Senimsiz statısıka

 Qazaqstanda qumar oıyn men bás tigýge táýeldi adamdardyń sanyn eshbir organ dóp basyp aıta almaı keledi. Byltyr osy máselege arnalǵan zań jobalaryn talqylaǵan kezde Májilis depýtattary 350 myń adamnyń lýdomanıaǵa ushyraǵany ekeni týraly derek keltirgen bolatyn. Al Densaýlyq saqtaý mınıstrligi usynǵan statısıka boıynsha, qumar oıynǵa arbalǵandardyń sany 36 myńnan aspaıdy. Eki derektiń aıyrmashylyǵy 10 ese. Byltyrǵy málimet boıynsha, tek 9 adamǵa ǵana resmı «lýdomanıa» dıagnozy qoıylǵan.

Derekterdiń bulaısha qubylýy elde jaýapty mamandar men organdar  atalmysh derttiń tabıǵatyn áli tolyq túsinip bolmaǵanyn kórsetedi.

Qumar oıyn men bás tigý, utys jarıalaý bizdiń elde tabysty bıznes bolyp esepteledi. Al qoǵamnan suranys bolmasa, bıznestiń tabysty bolýy tipten múmkin emes. Qumar oıyn bıznesi tabysty dep kesip aıtýymyzǵa Ulttyq búro statısıkasynyń byltyrǵy resmı málimeti negiz bola alady.

2023 jyly býkmekerlik keńseler men kazınolar 368,7 mlrd teńgeniń qyzmetin kórsetken.  Keıingi bes jylda kórsetilgen qyzmettiń jalpy somasy 1 trln teńgege jetken. Salystyrý úshin aıtsaq, 2023 jyly memleket ǵylymdy damytýǵa jalpy ishki óniminiń 0,14 paıyzyn jumsaǵan. Muny teńgege shaqsaq, 172,6 mlrd teńge bolady.

 Zań pármeni

 Mundaı aýqymdaǵy bıznesti zańmen qatań rettemese, saldary sumdyq bolýy múmkin ekenin Prezıdent te talaı aıtqan.

Ulttyq quryltaı músheleri de bul máseleni qaıta-qaıta kóterip, Parlamenttiń arnaıy zań aktilerin qabyldaýyna yqpal etti. Sol normalardyń eń mańyzdy degenderi mynalar:
- Lısenzıalaý prosedýralary qatańdatyldy. Naqtyraq aıtsaq, qumar oıyndaryn uıymdastyratyn uıymdardyń lısenzıa alýy qıyndady. Arnaıy lısenzıa alý úshin olar qarjylyq turǵydan turaqtylyqty kásiporyn ekenin dáleldep, tapqan tabysy men tólegen salyǵy, jumys tártibi týraly júıeli esep berýge mindetteldi.
- Jarnamasy shekteldi. Iaǵnı, býkmekerlik keńseler men totalızatorlardyń jarnamasyn kólik syrtyna japsyrýǵa, mass-medıada jarnamalaýǵa, kıno men beınerolıkterge kiriktirýge,  anyqtamalyq qyzmet arqyly nasıhattaýǵa tyıym salyndy. Utys jarnamasyn osy iske mamandanǵan, resmı jumys isteıtin kásiporyn ǵımaratyna ǵana ilýge ruqsat berilip otyr. Sondaı-aq, sport salasyna mamandanǵan BAQ arqyly, sportshylardyń jarysqa kıetin kıimi arqyly jarnamalaýǵa ruqsat bar.
- Qumar oıynǵa táýeldilikten emdeý men aldyn alýǵa arnalǵan ortalyqtardy damytýǵa memleketten bólinetin qarjy kólemi arttyryldy.
- Onlaın oıyndar zańmen retteldi.  Sheteldik onlaın-kazıno men býkmekerlik keńselerge tyıym salyndy.
- Oıyn bıznesiniń kásiporyndary oıynshylardy qoldap, aqparattyq-keńes berýge mindetteldi.
Naýryz aıynyń ortasynda  qazaqstandyqtarǵa qumar oıyn men básten ózin -ózi shekteýdiń onlaın qyzmeti pılottyq rejımde iske qosylǵan bolatyn. Aınaldyrǵan bir aptanyń ishinde 10 myń adam osy qyzmetti paıdalanyp, ózin shekteý týraly sheshim qabyldaǵan.
       Qazaqstandaǵy lýdomandardyń ortaq bet-beınesi de áli beımálim. Buǵan bir jaǵynan atalmysh jaman ádettiń jappaı taralýy kedergi bolyp otyr. Oıyn bıznesi usynatyn qyzmettiń ár túrin eńkeıgen qarttan mektep qabyrǵasyndaǵy oqýshyǵa deıin paıdalanyp júr.  Psıhologtar 14-18 jas arasyndaǵy óspirimderdiń qumar oıynǵa aınalasyndaǵy dostarynyń áserinen, gadjetterde samsap turatyn jarnamalardyń kesirinen dýshar bolatynyn aıtady. Degenmen balanyń bul oıyndarǵa qumarlyǵy ómirdegi, otbasyndaǵy basqa qıyndyqtar kezinde údeıtin kórinedi.

Lýdomanıa jas talǵamaıdy

 Al 18-30 jas arasyndaǵy adamdardyń ortasynda sport jarystary kezinde bás tigý sánge aınalǵan. Bul sanattaǵy jastar «artylǵan aqshasyn» onlaın kazınoǵa salýǵa qumar keledi. Bul jastaǵy azamattardyń kóbi otbasyn qurmaǵan nemese jas otbasy ıesi bolǵandyqtan moıyndaǵy jaýapkershilikti sezinbeı, az ýaqyttyń ishinde kóp paıda tabýǵa áýes keledi.

30 ben 50 jas arasyndaǵylar otbasy men jumystaǵy kúızelisterden bir sát arylý úshin utysqa salynyp jatady. Bulardyń arasynda turmysy jolǵa qoıylǵan, turaqty tabysy bar adamdar da jıi kezdesedi. Muny psıhologtar «komfort aıasynyń keri saldary» dep túsindiredi. 

50-den joǵary jastaǵylardyń arasynda zeınet jasyndaǵylardyń da lýdomanıaǵa ushyraý faktileri tirkele bastaǵan. Mamandar onyń sebebin jalǵyzdyqtan kóredi. Qazaq qoǵamy keıingi 20 jylda jappaı qalaǵa kóshkenin eskersek, otbasyndaǵy ata men áje ınstıtýtynyń qala jaǵdaıyna saı  beıimdelýi qarttardy jalǵyzdyqqa dýshar etkeni jasyryn emes.

 Oıyn qumarlyq – qymbat dert

 Oıyn bıznesi tabysty ekenin aıttyq. Al lýdomanıadan emdeý qyzmeti qanshalyqty tabysty? Bul týraly resmı statısıka júrgizilmeıdi. Bizge tek qandaı resmı klınıkalar bar ekeni belgili.

 Olar:

- Astana qalasyndaǵy respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy;

- Almaty qalasyndaǵy psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy;

- Shymkent qalasyndaǵy psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵy;

- Aqtóbe, Pavlodar, Qostanaı, Taraz, Óskemen qalalaryndaǵy táýeldilikten aryltý ortalyqtary.

Bul ortalyqtarda lýdomanıadan emdeýdiń birneshe tásili qoldanylady. Naqtyraq aıtsaq, psıhoterapıa, dári-dármekpen emdeý, toptyq terapıa, otbasy terapıasy.

Memlekettik ortalyqtar negizinen dertke dýshar adamdardy tegin emdeıdi. Biraq ondaı ortalyqqa bir jatyp shyqqan adam resmı esepke alynady deıtin úreı keleshegine, mansabyna alańdaǵan adamdardyń ózdiginen emdelýine kedergi.

Al jeke menshik klınıkalardyń qyzmeti ájeptáýir qymbat. Jeke psıhıkalyq-terapıalyq  ortalyqtar men ońaltý mekemeleriniń jarnamasyna zer salsańyz, emdelý shyǵyndary  50 myń teńge men 200 myń teńgeniń arasynda  bolatyny aıtylady. Óıtkeni em nátıjeli bolý úshin 3 aıdan 6 aıǵa deıin klınıkada qamap emdeý tásili jıi qoldanylady. Óziniń lýdomanıaǵa shaldyqqanyn ishteı moıyndaı bilgen adamdar túrli saýalnamalarda ásirese bás tigýden, onlaın kazıno oıyndarynan, poker men rýletkanyń táýeldiliginen zardap shekenin aıtqan.

ZAŃ MEN TÁRTİP KÚSHEIDİ

«Qaýipti kesel – lýdomanıa, ıaǵnı qumarpazdyq. Keıbir málimetterge qarasaq, 400 myńǵa jýyq azamat – býkmekerlik keńseler men kazınolardyń turaqty klıenti. Bul – tutas bir qalanyń halyq sanyna para-par kórsetkish. Shyn máninde, lýdomanıa – beıbit kúnde eldiń shyrqyn buzyp jatqan qater. Sonyń kesirinen talaı shańyraq shaıqaldy. Talaı azamat zań buzyp, qylmysqa uryndy. Qumar oıyn úshin qaryzǵa batyp, ózine qol jumsaǵan jandar týraly habarlar, ókinishke qaraı, kún saıyn tarap jatady. Bul dert jas urpaqqa óte úlken zıan keltiredi. Onlaın-oıyndar balalardyń kúndelikti ermegine aınalyp barady. Quzyrly organdar byltyr ınternet-kazınonyń belgisi bar 4 myńnan astam saıtty buǵattady», - dedi Toqaev.

Memleket basshysynyń tıisti tapsyrmasymen Parlament tıisti zańdarǵa ózgerister engizip oıyn bıznesine jáne lýdomanıaǵa qarsy talaptardy zańmen kúsheıtti.

Zańǵa sáıkes halyqtyń oıynǵa táýeldiligin tómendetýge baǵyttalǵan shekteýshi jáne yntalandyrýshy normalar engiziledi. Máselen qumar oıyndarǵa/bás tigýge qatysýyna tyıym salynatyn adamdar sanatynyń tizimi keńeıtildi. Endi olardyń qataryna Boryshkerlerdiń biryńǵaı tiziliminde turǵan tulǵalar qosyldy. Budan bólek jemqorlyqqa qarsy shekteý engizý arqyly jaýapty memlekettik laýazymdy atqaratyn, memlekettik fýnksıalardy oryndaýǵa ýákilettik berilgen adamdardyń, olarǵa teńestirilgen adamdardyń qumar oıyndarǵa/bás tigýge qatysýyna shekteý qoıyldy

Sonymen qatar tıisti zań normalary boıynsha memlekettik qyzmetshiler, áskerı qyzmetshiler, arnaıy jáne quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri, búdjettik uıymdardyń basshylary qumar oıyndarǵa/bás tigýge qatysa almaıtyn boldy. Bul shekteýdi saqtamaǵany úshin olardy jumystan shyǵarý sharasy qarastyrylǵan. Oıyn bıznesin uıymdastyrýshylardyń qyzmetin retteý tetikteri kúsheıtildi.

Oıyn bıznesine jol ashatyn býkmekerlik keńseler men totalızatorlardyń jarnamalaryna shekteý qoıyldy. Endigi kezekte qyzmetin kólik quraldarynda, buqaralyq aqparat quraldarynda, kıno, vıdeo jáne anyqtamalyq qyzmet kórsetý oryndarynda jarnamalaýǵa ruqsaty. lotereıa qyzmetin retteý tetikteri jańartyldy. Jańa talappen turǵyn úılerde, jataqhanalarda, ǵıbadat úılerinde, mádenıet uıymdarynyń ǵımarattary men qurylystarynda, áleýmettik obektilerde (bilim berý, densaýlyq saqtaý), sondaı-aq olardan júz metr qashyqtyqtaǵy radıýsta lotereıa bıletterin taratýǵa jáne lotereıa termınaldaryn ornatýǵa tyıym salynady

Sonymen qatar Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń bastamasymen Úkimet zańsyz oıyn bıznesine jáne lýdomanıaǵa qarsy kúrestiń 2024-2026 jyldarǵa arnalǵan keshendi josparyn qabyldady.

«Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń Atyraýda ótken úshinshi otyrysynda lýdomanıamen kúresý úshin júıeli jumys jasap, keshendi jospar qurýdy, sondaı-aq tıisti zańdy tezirek qabyldaýdy tapsyrǵan edi. Májilis buǵan deıin osyǵan qatysty zań jobasyn birinshi oqylymda qarastyrǵan bolatyn. Qabyldanǵan keshendi jospardyń is-sharalary zań jobasynyń negizgi erejelerimen tolyq úndesedi», — deıdi Memlekettik keńesshi.

Qoǵam dertimen kúresti árbir qazaqstandyq júrgizýi kerek. Áıtpese osy keselge onyń erteń balasy nemese týystary, jaqyndary, dostary, kórshileri shaldyǵýy múmkin. Osynda azamattyq ustanymdardy ustanatyndardyń biri belsendi Nurjan Jaqypov. Ol «Nashaqor» jáne «Vne ıgry» jobalaryn júzege asyratyn «Haq-Nazar» qoǵamdyq qorynyń tóraǵasy. Ol osy qozǵalys arqyly joldan adasqandarǵa kómek qolyn sozyp júrgen belsendi.

«Vne ıgry» jobasy aıasynda biz lýdomanıaǵa qatysty zertteý júrgizemiz. Kóptegen oqý oryndarynda profılaktıkalyq is-sharalar ótkizip, leksıa oqımyz. Qumar oıyndarǵa táýeldi adamdardyń týǵan-týysqandaryna kómektesip, lýdomanıadan qaı jerde, qalaı emdelýge bolatynyn túsindiremiz.  Jańa zań boıynsha Boryshkerlerdiń biryńǵaı tiziliminde turǵan tulǵalarǵa bás tigýge tyıym salý – óte jaqsy sheshim boldy. Óıtkeni adam bul tiziliminde bola tur qumar oıyndarǵa qatysatyn bolsa, bul naǵyz lýdomanıanyń kórinisi. Aıtylǵan zań lýdomandardyń otbasyn qorǵaýǵa kómektesedi. Sebebi mundaı adamdar óz otbasy músheleriniń atynan jıi qaryz alady. Sondaı-aq býkmekerlik keńselerge sport salasynan bólek jerde jarnama jasaýǵa shekteý qoıyldy. Bul da durys sheshim, óıtkeni jarnama – jańa adamdardy qumar oıyn bastaýǵa jáne lýdomanıadan emdelip júrgen adamnyń oıynǵa qaıta oralýyna ıtermeleıdi»- deıdi Nurjan Jaqypov.

  LÝDOMANIA EMDELE ME?

azirgi kezde jıi kóteriletin suraqtardyń biri barlyq dúnıe-múlkin salyp, ózin ǵana emes ózgelerdi sharshatyp jiberetin oıynqumarlyq emdele me degen sura. Jalpy statısıka qaraǵanda álemde eresekter arasynda qumar oıyndarǵa táýeldiliktiń taralýy 0,12 paıyzdan 5,8 paıyzǵa deıin jetedi. 

«Biz lodomanıa boıynsha 24 zertteýge sholý jasadyq. Bul 2022 jylǵy meta-taldaý jáne onda tıisti nátıjeler jınaqtalǵan. Máselen, álemde eresekter arasynda lýdomanıanyń taralýy 0,12 paıyzdan 5,8 paıyzǵa deıin. Sonymen qatar, eresek adamdardyń shamamen 12,5% turaqty túrde oınaıdy. Osy matematıkalyq modeldeý arqyly bul halyqaralyq zertteý nátıjesin elimizdegi jaǵdaıǵa kóshirsek, mynadaı kórinis shyǵady: Qazaqstanda atalǵan problemanyń taralýy 442 myń adamǵa deıin jetýi múmkin. Onyń ishinde problemany moıyndaıtyndar - 36 myńǵa jýyq adam», - deıdi Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy bas dırektorynyń orynbasary Dáýlet Baıpeıisov. 

 Jalpy psıhologtar lýomanıanyń jazylatyn dert ekenin báiraq onymen kúres nemese emdelý keshendi ári turaqty júrgizilýi kerek degen pikirdi alǵa tartady.

Psıholog Serikgúl Sálıdiń aıtýynsha, lýomandardy emdeý kýrsy shamamen 8 aıdan turady.

«Lýdomanıa aýrýy bul jalmaýyz aýrý, bárin jalmaıdy. Lýdoman men endi aýyrmaımyn degenimen, aýrý ony jeńedi. Bizdiń aldymyzdan aıyna 100 lýdoman ótse, sonyń 98, 99-y ózine qol salý týraly oılaǵan. Lýdomanıa belgileri bar adamdardyń tek 8,3% ǵana qumar oıyndarǵa táýeldilikpen baılanysty problemalary bar ekenin moıyndaıdy. Kópshiligi óziniń oıynqumar ekenin sezinbeıdi», - deıdi psıholog.

 Al taǵy bir psıholog Bekzat Maratuly lýdomandardy emdeý – asa qıyn proses ekenin alǵa taratady. Onyń pikirinshe lodomanıany emdeý kýrsy shamamen 6 aıǵa sozylady.

«Oıynqumarlyq eshqandaı dári-dármek emdelmeıdi. 24 saǵat boıy negizinen psıhoterapıalyq jumystar júrgiziledi, 10%-y ǵana týrdoterapıalyq jumystarǵa arnalady. Oryndaıtyn tapsyrmalar «12 qadam» baǵdarlamasynyń bazalyq tapsyrmalary desek bolady», – deıdi psıholog. Qumar oıynǵa salynǵan adamnyń ózimen ǵana emes, otbasymen birge jumys júrgiziledi. Oıynqumarlyqtan emdelý ýaqyty shamamen 6 aıdy alady. Munan keıin olar birneshe aı boıy mamandardyń baqylaýynda bolady. «Táýeldilik – bir ǵana adamnyń máselesi emes, otbasynyń máselesi. Táýeldi adamnyń ózin ǵana emes, onyń ata-anasyn da emdeımiz. Sebebi, emdelip shyqqan adamnyń sol jolǵa qaıta salynýyna 70% ata-anasymen qarym-qatynasy áser etedi. Biz emdelýshiniń ata-anasymen de psıhoterapıalyq jumystar júrgizemiz. Alaıda, osy jumystardyń nátıjeli bolýy 99% emdelýshiniń yntasyna, erik-jigerine baılanysty. Emdelýshiniń óz qalaýy, erik-jigeri bolmasa, qumar oıynyna táýeldilik eshqashan emdelmeıdi», – deıdi psıholog.

 Taǵy bir psıholog Oleg Matveev lýdomanıanyń nashaqorlyqtan da asa qaýipti ekenin alǵa taratady. Onyń pikirinshe oıynqumar adamdy júris-turysynan, syrtqy kelbetinen basqalardan aıyra almaısyń. Nashaqor men maskúnemdi birden kóresiń ǵoı. Mysaly, lýdoman smartfondy ózimen birge dárethanaǵa alyp kirip, bir mınýttyń ishinde mln teńgeni utysqa tigip, túk bolmaǵandaı shyǵýy múmkin. Ol úshin eshqaıda barmaıdy da, smartfonda oǵan qajettiń bári bar.

«Lýdomanıa ózektiligi jaǵynan qazir birinshi orynǵa shyqty dep aıtar edim. Máselen maskúnemdik boıynsha Zań júzinde qandaı da bir shekteýler bar. Atap aıtar bolsaq, dúkenderde 21 jasqa deıin araq-sharaptardy, temekini satpaıdy. Esirtkini paıdalanýǵa múlde tyıym salynǵan. Al, oıynqumarlyq kerisinshe qazir damyp, nasıhattalyp, keń tarap jatyr. Ár qaladan kóshede býkmekerlik keńselerdiń jarnamasy bar bannerlerdi jıi kórýge bolady. Iaǵnı, olar zańdy túrde ózderin jarnamalap jatyr. Fılm kórip otyrsań da olardyń jarnamasy jıi shyǵyp, utys tigýge shaqyrady. Bári nasıhattap jatyr. Sportshylardyń formasynda da, qoǵamdyq kólikterde de badyraıǵan jarnama. Al jastar bizde eliktegish. Olar psıhologıalyq turǵyda óte áljýaz,  yńǵaıǵa tez kóngish, tez ılanady», - deıdi Oleg Matveev. 

  OTBASYNDAǴY JANJALDYŃ NEGİZİ SEBEBİ - LÝDOMANIA

Lýdomanıa qansha otbasyn oırandap jatyr. Ajyrasqan ár 10 otbasynyń jeteýinde janjal lýdomanıa saldarynan shyqqan.  Muny Májilis depýtaty Nartaı Sársenǵalıev aıtady.

«Elimizde qazir 350 myńnan astam adam qumar oıynnyń „ınesine“ otyrǵan. 2019 jylmen salystyrǵanda, byltyr qumar oıyndarǵa bás tigý elimizde 40 esege kóbeıgen. Býkmeker keńselerdiń bir jyldyq qarjy aınalymy 1 trln teńge bolǵan. Lýdomanıa dertine shaldyqqan 174 myń jas qazaqstandyq 36 mlrd teńgege bás tikken. Qazir qumar oıynnyń shyrmaýyna túskender shetinen qylmysker bolyp jatyr. Byltyr 157 myńnan astam qylmys jasalsa, sonyń 20 paıyzy qumar oıynǵa qunnyqqandardyń moınynda. Sýısıd jasaǵan 3676 otandasymyzdyń ár besinshisi lýdomanıa dertine shaldyqqan degen derek keldi. Bul lýdomanıa bir adamnyń taǵdyryn emes, tutas otbasylardy búldiredi. Elimizde ajyrasqan ár 10 otbasynyń jeteýinde janjal lýdomanıa saldarynan shyqqan. Al biz osymen qalaı kúresip jatyrmyz? Elimizde qoǵamdyq kóliktiń syrtyn, turǵyn úılerdiń qasbetin túgeldeı qumar oıyndardyń jarnamasyna berdik», — dedi Nartaı Sársenǵalıev.

Jalpy lýdomanıa-bul adamnyń qumar oıyndarǵa jáne kompúterlik oıyndarǵa patologıalyq tartymdylyǵymen sıpattalatyn táýeldiliktiń óte keń taralǵan túri. Bul degenimiz, qumar oıynshy qorshaǵan faktorlarǵa jáne ómirde bolyp jatqan oqıǵalarǵa qaramastan geımpleıge únemi qatysýy. Osy dertpen qoǵam bolyp kúres júrgizý qajet.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tóraǵalyǵymen Atyraý qalasynda Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysy ótti. Bul týraly Aqorda habarlaıdy.

Memleket basshysy, eń aldymen, bıylǵy Quryltaı otyrysy Ulystyń uly kúni – Naýryz merekesimen jáne Oraza aıymen oraılas kelgenin aıta kelip, úshinshi otyrystyń Jaıyq jaǵasynda ótip jatqany tegin emes ekenin atap ótti.

– Áıgili Saraıshyq qalasy osy jerge tıip tur. Bul shahar Ulyq ulystyń, keıin Qazaq handyǵynyń mańyzdy ákimshilik jáne saýda ortalyǵy bolǵany tarıhtan belgili. Uly Jibek jolynyń boıynda turǵan qala bir kezderi aıryqsha geostrategıalyq ról atqarǵan. Batys pen Shyǵystyń ekonomıkalyq, saıası, mádenı qarym-qatynasyna erekshe yqpal etken. Ataqty handarymyz osy jerge ordasyn tigip, el bılegen. Birqatary Saraıshyqta máńgilik mekenin tapqan. Tarıhshylardyń paıymdaýynsha, Qazaq handyǵyn qýatty memleketke aınaldyrǵan Qasym han osynda jerlengen. Bir sózben aıtsaq, Saraıshyq – tól shejiremizde aıryqsha orny bar kıeli shahar, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysynyń pikirinshe, halyqtyń bereke-birligin saqtaý eldigimiz úshin asa mańyzdy. Eldiń tutastyǵy zıaly qaýymnyń birliginen bastalady.  

– Aldymen el aǵalarynyń arasynda aýyzbirshilik bolýy kerek. Olar urpaqqa ónege bolatyn kesek áńgime aıtýy qajet. Qazir ertede ótken oqıǵalarǵa, belgili bir tulǵalarǵa qatysty talqylaý kóbeıip barady. Qalamgerlerimiz, tipti, Shyńǵys hannyń tegi kim dep, aıtysyp-tartysyp jatatyn boldy. Keńes zamanyndaǵy tulǵalardy, ásirese, Alash kósemderi men Keńes qaıratkerlerin salystyryp, bir-birine qarsy qoıady. Dál osyndaı sóz tartystarynyń aqıqatyna jetý qıyn, jetkenniń ózinde el ishine iritki salatyn mundaı daý-damaıdyń esh qajeti joq. Ár dáýirdiń óz ereksheligi bar. Árbir tulǵa óziniń kózqarasyna, dúnıetanymyna qaraı jáne óz qoǵamynyń múddesine sáıkes elge qyzmet etti. Olar, ıaǵnı, sol zamannyń qaıratkerleri bir kezderi ustanǵan baǵytyna bola daýlassa, endigi urpaq kimniń isi durys, kimdiki burys dep daýryǵyp júr. Jalpy, burynǵy jáne qazirgi tarıhtyń túrli kezeńderin, tulǵalaryn bir-birine qarsy qoıýǵa bolmaıdy. Túptep kelgende, munyń bári – bizdiń tarıhymyz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Prezıdent tilimizdiń qoldaný aıasyn keńeıte túsý memlekettik saıasattyń basty baǵyty bolyp qala beretinin málimdedi. Qasym-Jomart Toqaev bul úrdisti odan ári damytýdyń eń tıimdi ári tóte joly aǵartýshylyq dep sanaıdy. Buǵan qosa, kitaphana isin órkendetýge beı-jaı qaraýǵa bolmaıtynyn atap ótip, kóp uzamaı Almaty men Astanada táýlik boıy jumys isteıtin zamanaýı kitaphanalar boı kóteretinin jetkizdi.

Memleket basshysy bolashaqqa senimmen qadam basý úshin tól tarıhymyzdyń aýqymy keń ekenin tolyq sezinip, mádenı muramyzdy saqtap, ony dáripteýimiz qajet dep sanaıdy. Onyń pikirinshe, Qazaqstan – Uly daladaǵy kóshpendiler órkenıetiniń tikeleı murageri. Jer júzine Altyn Orda degen atpen tanylǵan áıgili Joshy ulysy Ortalyq Eýrazıanyń baıtaq dalasyndaǵy eń qýatty memleket retinde moıyndalǵan.

– Joshy áýleti 6 ǵasyr boıy Ortalyq Eýrazıanyń taǵdyryna tikeleı yqpal etti. Ulan-ǵaıyr aýmaqta birtutas órkenıet qurýǵa umtyldy. Joshy ulysy Uly dalany meken etken halyqtardyń san ǵasyrlyq damý baǵdaryn aıqyndap otyrdy. Ulyq ulys memleketti basqarý isin jańa deńgeıge kóterdi. Onyń Rım ımperıasymen uqsastyǵy da – osynda. Bıyl Joshy ulysynyń negizi qalanǵanyna 800 jyl toldy. Búgingi jıynymyz da osy mereıli beleske tuspa-tus kelip otyr. Joshy ulysy Qazaqstannyń memlekettilik dástúrinde aıryqsha oryn alady. Elimizdiń ótkeni, búgini men bolashaǵy onyń tarıhı murasymen tyǵyz astasyp jatyr. Endeshe, Altyn Orda týraly halyqaralyq arenadaǵy túsinik Qazaqstanmen tikeleı baılanysty bolýy kerek, – dedi Prezıdent.

Sonymen qatar Memleket basshysy Qazaqstannyń jeti tomnan turatyn jańa akademıalyq tarıhyn jazý jumystary júıeli júrip jatqanyn habarlady. Bul iske 250 ǵalym, sonyń ishinde 60 sheteldik maman atsalysyp jatyr. Atalǵan eńbektiń derbes bir tomy Joshy ulysyna arnalmaq.

Qasym-Jomart Toqaev byltyr Qazaqstan IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralar komıtetine múshe bolyp saılanǵanyn eske salyp, elimizdegi qaıtalanbas tabıǵı jáne tarıhı eskertkishterdi keńinen dáripteýge shaqyrdy. Bul rette Prezıdent jerasty meshitterin jáne tylsym tabıǵatymen sheteldikterdiń erekshe qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan Ústirt qoryǵyn IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik muralar tizbesine engizý jóninde tapsyrma berdi.

Buǵan qosa, Memleket basshysy Eshkiólmes jotasyndaǵy, Arpaózen, Quljabasy, Saýysqandyq saılaryndaǵy dala órkenıetiniń san myń jyldyq shejiresi sanalatyn tańbaly tastardy (petroglıfterdi) qorǵaýǵa alý úshin tıisti sharalar qabyldaýdy, sondaı-aq jalpy tarıhı-mádenı muramyzdy saqtaý úshin arheologıalyq qyzmetti júıeleýdi tapsyrdy.

Memleket basshysy óz sózinde ulttyq biregeılikti saqtaý máselesine aıryqsha toqtaldy.

Prezıdenttiń pikirinshe, elimizdiń rýhanı derbestigin saqtap, ony nyǵaıta túsemiz desek, dástúrli dinimiz – sýnnıttik baǵyttaǵy hanafı mázhabyna den qoıýymyz qajet. Bul oraıda Memleket basshysy Islam dininiń Uly dala tórinde taralyp, tamyr jaıýyna orasan zor úles qosqan, túrki álemindegi sopylyq ilimniń negizin qalaǵan Qoja Ahmet Iasaýı muralaryn tereń zerdelep, dáripteýge aıryqsha nazar aýdarǵan jón dep sanaıdy.

Memleket basshysy Ulttyq quryltaı músheleriniń aldynda sóılegen sózinde qoǵamdy jaılaǵan bes keselmen, atap aıtqanda esirtki saýdasy jáne nashaqorlyqpen, lýdomanıamen, turmystyq zorlyq-zombylyq, býllıng jáne agresıamen, vandalızmmen, ysyrapshyldyqpen búkil el bolyp kúresip, tosqaýyl qoıýǵa shaqyrdy.

Sonymen qatar Prezıdent ulttyń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtarǵa jeke-jeke toqtaldy. Olar – táýelsizdik jáne otanshyldyq, birlik jáne yntymaq, ádildik jáne jaýapkershilik, zań jáne tártip, eńbekqorlyq pen kásibı biliktilik, jasampazdyq jáne jańashyldyq.

Memleket basshysynyń aıtýynsha, elimizdegi árbir azamat osy basty qundylyqtardy berik ustanýy kerek. Prezıdent usynǵan «Adal azamat» uǵymy munyń bárin túgel qamtıdy. Sonymen birge bul Ádiletti Qazaqstan ıdeıasymen úndesip jatyr.

– Biz osy irgeli qundylyqty urpaq sanasyna sińire berýimiz kerek. Adal azamat degenimiz – jaqsy qasıetterge ıe bolyp, adal eńbek etetin jáne tabysqa adal jolmen jetetin adam. Iaǵnı, adaldyq pen ádildikti bárinen bıik qoıady. Ozyq oıly ult bolý úshin búkil qoǵam sana-sezimin ózgertip, jańa qundylyqtardy ornyqtyrýy kerek. Árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy. «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – bir-birinen ajyramaıtyn uǵymdar. Osy úsh taǵandy ozyq ári tabysty elge ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti deýge bolady, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Ulttyq quryltaıda jurtshylyq atynan Parlament Májilisiniń depýtaty Edil Jańbyrshın, qoǵam qaıratkeri Orazaly Sábden, Parlament Senatynyń depýtaty, «Vozrojdenıe» qazaqstandyq nemister birlestigi» qoǵamdyq qory qamqorshylyq keńesiniń tóraǵasy Evgenıı Bolgert, advokat, «Quqyq qorǵaýshylar» qoǵamdyq qorynyń teń quryltaıshysy Aıman Omarova, Parlament Májilisiniń depýtaty Nıkıta Shatalov, Bala quqyqtary jónindegi ýákil Dınara Zákıeva qoǵamdaǵy ózekti máselelerdi kóterip, ózderiniń oı-pikirlerin ortaǵa saldy.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Quryltaıda aıtylǵan jańa ıdeıalar men usynystar muqıat qaralyp, naqty sharalar qolǵa alynatynyn jetkizdi. Sonymen qatar Ulttyq Quryltaıdyń tórtinshi otyrysyn kelesi jyly Kókshetaýda ótkizýdi usyndy.

Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda cóılegen sóziniń tolyq mátinimen myna silteme arqyly tanysýǵa bolady.