrens Vong usynǵan «Alǵa, Sıngapýr» baǵdarlamalarynyń maqsattary men qaǵıdattary uqsas ekenine nazar aýdardy.

– Qos qujat ta halyqtyń qamyn birinshi orynǵa qoıady jáne eldiń ıgiligin árbir azamat sezinýge tıis degen qaǵıdatty ustanady. Aýqymdy ulttyq transformasıa – ońaı úderis emes. Biraq qansha qıyn bolsa da, biz bul strategıalyq baǵytymyzdan aınymaımyz. Byltyr ekonomıkalyq ósim 5,1 paıyzǵa artty. Biz JİÓ mólsherin 2029 jylǵa qaraı eki ese, ıaǵnı 450 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýge nıettimiz. Osy asqaq maqsatqa jetý úshin biz bilim men ınovasıaǵa negizdelgen zamanaýı ekonomıkanyń irgesin qalap, jyl saıyn 6 paıyz ósimdi qamtamasyz etýge tıispiz. Biz Sıngapýr sıaqty bıznes, qarjy, daryndylar men ınovasıa shoǵyrlanatyn senimdi ortalyqqa aınalýǵa umtylamyz, – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstanda ınvestısıalyq saıasat jáne ekonomıkany ártaraptandyrý baǵytynda júrgizilip jatqan jumystar jóninde aıtty.

Onyń pikirinshe, geografıalyq alshaqtyqqa, jer kólemi men tarıhyndaǵy aıyrmashylyqtarǵa qaramastan, Qazaqstan men Sıngapýrdyń kóptegen qundylyqtary ortaq ári uqsas syn-qaterlermen betpe-bet kelip otyr.

– Bıyl qańtar aıynda Germanıanyń halyqaralyq qatynastar jáne qaýipsizdik ınstıtýty alǵash ret Qazaqstandy álemniń orta derjavalarynyń sanatyna qosty. Sıngapýrlyqtar ózderin kishkentaı el sanaıtynyn jaqsy bilemin. Alaıda, meniń oıymsha, Sıngapýrdyń qarjylyq jáne ekonomıkalyq yqpaly, strategıalyq turǵydan asa mańyzdy halyqaralyq teńiz joldarynyń toǵysynda ornalasýy, 2024 jylǵy Global Firepower esebi boıynsha 145 eldiń ishinde 30-orynǵa taban tireýi bul memlekettiń orny áldeqaıda joǵary ekenin kórsetedi. Buǵan qosa, strategıalyq oı-sana men tıimdi dıplomatıa Sıngapýrdy Shyǵys pen Batys arasyndaǵy mańyzdy kópirge aınaldyrdy, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan men Sıngapýr sıaqty jańadan paıda bolǵan «orta derjavalardyń» róli týraly paıymdaı kele, jahandyq qaýipsizdik landshaftynda mol múmkindikterge jol ashyp qana qoımaı, edáýir qaýip te tóndiretin eleýli ózgeristerge nazar aýdardy.

– Biz geosaıası shıelenisten bastap, makroekonomıkalyq qıyndyqtarǵa deıingi jáne jıileı túsken klımattyq apattar sekildi qanshama daǵdaryspen betpe-bet kelip otyrmyz. Qaýipsizdik arhıtektýrasynyń irgesi jyldam sógilip barady, álemdik derjavalar arasynda bir-birine senimsizdik tanytý úrdisi údeı tústi. Shamasy, Qyrǵı-qabaq soǵystan keıin ornaǵan «beıbitshilik nesibesi» túgesilýge jaqyn. Óıtkeni byltyr álem elderiniń áskerı salaǵa jumsaǵan shyǵyndary 2,2 trıllıon dollarǵa deıin jetti. Bul – rekordtyq kórsetkish. Demek qarýlanýdyń jańa básekesi bastaldy. Qansha kúsh-jiger jumsalǵanyna qaramastan, adamzat jańa áskerı qaqtyǵystardyń qurbanyna aınalady. Ekstremızm, terorızm, kıbernetıka, ǵarysh, jasandy ıntellekt, klımattyń ózgerýi, jappaı mıgrasıa jáne epıdemıa týyndatqan túıtkilder jahandyq qaýipsizdiktiń jaǵdaıyn odan saıyn ýshyqtyra tústi. Alaıda Astana men Sıngapýr damyp kele jatqan orta derjavalar retinde mundaı bóliný men jiktelýge kóz jumyp qaraı almaıdy. Qaýip-qater óte zor. Eger shara qabyldamasa, taǵy bir qyrǵı-qabaq soǵys zobalańyna tap kelýimiz ábden múmkin, – dedi Prezıdent.

Bul rette Memleket basshysy Ádiletti Qazaqstan jolymen alǵa qadam basyp kele jatqan elimiz jaýapty dıplomatıanyń qaǵıdattary men qundylyqtaryn qatań saqtaýǵa beıildi ekenin jetkizdi.

– Barlyq syrtqy seriktesterimiz Astananyń qandaı ustanymda ekenin jaqsy túsinedi. Sondyqtan bizdi senimdi áriptes sanaıdy. Biz «Jahandanýdy jaqtaıtyn Qazaqstan» retinde búkil álemmen ashyq qarym-qatynas jasaýdy jalǵastyra beremiz. Bul – bizdiń elimizdiń syrtqy saıasattaǵy baǵdary. Turaqsyzdyq uzaq ýaqytqa sozylǵan jańa dáýirde tek osylaı ǵana jetistikke jete alamyz. Sol sebepti bizge qazirgi qalyptasqan ahýalǵa beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. Dúnıejúzimen ashyq qatynas jasaı otyryp, biz syrtqy syn-qaterlerge qarsy kúreste qyraǵylyq tanytyp, proaktıvti túrde áreket etemiz. Qazaqstannyń zańdy quqyqtary men maqsatyn qorǵaý isinde tartynyp qalmaımyz, elimizdiń basty múddesin qurban etýge eshqashan jol bermeımiz. Keıde bizdiń ustanymymyzǵa kúmánmen qaraıdy, beıtaraptyǵymyz úshin synaıdy. Biraq muny óz kózqarasy, senimi joq dep qabyldamaǵan jón. Kerisinshe, ony qaqtyǵys pen májbúrliktiń ornyna sanaly túrde dıplomatıa men dıalogty tańdaý dep túsingen abzal. Bul tańdaý – terıtorıalyq daýlardan bastap ıdeologıalyq qaqtyǵystarǵa deıingi túrli qaıshylyqtardy eńserýge septigimizdi tıgizýge múmkindik beretin bizdiń myqty qyrymyz, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstannyń Ázerbaıjan men Armenıa arasyndaǵy bitimgerlik úderisine yqpal etý áreketin, Irannyń ıadrolyq baǵdarlamasyna qatysty ara aǵaıyndyǵyn, Sırıadaǵy qaqtyǵystardy retteý jónindegi Astana prosesin, sondaı-aq jaqynda BUU mısıasy aıasynda Golan jotalary aımaǵyna alǵash ret derbes bitimgerlik kúshterin jiberýin mysal retinde atap ótti.

Memleket basshysy túrli jahandyq túıtkilderdi sheshý isine Sıngapýr dıplomatıasynyń eleýli úles qosyp otyrǵanyn aıtty.

– Sıngapýr 2015 jyly QHR Tóraǵasy Sı Szınpın men Taıvannyń burynǵy Prezıdenti Ma Inszú arasyndaǵy búkil álem kóz tikken kezdesýdi jáne AQSH pen Soltústik Koreıa arasyndaǵy tarıhı samıtti uıymdastyrýǵa uıytqy boldy. Biz muny óte joǵary baǵalaımyz, – dedi Prezıdent.

Áıtse de Memleket basshysy tıimdi jumys isteıtin kópjaqty yntymaqtastyq júıesin daýlardy beıbit jolmen sheshýge tyrysqan eshqandaı «izgi amal» almastyra almaıdy dep sanaıdy.

– Biz soǵysty toqtatýǵa tyrysqannan góri, onyń aldyn alýǵa tıispiz. Ondaǵan jyldar buryn biz Qyrǵı-qabaq soǵystan keıingi jylymyq kezeńdi sonshalyqty úmitpen qarsy aldyq, múmkindikter men órkenıet jetistikterine toly keleshekti kózimizge elestettik. Alaıda búgingi qara bulttaı úıirilgen qaýip-qater men tula boıyńdy titirkendiretin mazasyzdyq sezimi osy sáýleli oıǵa kóleńke túsirgendeı kórinedi. Kópjaqty ınstıtýttardyń abyroı-bedelin qalpyna keltirip, mýltılateralızmge tyń serpin berý úshin olardy jańǵyrtqan jón. Ony kópten beri pisip-jetilgen BUU reformasynan bastaý kerek. Qaýipsizdik Keńesine jan-jaqty reforma júrgizbeıinshe, biz bul mindetti oryndaı almaımyz. Bul – keıinge qaldyrýǵa bolmaıtyn ári adamzat balasynyń basym bóliginiń múddesimen saı keletin ýaqyt talaby. Orta derjavalar men damýshy elderdiń Keńestegi úni anyq estilýi qajet. Men buǵan kámil senemin, – dedi Prezıdent.

Qazaqstan Prezıdenti bıyl qyrkúıek aıynda ótetin BUU-nyń Keleshek samıti qarsańynda álemdik qoǵamdastyqty ózara keńesý jáne ınklúzıvtilik qaǵıdattaryna negizdelgen kópjaqty ustanym týraly oılanýǵa úndedi. 

– Qazaqstan kópjaqty ustanymǵa beıil ekenin bildirýge qashanda ázir. Bıyl biz Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Túrki memleketteri uıymy, Azıadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes, Ujymdyq qaýipsizdik týraly shart uıymy, Azyq-túlik qaýipsizdik jónindegi Islam uıymy jáne Halyqaralyq Araldy qutqarý qory sekildi alty halyqaralyq qurylymǵa tóraǵalyq etemiz. Jahandyq basqarý júıesiniń osal tustary aıdaı anyq, ol eshkimge qupıa emes. SOVID-19 pandemıasy elderdiń ortaq problemany eńserý úshin «qabyrǵa turǵyzbaı, kópir salýy» qajet ekenin kórsetti. Osy túıtkilderdiń ishindegi eń qorqynyshtysy – ıadrolyq qater. Qazaqstan – ıadrolyq qarýdan ábden zardap shekken el. Osy sebepti biz ıadrolyq qarýdan ada álem úshin kúresimizdi toqtatpaımyz, – dedi Prezıdent.

Qasym-Jomart Toqaevtyń pikirinshe, kópultty jáne kópkonfessıaly qoǵam Qazaqstan men Sıngapýrdyń utymdy tusy sanalady.

– Byltyr qyrkúıek aıynda «The Jerusalem Post» basylymynda «Dinder kóshbasshylary búkil álemde beıbitshilik ornaýyna yqpal ete alady» degen maqalam jaryq kórdi. Beıbitshilik mádenıeti tek birligimiz áralýandyqta jáne ózara qurmet qaǵıdalaryna ǵana negizdele alady. Bul rette Qazaqstan bastamasymen uıymdastyrylatyn Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi dıalogty damytý jáne ortaq qundylyqtardy nasıhattaý úshin biregeı alańǵa aınaldy. Biz Sıngapýrdyń Birligi jarasqan qoǵam halyqaralyq konferensıasyn ótkizý jónindegi bastamasyn (ICCS) quptaımyz. 2022 jyly sáýir aıynda men Medıatıvti kelisimder týraly Sıngapýr konvensıasyn ratıfıkasıalaǵan Zańǵa qol qoıdym. Bul transshekaralyq moıyndaý prosesiniń tıimdiligin arttyrady jáne bitimgerlik retteý týraly kelisimniń oryndalýyn qamtamasyz etedi, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy Qazaqstan men Sıngapýr kóptegen salada ózara tıimdi yqpaldastyq jasaı alady dep sanaıdy. Klımattyń ózgerýimen kúres, sý resýrstaryn basqarý jáne jahandyq azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý áreketteri osy sanatqa jatady.

– Qazaqstannyń Almatyda Ortalyq Azıa elderiniń klımat jáne jasyl energetıka máseleleri jónindegi jobalyq keńsesin ashý bastamasy bul máselelerdi sheshýde eleýli ról atqara alar edi. Biz sondaı-aq 2026 jyly BUU aıasynda Óńirlik klımat samıtin ótkizýdi josparlap otyrmyz. Klımat daǵdarysyna sebepshi bolatyn da, aldymen onyń zardabyn tartatyn da – sý salasy. Álemde 2 mıllıardtan astam adamnyń taza aýyzsýǵa qoly jetpeı otyr. Osy rette men Sý ekonomıkasy jónindegi jahandyq komısıanyń teń tóraǵasy retinde kóshbasshylyq tanytqany úshin Prezıdent Tarman Shanmýgaratnamǵa rızashylyǵymdy bildiremin. Ol bıylǵy BUU konferensıasy sheńberinde Qazaqstan men Fransıa uıymdastyratyn One Water Summit jıynyna eleýli úles qosatynyna senimdimin, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy Ortalyq Azıa jáne ASEAN elderiniń halyqaralyq qatynastardaǵy róli týraly pikir bildirdi.

– Búkil jetekshi derjavalarmen tatý qarym-qatynas jasaıtyn Ortalyq Azıa elderi zor múmkindikterge ıe. Jas ári qýatty halyq, qalyptasyp kele jatqan orta tap, tabıǵı jáne aýyl sharýashylyǵy resýrstarynyń baılyǵy, tranzıt áleýeti ósim úshin berik negiz qalaıdy. Aımaqtyń ekonomıkasy qarqyndy damysa, onyń strategıalyq mańyzy da arta túsedi. Ortalyq Azıa elderiniń jyl saıynǵy konsýltatıvtik keńesi, Iadrolyq qarýdan azat Ortalyq Azıa aımaǵy jáne Halyqaralyq Araldy qutqarý qory aıasyndaǵy qarym-qatynastar óńirimizdiń derbes yntymaqtastyq qurýǵa qabiletti ekenin kórsetedi. Bizdiń óńir jańa múmkindikterge jol ashady. Men barsha seriktesterimdi bizge osy turǵydan qaraýǵa shaqyramyn. Meniń oıymsha, Sıngapýrdyń ASEAN keńistiginde ashyq ári ınklúzıvti aımaqtyq arhıtektýrany qurýdy kózdeıtin «ózara toǵysatyn dostar ortasy» uǵymy – Ortalyq Azıa úshin de óte ózekti. Dál sol sebepti Ortalyq Azıa S5+ yntymaqtastyq tetigin qurý bastamasyn kóterdi. Biz ózekti óńirlik mindetterdi sheshý úshin barsha múddeli tarappen jumys isteýge nıettimiz, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy sózin qorytyndylaı kele, ózara syılastyq pen ortaq maqsattarǵa negizdelgen áriptestik qatynastardy nyǵaıtýǵa jáne barshaǵa ortaq beıbit ári jarqyn bolashaq qurý jolynda kúsh biriktirýge shaqyrdy.

Dáristen keıin Qasym-Jomart Toqaev geosaıası qaqtyǵystardy retteý, halyqaralyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý, orta derjavalardyń róli, Qazaqstan men Sıngapýrdyń yntymaqtastyǵyn damytý perspektıvasy týraly birqatar suraqqa jaýap berdi.

 

RELATED NEWS
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN  KÚRDELENDİREDİ
09 sáýir 2019
MUZDYQTARDYŃ ERÝİ — ORTALYQ AZIADAǴY SÝ PROBLEMASYN KÚRDELENDİREDİ

Sońǵy kezde ózenderge aǵatyn quıylatyn sýdyń kólemi ulǵaıdy dep qýanatyn adamdardy jıi kóremiz. Alaıda, mamandar buǵan qaıǵarady. Sebebi, muzdyqtardyń jyldam erýi saldarynan sýdyń kólemi artýda. Ortalyq Azıa aımaǵynda Araldyń tartylýyna qatysty, Ámýdarıa men Syrdarıanyń durys, tıimdi paıdalanbaýy men salada jańa tehnologıalardyń bolmaýynan tys aımaqta sýǵa qatysty taǵy bir problema bar. Ol sońǵy jyldary Tán-SHán men Pamır taýlaryndaǵy muzdyqtardyń jyldam erı bastaýy. Oǵan klımattyń jylynýy men Araldan ushqan tuzdy shań-tozań qatty áser etýde.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy atqarýshy dırektory Bolat Beknıazdyń aıtýynsha, Syrdarıa men Ámýdarıa sý keletin jaǵy bizdiń muzdyqtar ǵoı. Onyń kólemi azaıyp jatyr, keıbir jerde 50, keı jerde 40 % kemigen. Klımattyń ózgerýine baılanysty negizgi sýdyń kólemi azaıyp jatyr. Tájikstan Respýblıkasy Ǵylym akademıasy Sý problemalary, gıdroenergetıka jáne ekologıa ınstıtýtynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Bahrom Mamadalıev, Usaq muzdyqtar joǵalýda. Bul sýdyń azaıýyna ákeledi, búkil elderdegi ózen sýlarynyń ekologıalyq ahýaly nasharlaıdy. Sońy sý resýrstarynyń jetispeýshiligi men tapshylyǵyna ulasady. Iaǵnı  tutas eldi-mekender sýsyz qalyp, halyq arasynda aýrý-syrqaý artady degen sóz.

Ortalyq Azıa elderi taıaý jyldary úlken problemaǵa aınalatyn osy máselelerdi qazirden sheshýi tıis. Alaıda biraýyzdyq tanytqannan góri bas-basyna bı bolýǵa asyq. Taǵy bir úlken problema — sýdyń basyndaǵy elder tipti ózenderdi basy bútin óz menshigi retinde kórýge kóshken.  BUU-nyń keme júrmeıtin halyqaralyq sý arnalaryn paıdalaný quqyǵy týraly konvensıasynyń (Nú-Iork, 1997 j.) 5-babynyń 2-tarmaǵynda «Sýdyń boıyndaǵy memleketter halyqaralyq aǵyn sýdy ádiletti jáne parasatty túrde paıdalanýǵa, ıgerýge jáne qorǵaýǵa qatysady. Mundaı qatysýǵa, osy Konvensıada qaralǵan sýdy paıdalaný quqyǵy sondaı-aq ony qorǵaý men ıgerý máselesinde yntymaqtasýǵa qatysty mindetter de jatady» dep taıǵa tańba basqandaı jazylǵan. Túrkıa Respýblıkasy Áleýmettik ınovasıa zertteý ortalyǵynyń úılestirýshisi, profesor  Jemal Zehır bul máselege qatysty bylaı deıdi:  «Transshekaralyq sýlardy halyqaralyq quqyq sý basyndaǵy  elderdiń basy bútin óz menshigi retinde qoldanýyna ruqsat bermeıdi. Bul óte mańyzdy. Iaǵnı Qazaqstanǵa aqqan Syrdarıa men Ámýdarıany basqa memleketter óz quqyqtaryn shekten asyra paıdalanyp, basqara almaıdy. Qazaqstannyń qajetteligin eskerýi tıis ári kelissóz jasaýlary kerek. Aýmaǵyn basyp ótetin úshin olardy qoldanýlaryna haqtary bar, biraq shekten asyra paıdalana almaıdy». Taǵy bir túrkıalyq ǵalym Hasret Chomak ta, «1997 jyly shyqqan BUU-nyń kelisimine saı, transshekaralyq jáne shekara mańy ózenniń basynda otyrǵan elder sý saıasatyna ózgeris jasaýda ony paıdalanatyn ózge memleketterdiń múddesine kesiri tıý yqtımaly joǵary bolsa, kem degende alty aı buryn olarǵa habar berip, ruqsatyn alýy tıis. Sýdyń bastaýy bizden shyǵady, men oılaǵanymdy isteımin, qalaǵanymsha  qoldanamyn degen túsinik bolmaıdy. Sebebi halyqaralyq uıymnyń qujaty osyny muqıat eskertedi» dedi.

Rasynda da, tabıǵatta sý men jel adamdar syzǵan shekaralarǵa moıynsunbaıdy.  Bir elden ekinshi elge vıza, pasport almastan emin-erkin óte beredi. «Bul sý meniki» deýge eshbir memlekettiń haqy joq. Árıne, qoldaný quqyna, qajettilikterin óteý quqyna ıe. Alaıda halyqarlyq quqyq kórshińizdiń de quqyna zardap etpeńiz, qajet bolǵanda, oǵan da sý beresiz deıdi. Sondyqtan birige otyryp kelisý kerek, múmkindik bolsa, ortaq sý qoımalaryn jasaý kerek. Energıa máselesin de birigip sheshý qajet.

Araldy Qutqarý Halyqaralyq Qorynyń Qazaqstandaǵy bólimshesiniń sý resýrtary jónindegi departamentiniń basshysy Ámirhan Kenshimov, Eki konvensıa bar. Bireýi 1992 jyly qol qoıylǵan Helsınkı konvensıasy. Ol jaqsy jumys istep tur. 45-ten astam el múshe. Onyń ishinde: biz de múshemiz, Ózbekstan da múshe. Biraq ony Qyrǵyzstan moıyndamaı otyr, Tájikstan moıyndamaı otyr. Sodan keıin baryp 1997 jylǵy Nú-Iork konvensıasy bar. Basynda sharty bolǵan 35 memleket moıyndaǵannan keıin kúshine enedi dep, byltyr kúshine endi. 35 memleket moıyndady. Biz oǵan kirgen joqpyz, Ózbekstan oǵan kirgen.

Máselen, Qyrǵyzstan «Qambar Ata» sý elektr stansasyn, Tájikstan bolsa «Rogýndy» salýǵa shetel ınvestorlaryn izdeýde. Biraq, mundaı jobalarǵa úshinshi elderdiń qarjy salýy qaýipti. Sý máselesin basqarý úderesine sheteldikterdi aralastyrý alańdatpaı qoımaıdy. Erteń oıynǵa aınaldyryp júrmeı me? Sondyqtan Orta Azıa elderi sý elektr stansalaryn birigip salýy kerek. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri Chyngysbek Ýzakbaev, Búgin ınvestorlar kerek dep jatamyz, biraq shetten kelgenderden men qorqamyn. Ashyq aıtaıyn Qyrǵyzstanda qazirgi kezde ekonomıkalyq aýhal nashar. «Qambar Ata-1» men joǵary Naryn sý elektr stansalaryn qurýǵa Qytaı eki alaqanyn ysqylap daıyn otyr. Kel men aqsha bereıin dep. Al orystar Reseı de  bizdiń eń jaqyn dos memleket. Olar da suqtanyp otyr. Endigári Orta Azıadan shyqpaımyn dep Tramp ta qatty aıtyp jatyr. Olar bul aımaqtan eshqashan shyqpaıdy, óıtkeni olardyń árbiriniń osy jerde óńirlik saıasaty men múddesi bar.

Al Túrkıadaǵy «Hydropolitics association» halyqaralyq uıymynyń prezıdenti  Dýrsýn Iyldyzdyń kózqarasy: «Orta Azıada energıa máselesin sý problemasymen qatar sheshý qajet. Áıtpese, tek sýdyń jaıyn retteý ońaıǵa soqpaıdy. Sebebi, Keńes dáýirinde ekonomıkanyń sý kóp qoldanylatyn salalary damytyldy. Mysaly, Ózbekstandy sýǵa asa muqtaj tikeleı egistikke táýeldi sala etti. Sýdyń joǵary jaǵynda ornalasqan qyrǵyz ben tájik energıasy joq bolǵan soń sýdan energıa alýǵa umtylsa, kerisinshe sýarmaly alqaby kóp tómendegi elder sýǵa muqtaj boldy».

Demek, sýdyń basyndaǵy elderdiń de, sońyndaǵy elderdiń de múddesi tolyq úılesim tabýy kerek. Sonda ǵana másele tolyq sheshimin tabady. Bul úshin ortaq sý bankin qurý — tıimdi joldardyń biri. Qyrǵyz Respýblıkasynyń Aýylsharýashylyǵy jáne melıorasıa eks-mınıstri  Jýmakadyr Akeneevtiń pikirinshe, Birigip sý banki túzilse, ol bank Saýd Arabıasy sıaqty qarjyly eldermen kelissóz jasap, sizder sý qubyryn tartyp  berińizder deý kerek. Odan soń sý qubyry arqyly ózimizden asqan sýdy olarǵa satyp, túsken aqshany sý máselesin sheshýge paıdalansaq bolady. Araldy toltyrýymyz kerek, halqymyz jaqsy sý ishýi kerek. Óıtkeni, densaýlyǵy jaqsy adamnyń ómir súrýi uzarady.

Sý bankisin qurý úshin árbir eldiń óziniń kvotasy bolady. Sý energetıkalyq resýrtarǵa keıbir jerlerde osy kvotalardy almastyrý qajet. Quqyqtyq suraqtardy retteý jeke máselesi turaqty dıalogty qajet etedi. Jyldyń ár túrli maýsymynda energetıkalyq resýrstardy retteý men paıdalaný taǵy da osy máseleler boıynsha turaqty jumys qajet etedi. Bundaı bastamany 2003 jyly Qazaqstannyń tuńǵysh  Prezıdenti Nursultan Nazarbaev usynǵan bolatyn. Ol sýdy jetkizip berýshi elder men tutynýshy elder arasynda dıalog bola alatyn sý-energetıkalyq konsorsıýmyn qurýdy bastama etip kóterdi. Biraq Ortalyq Azıa memleketteri  ol kezde daıyn bolmady dep esepteımin. Óıtkeni sý men energetıka birge júrse, ár memleket odan paıda tabady. Sol úshin onyń bári bir konsorsıýmnyń qolynda bolý kerek. Gıdroenergetıka, sý máselesi bári bir basqarmada bolý kerek. Sonda ár memleket óz paıdasyn kóredi.

Qazir transshekaralyq sý baseınderinde qazir mynadaı ótkir máseleler tur: sý resýrstarynyń azaıýy, balyq qorynyń azaıýy, sýarmaly jer ónimdiliginiń kúrt túsýi, bıoresýrstardyń joǵalýy, muzdyqtardyń degradasıaǵa ushyraýy, sel qaýipiniń artýy men shólderdiń ulǵaıýy sonymen qatar ózen saǵasyndaǵy ormandardyń degradasıaǵa ushyraýy. Sondyqtan transshekaralyq ózender máselesin bes memleket birige otyryp jýyq arada jedel sheshýi tıis.

Álemdegi sý problemalaryn sheshken elderge qarasaq, olardyń erekshelikteri Orta Azıa memleketterinde de bar. Ol uqsas mádenıet. Eýropaǵa qarasaq ta, Amerıka men Kanada arasyndaǵy baılanysty alsaq ta, bir-birlerine uqsas, tili bir adamdar. Túbi de bir, mádenıeti de. Bir otbasynyń múshesi sıaqty. Orta Azıa aımaǵyndaǵylar Keńes Odaǵy kezinde de birge ómir súrdi. Sondyqtan tarıhı-mádenı baılanystar tereń, dini bir, adamdary bir-birine óte jaqyn. Máseleniń sheshilmeýine eshbir negiz joq. Biraq aımaq kóshbasshylaryna saıası erik-jiger kerek. Olar bastaryn báıgege tigýi tıis.  Sebebi, kórshiniń qajettiligin óteseń ǵana, seniń de máseleń sheshimin tabady.

«Sýdyń tilin bilgen utady, sýdyń tilin bilmegen qurtady». Aımaqta     gıdroenergetıkalyq saıasat shatqaıaqtap tur. Sýdy durys bólisip, basqara almaǵandyqtan kóp dúnıeden utylyp otyrmyz. Máselen, sý-energetıkalyq saıasatyndaǵy áriptestikke nemquraılylyqtyń saldarynan Orta Azıa elderi jylyna 1,7 mıllıard AQSH dollarynan aıyrylady. Iaǵnı bul aımaq elderi jalpy ishki óniminiń 3 paıyzy. Ortalyq Azıa sý energetıkasynyń birtutas saıasatsyz problemany sheshe almaıdy. Bul tek atalǵan elderdegi ózara áriptestik arqasynda ǵana qol jetetin dúnıe. Qazirgi kezde bul másele pisip jetildi. Sý máselesin sheshetin de kezeń jetti.

Ózbekstan basshysy, Qyrǵyzstan basshysy aýysty. Ortalyq Azıa basshylarynyń bir-birimen baılanysy artyp, biraz problemalar sheshildi. Endi aımaq basshylary zardaby aýyr bolatyn sý problemasyn jedel birigip, aqyldasa otyryp qolǵa alýy tıis. Áıtpese, kóp dúnıeden kesh qalamyz.

 

 

Erjan QALYMBAIULY, jýrnalıs

KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY
05 aqpan 2019
KEZEKTEN TYS PREZIDENTTİK SAILAÝ BOLMAIDY

N.Nazarbaev: Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek.

Búgin Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń Konstıtýsıalyq Keńeske ótinish bildirýine qatysty málimdeme jasady. Málimdemeniń mátini akorda.kz saıtynda jarıalandy.

Prezıdenttiń sózinshe, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıasyn qabyldaǵan 1995 jyldan bastap búginge deıin Konstıtýsıalyq Keńeske 220 ótinish joldanypty. Sonyń  22-sin Prezıdent jóneltipti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» zańǵa sáıkes, Konstıtýsıalyq Keńes Konstıtýsıaǵa resmı túsindirme berýge quqyly. Zańnamada olqylyqtardyń oryn alýy – bolyp turatyn jaǵdaı. Mysaly, Konstıtýsıada Prezıdentti almastyrý joldary aıqyndalmaǵan, sondaı-aq onyń óz erkimen otstavkaǵa ketý jaǵdaıy qarastyrylmaǵan. Mundaı normalar álem elderi konstıtýsıalarynyń bárinde bar. Bul aspektilerdiń ózektiligi zor ekenin eskerip, men Konstıtýsıalyq Keńesten osy erejeni túsindirýdi suradym»,-deıdi N.Nazarbaev. Sonymen qatar búginde qoǵamdy saılaý máselesi men tranzıt jaıy qyzyqtyratynan toqtalǵan ol: «Biraq, bul taqyrypqa qatysty jurtty dúrliktirýdiń qajeti joq. Ata zańymyzda, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti týraly» Konstıtýsıalyq zańda saılaý ótkizýdiń tártibi men ýaqyty, ókilettiliktiń aıaqtalý merzimi anyq jazylǵan. Konstıtýsıaǵa sáıkes Prezıdent kezekten tys saılaý ótkizý jóninde málimdeme jasaýǵa quqyly, biraq ondaı jaǵdaı bola qoımas. Sondyqtan, tynyshtyq saqtap, kúndelikti jumyspen aınalysa berý kerek»,-dedi.

Esterińizde bolsa, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń QR Konstıtýsıalyq Keńesine ótinish joldaǵany týraly Keńestiń saıtynda aqparat shyqqan bolatyn. Onda «2019 jylǵy 4 aqpanda Respýblıkanyń Konstıtýsıalyq Keńesi Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á. Nazarbaevtyń Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsıasynyń 42-babynyń 3-tarmaǵyna resmı túsindirme berý týraly ótinishin konstıtýsıalyq is júrgizýge qabyldady. «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsıalyq Keńesi týraly» Konstıtýsıalyq zańyna sáıkes, atalǵan ótinishti Konstıtýsıalyq Keńestiń otyrysynda qaraý úshin qajetti materıaldardy daıyndaý jumysy júrgizilýde», -dep jazylǵan edi habarlamada.

 

 

Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy
16 tamyz 2022
Separatızm úshin Petropavlda erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy

Petropavlda eldiń bútindigin buzýdy nasıhattap, ultaralyq alaýyzdyq týdyrǵan erli-zaıyptylar 5 jylǵa sottaldy.

QR Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha departamentiniń málimetinshe, Petropavl qalalyq soty áleýmettik jeli arqyly ultaralyq alaýyzdyqty týdyrǵan erli-zaıyptyǵa qatysty qylmystyq isti qarap, úkim shyǵardy. Kúıeýi men áıeli endi aldaǵy 5 jyldy qylmystyq-atqarý júıesiniń ortasha qaýipsizdiktegi mekemesinde ótkizedi.

Byltyr jeltoqsan aıynda Petropavl turǵyndary Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń SQO boıynsha departamentiniń jáne SQO Polısıa departamentiniń ekstremızmge qarsy is-qımyl basqarmasy qyzmetkerleriniń kózine túsken. Erli-zaıypty áleýmettik jelide jáne YouTube arnasynda Soltústik Qazaqstan oblysyn jáne Petropavldy Reseıdiń quramyna berý qajettigi jaıynda qaıta-qaıta jazyp, aıtyp, osylaısha eldiń tutastyǵyn buzýdy nasıhattady. Óńirdegi jáne jalpy eldegi túrli ult ókilderi arasynda, jalpy qoǵamda ultarazdyq týdyrdy.

«Petropavl qalalyq soty qylmystyq isti 20 mamyr kúni qarady. Separatıstik áreketi bar qylmystyq is birneshe sot otyrysynda qaraldy. Sottalýshylardyń kinási dáleldendi. Tıisti taldaý júrgizildi. İsti Ulttyq qaýipsizdik komıteti tergedi. Osyǵan uqsas qylmystar 2018 jyly, 2019 jyly da qaraldy. Onda da kináliler sottaldy. Jalpy, QR Qylmystyq kodeksiniń 180-baby 2-bóligi boıynsha 5 jyldan 10 jylǵa deıin jaza qarastyrylǵan. Jazany óteýdiń basqa balamasy joq. Sondaı-aq, ekstremıstik qylmys bolǵandyqtan, shartty túrde merziminen buryn bosatylmaıdy», - deıdi Petropavl qalalyq sotynyń sýdıasy Almas Jumaǵazın.

 

inform.kz

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.