Valúta baǵamy
  • USD -

    466.7
  • EUR -

    501
  • RUB -

    5.21
AMANGELDİ AITALY, QOǴAM QAIRATKERİ: OTARSYZDANÝ  MÁDENIET PEN RÝHANIAT ARQYLY KELEDİ
11 qańtar 2019
AMANGELDİ AITALY, QOǴAM QAIRATKERİ: OTARSYZDANÝ MÁDENIET PEN RÝHANIAT ARQYLY KELEDİ

ULYS: Siz jalpy «ultty jańǵyrtý» kerek degen usynysty dúrkin-dúrkin aıtyp júrsiz. Bir kezderi kóshpeli dala qazaǵy edik, komýnızm keldi, kúshpen otyryqshy etti. Kóbimiz qala qazaǵyna aınaldyq, qýǵyn kórdik, qysym kórdik, aqsóńke bolyp ashtan qyryldyq, soǵysqa da qatystyq. Táýelsizdik alǵan jyldary naryqqa bet burdyq. Sońǵy eki-úsh ǵasyrda ár túrli ıdeologıanyń qysymynda qalyp, mádenı soqqylar men zobalańǵa ushyraǵan ulttyń qazirgi kebi qandaı,  qandaı qazaqpyz ózi? Burynǵy qazaq pen búgingi qazaqtyń parqy ne?

AMANGELDİ AITALY: Qazirgi qazaqty bir sózben sıpattaý qıynnyń-qıyny. Búgingi qazaq ana tildiń aıasynda tolyq uıysa almaı otyr. Shyn máninde qazir bir tilde ǵana sóıleıtin qazaq joq. Mádenıet jaǵynan da bir mádenıetti ǵana ustanatyndar óte az. Bul «qazaq ózge tilde sóılemesin, basqa mádenıetpen aralaspasyn» degen sóz emes. Alaıda qaı ultta bolsyn basym til óz ana tili bolý kerek, ústemdikke óziniń tól mádenıeti ıe bolýy qajet. Al tamyry tereń dástúriń men babalardan jalǵasyp kele jatqan dástúrli dinińniń moıyny ozyq turýy tıis. Osy turǵydan kelgende ókinishke qaraı, qazaq bir tildi, ulttyq mádenıeti basym dep aıta almaımyz. Sondyqtan til jaǵynan, mádenıet jaǵynan, rýhanıat jaǵynyn, dástúr jaǵynan endi-endi ózimizdi tanyp kele jatqan ultpyz. Biraq «qazaq azdy –tozdy, degradasıaǵa ushyrady, ult bolmaıdy»  degenge de senbeımin. Qazaqtyń qazirgi ulttyq dástúri men dúnıetanymynda belgili bir ózek bar. Osy ózek azaıyp, jińishkere berse, ol ulttyq dilden, dástúrden arylyp, aıyrylyp qalý qaýipi joq emes. Prezıdent te bir qaterdi sezetin shyǵar. Rýhanı jańǵyrýǵa bet burǵyzdy. Sondyqtan másele sol ózekti keńeıtý. «Ultty jańǵyrtý» degenniń ózi osy máseleni qaýzaıdy.

ULYS: Keńestik júıede dúnıege kelgen býynǵa áli de bolsa komýnıstik ıdeologıa ystyq, keıingi jastar bolsa, jappaı ıslamdyq, batystyq qundylyqtarǵa qumarta bastady. Ideologıalyq alýandyqtar, kózqarastar qaıshylyǵy bizdi bólshekteýge jetkizbeı me? Baýyrlas Ózbekstan Ámir Temirdi ıdeologıa etip aldy, myna turǵan tájikterdiń ózi myń jyl burynǵy tarıhyn tiriltip, sol kezdegi kósemi Somonıdi ultty biriktiretin kúshke aınaldyrdy. Túrikmender de Oǵyzhandy áspetteıdi. Biz «Máńgilik el» ıdeologıasyn negizge alyp, rýhanı jańǵyrýǵa bet burdyq. Búgingi kúni ulttyq ıdeologıamyzdyń ustanymdary ne bolý kerek?     

AMANGELDİ AITALY: Ulttyq ıdeologıa degende til, din, mádenıet pen dástúr birge júredi. Álgi «kod» degenimiz osy. «Kod» degen sózdiń ózi negizi tehnıkalyq ǵylymdardan kelgen ǵoı. Sol «kod» joǵaryda aıtqan ultty ult etetin qasıetter. Ol qasıetterden aıyrylsaq, ulttyq tekten jurdaı bolamyz. Ulttyq kod ózi-ózinen qalyptaspaıdy, ol úshin  ulttyń bolmysyn, qazaqtyń tarıhyn bilý kerek. Sol kezde jańaǵy qundylyqtar kúsh alady, úlken yqpal etedi, ońǵa da solǵa, da aýytqyp ketpeýge negiz bolady, tirek bolady. Rýhanı dińgegi bos jastar kóbeıdi. Basqa dinge ótip, dinnen ajyrasa qazaqshylyǵynan da ajyraıdy degen sóz joq. Tilinen adassa, ıaǵnı basqa tilge aýyssa, basqa dinge de aýysady. Oǵan naqty mysal bar: baýyrlas  bashqurttar men tatarlardyń 10 paıyzy pravoslav dininde. Olar eń birinshi tilinen ajyraǵan, tilinen ajyraǵan soń birte-birte dininen ajyraǵan. Endi qalǵan  bashqurt pen tatarlardy túgeldeı pravoslav etip shoqyndyrý úshin aldymen aralarynan jaǵdaıyn jasap, arnaıy daıyndap sváshennıkter (din qyzmetkerleri - avtor) shyǵardy. Olardyń ýaǵyzyna jastar erýde. Bul eki ulttyń aldynda qazir shoqynyp ketý, slavándaný, orystaný, pravoslav dinine aýyp ketý syndy úlken qaýip tur. Sondyqtan ulttyq qundylyqtarymyzǵa erekshe mán berý kerek.

ULYS: Bizdiń qundylyqtar tek ózimizdiń ǵana emes, biz maqtanyp aýyz toltyryp aıtatyn qazaq elinde ómir súrip jatqan 130 ult ókilderiniń de negizgi  qundylyqtaryna aınalý kerek qoı?

AMANGELDİ AITALY: Árıne, negizi qaı elde de mynadaı bir zańdylyq bar: Bizdiń Assambleıa ashyq aıtpaıdy, basqa elderde ashyq aıtylady. Mysaly, Germanıada turatyn bir qazaq ulttyq máseleni qozǵamaq boldy delik. Oǵan «Seniń qazaq ultyńnyń tarıhy Qazaqstanda zerttelip jatyr, qazaqtyń mádenıeti men tili de Otanyńda damyp jatyr. Sen  Germanıada qazaq mektebin asham dep, qazaq mádenıetin damytamyn dep bizge talap qoıma» dep ashyq aıtady. Sol sıaqty  orys halqynyń mádenıeti Reseıde, ýkraındardiki Ýkraınada bolmasa, nemisterdiki Germanıada damyp jatyr. Al bul jerde negizgi ult, memleket quraýshy ult — qazaqtyń mádenıeti jáne tilimen básekelestirip olardy damytý, olarǵa jaǵdaı jasaımyn deý aqylǵa syımaıdy. Biraq biz «seniń mádenıetiń, tilin ana tarıhı Otanyńda damyp jatyr ǵoı» dep nege aıtpaımyz? Kerisinshe, sen osy elde turǵannan keıin, qazaqtyń tilin, tarıhy men mádenıetin bilýiń kerek deýimiz kerek emes pe? Eń bastysy biz qazir ózimizdiń ulttyq negizgi tamyrymyzdy, kodymyzdy saqtaýǵa basa mán berýimiz kerek. Biz qazaqtyń mádenıetin, teatryn, kitabyn, ónerin basqa ulttar qyzǵanyshpen qaraıdy eken demesten qoldaýymyz kerek. Olar osynda damymaǵanda qaıda barady? Óz isimizdi ózimiz jasaı berýimiz qajet. Mysaly,  qazaqtyń kitabyn ashyqtan ashyq qoldap, qarjy bólý kerek, kitap dúkenderin ashý kerek. Óıtpese, qazaqtyń rýhanı qundylyǵy damymaıdy. Qazirgideı kezeńde Prezıdenttiń maqalasy óte durys dep sanaımyn. Sebebi, qazir bizdiń halqymyzdyń óz ishinde rýhanı jańǵyrýǵa suranys bar. Biz sol suranysty qanaǵattandyrýymyz kerek. Endigári orystyń teatryna 5 teńge bólseń, qazaqtyń teatryna da 5 teńge bólemiz degen másele durys emes. Qazaqtyń teatrynyń jaǵdaıy bólek. Qazaq shettetilgen ult, qazaq jábir kórgen ult, qazaqtyń tili kemshin bolǵan ult. Sondyqtan ózge ult ókilderine túsindirip aıtý kerek. «Bul qazaqqa jasap otyrǵan artyqshylyǵymyz emes, qazaqtyń keńes zamanyndaǵy, oǵan deıingi rýhanı jaraqatynyń, alǵan zıanynyń ornyn toltyrý. Mundaı saıasatty ashyq júrgizýimiz kerek. Ózge ult ókilderi de ony túsinedi dep oılaımyn.

ULYS: Rasynda da «Máńgilik el» ıdeıasynyń máıegi bola alatyn, eldiń ıesi, jerdiń kıesi bolyp qalatyn tıtýldy ult qoı...

AMANGELDİ AITALY: Álbette, qarjynyń basym kópshiligi qazaq rýhanıatyna bóliný kerek. Jańa aıtqanymdaı, biz shapa shekken halyqpyz, biz otarshyldyqta bolǵan elmiz.  Bizge jasaǵan qıanattyń ornyn toltyrý kerek. Ulttyń rýhanıatyna salynǵan úlken jaraqatty emdeý kerek. Otarsyzdandyrý saıasaty degen osydan shyǵady. Ol saıasat qazir birqatar elderde júzege asyp jatyr. Otarsyzdandyrý kóptegen elderde úlken saıasatqa aınalyp jatyr. Mysaly, Afrıka men Azıanyń birqatar eli osyǵan qatty máni berýde. Sebebi, otarsyzdanýdyń ózi  mádenıet pen rýhanıat arqyly keledi.

ULYS: Biz soltústik kórshiniń aqparattyq-psıhologıalyq, nasıhatttyq yqpaly basym ekendigin moıyndaımyz. Olar bizge birtutas aqparattyq keńistik turǵysanan qaraıdy. Aqparattyq qaýipsizdik salasynda qatty aqsap turǵanymyz kún ótken saıyn anyq sezilýde...  Qaıtpek kerek?     

AMANGELDİ AITALY: Saıasattaný iliminde «aqparattyq otarshyldyq ıaǵnı «ınformasıonnyı kolonıalızm» degen uǵym bar. Saıası turǵydan derbes memleketpiz. Al ekonomıkalyq jaǵynan azdy-kópti derbestik alǵan shyǵarmyz. Biraq aqparattyq jaǵynan biz otarlanǵan elmiz. Biz áli kúnge deıin orys aqparattyq keńistigindemiz. Ol keńistikten shyqqan joqpyz. Bizdiń sanamyzǵa qatty áser etip, yqpalynan shyǵarmaı otyr. Ókinishke qaraı, odan shyǵamyz degen tirlik bizde de joq. Eń bastysy — Qazaqstanda Reseıdiń aqparattyq ónimin qabyldaıtyn halyq bar. Orystanǵan qazaq pen orys ulty. Olarǵa tipti qajet te. Sondyqtan búginde bizdiń ulttyq namysymyz áli de bolsa tómen. Eń qorqynyshtysy — eldiń bolashaǵyna úlken qaýip. Aqparattyq qaýipsizdik degenimiz — ulttyq qaýipsizdiktiń bir salasy ǵoı. Osy sebepti bul salada eldigimizdi qorǵaý máselesi rýhanı jańǵyrý salasynda bólek bir, erekshe taqyryp retinde qaralýy qajet.

ULYS: Salıqaly suhbatyńyzǵa kóp raqmet!

Materıal «ULYS» tanymdyq-saraptamalyq halyqaralyq jýrnalynan alyndy. Qazaqstannyń tuńǵysh dıdjıtal jýrnalyn tómendegi siltemeler arqyly google play men app store-dan tegin júktep, oqı alasyzdar.

Appstore

https://itunes.apple.com/us/app/ulys/id1254960265

Playstore

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.publishing.ulys

 

RELATED NEWS
AMANGELDİ AITALY, QOǴAM QAIRATKERİ: OTARSYZDANÝ  MÁDENIET PEN RÝHANIAT ARQYLY KELEDİ
11 qańtar 2019
AMANGELDİ AITALY, QOǴAM QAIRATKERİ: OTARSYZDANÝ MÁDENIET PEN RÝHANIAT ARQYLY KELEDİ

ULYS: Siz jalpy «ultty jańǵyrtý» kerek degen usynysty dúrkin-dúrkin aıtyp júrsiz. Bir kezderi kóshpeli dala qazaǵy edik, komýnızm keldi, kúshpen otyryqshy etti. Kóbimiz qala qazaǵyna aınaldyq, qýǵyn kórdik, qysym kórdik, aqsóńke bolyp ashtan qyryldyq, soǵysqa da qatystyq. Táýelsizdik alǵan jyldary naryqqa bet burdyq. Sońǵy eki-úsh ǵasyrda ár túrli ıdeologıanyń qysymynda qalyp, mádenı soqqylar men zobalańǵa ushyraǵan ulttyń qazirgi kebi qandaı,  qandaı qazaqpyz ózi? Burynǵy qazaq pen búgingi qazaqtyń parqy ne?

AMANGELDİ AITALY: Qazirgi qazaqty bir sózben sıpattaý qıynnyń-qıyny. Búgingi qazaq ana tildiń aıasynda tolyq uıysa almaı otyr. Shyn máninde qazir bir tilde ǵana sóıleıtin qazaq joq. Mádenıet jaǵynan da bir mádenıetti ǵana ustanatyndar óte az. Bul «qazaq ózge tilde sóılemesin, basqa mádenıetpen aralaspasyn» degen sóz emes. Alaıda qaı ultta bolsyn basym til óz ana tili bolý kerek, ústemdikke óziniń tól mádenıeti ıe bolýy qajet. Al tamyry tereń dástúriń men babalardan jalǵasyp kele jatqan dástúrli dinińniń moıyny ozyq turýy tıis. Osy turǵydan kelgende ókinishke qaraı, qazaq bir tildi, ulttyq mádenıeti basym dep aıta almaımyz. Sondyqtan til jaǵynan, mádenıet jaǵynan, rýhanıat jaǵynyn, dástúr jaǵynan endi-endi ózimizdi tanyp kele jatqan ultpyz. Biraq «qazaq azdy –tozdy, degradasıaǵa ushyrady, ult bolmaıdy»  degenge de senbeımin. Qazaqtyń qazirgi ulttyq dástúri men dúnıetanymynda belgili bir ózek bar. Osy ózek azaıyp, jińishkere berse, ol ulttyq dilden, dástúrden arylyp, aıyrylyp qalý qaýipi joq emes. Prezıdent te bir qaterdi sezetin shyǵar. Rýhanı jańǵyrýǵa bet burǵyzdy. Sondyqtan másele sol ózekti keńeıtý. «Ultty jańǵyrtý» degenniń ózi osy máseleni qaýzaıdy.

ULYS: Keńestik júıede dúnıege kelgen býynǵa áli de bolsa komýnıstik ıdeologıa ystyq, keıingi jastar bolsa, jappaı ıslamdyq, batystyq qundylyqtarǵa qumarta bastady. Ideologıalyq alýandyqtar, kózqarastar qaıshylyǵy bizdi bólshekteýge jetkizbeı me? Baýyrlas Ózbekstan Ámir Temirdi ıdeologıa etip aldy, myna turǵan tájikterdiń ózi myń jyl burynǵy tarıhyn tiriltip, sol kezdegi kósemi Somonıdi ultty biriktiretin kúshke aınaldyrdy. Túrikmender de Oǵyzhandy áspetteıdi. Biz «Máńgilik el» ıdeologıasyn negizge alyp, rýhanı jańǵyrýǵa bet burdyq. Búgingi kúni ulttyq ıdeologıamyzdyń ustanymdary ne bolý kerek?     

AMANGELDİ AITALY: Ulttyq ıdeologıa degende til, din, mádenıet pen dástúr birge júredi. Álgi «kod» degenimiz osy. «Kod» degen sózdiń ózi negizi tehnıkalyq ǵylymdardan kelgen ǵoı. Sol «kod» joǵaryda aıtqan ultty ult etetin qasıetter. Ol qasıetterden aıyrylsaq, ulttyq tekten jurdaı bolamyz. Ulttyq kod ózi-ózinen qalyptaspaıdy, ol úshin  ulttyń bolmysyn, qazaqtyń tarıhyn bilý kerek. Sol kezde jańaǵy qundylyqtar kúsh alady, úlken yqpal etedi, ońǵa da solǵa, da aýytqyp ketpeýge negiz bolady, tirek bolady. Rýhanı dińgegi bos jastar kóbeıdi. Basqa dinge ótip, dinnen ajyrasa qazaqshylyǵynan da ajyraıdy degen sóz joq. Tilinen adassa, ıaǵnı basqa tilge aýyssa, basqa dinge de aýysady. Oǵan naqty mysal bar: baýyrlas  bashqurttar men tatarlardyń 10 paıyzy pravoslav dininde. Olar eń birinshi tilinen ajyraǵan, tilinen ajyraǵan soń birte-birte dininen ajyraǵan. Endi qalǵan  bashqurt pen tatarlardy túgeldeı pravoslav etip shoqyndyrý úshin aldymen aralarynan jaǵdaıyn jasap, arnaıy daıyndap sváshennıkter (din qyzmetkerleri - avtor) shyǵardy. Olardyń ýaǵyzyna jastar erýde. Bul eki ulttyń aldynda qazir shoqynyp ketý, slavándaný, orystaný, pravoslav dinine aýyp ketý syndy úlken qaýip tur. Sondyqtan ulttyq qundylyqtarymyzǵa erekshe mán berý kerek.

ULYS: Bizdiń qundylyqtar tek ózimizdiń ǵana emes, biz maqtanyp aýyz toltyryp aıtatyn qazaq elinde ómir súrip jatqan 130 ult ókilderiniń de negizgi  qundylyqtaryna aınalý kerek qoı?

AMANGELDİ AITALY: Árıne, negizi qaı elde de mynadaı bir zańdylyq bar: Bizdiń Assambleıa ashyq aıtpaıdy, basqa elderde ashyq aıtylady. Mysaly, Germanıada turatyn bir qazaq ulttyq máseleni qozǵamaq boldy delik. Oǵan «Seniń qazaq ultyńnyń tarıhy Qazaqstanda zerttelip jatyr, qazaqtyń mádenıeti men tili de Otanyńda damyp jatyr. Sen  Germanıada qazaq mektebin asham dep, qazaq mádenıetin damytamyn dep bizge talap qoıma» dep ashyq aıtady. Sol sıaqty  orys halqynyń mádenıeti Reseıde, ýkraındardiki Ýkraınada bolmasa, nemisterdiki Germanıada damyp jatyr. Al bul jerde negizgi ult, memleket quraýshy ult — qazaqtyń mádenıeti jáne tilimen básekelestirip olardy damytý, olarǵa jaǵdaı jasaımyn deý aqylǵa syımaıdy. Biraq biz «seniń mádenıetiń, tilin ana tarıhı Otanyńda damyp jatyr ǵoı» dep nege aıtpaımyz? Kerisinshe, sen osy elde turǵannan keıin, qazaqtyń tilin, tarıhy men mádenıetin bilýiń kerek deýimiz kerek emes pe? Eń bastysy biz qazir ózimizdiń ulttyq negizgi tamyrymyzdy, kodymyzdy saqtaýǵa basa mán berýimiz kerek. Biz qazaqtyń mádenıetin, teatryn, kitabyn, ónerin basqa ulttar qyzǵanyshpen qaraıdy eken demesten qoldaýymyz kerek. Olar osynda damymaǵanda qaıda barady? Óz isimizdi ózimiz jasaı berýimiz qajet. Mysaly,  qazaqtyń kitabyn ashyqtan ashyq qoldap, qarjy bólý kerek, kitap dúkenderin ashý kerek. Óıtpese, qazaqtyń rýhanı qundylyǵy damymaıdy. Qazirgideı kezeńde Prezıdenttiń maqalasy óte durys dep sanaımyn. Sebebi, qazir bizdiń halqymyzdyń óz ishinde rýhanı jańǵyrýǵa suranys bar. Biz sol suranysty qanaǵattandyrýymyz kerek. Endigári orystyń teatryna 5 teńge bólseń, qazaqtyń teatryna da 5 teńge bólemiz degen másele durys emes. Qazaqtyń teatrynyń jaǵdaıy bólek. Qazaq shettetilgen ult, qazaq jábir kórgen ult, qazaqtyń tili kemshin bolǵan ult. Sondyqtan ózge ult ókilderine túsindirip aıtý kerek. «Bul qazaqqa jasap otyrǵan artyqshylyǵymyz emes, qazaqtyń keńes zamanyndaǵy, oǵan deıingi rýhanı jaraqatynyń, alǵan zıanynyń ornyn toltyrý. Mundaı saıasatty ashyq júrgizýimiz kerek. Ózge ult ókilderi de ony túsinedi dep oılaımyn.

ULYS: Rasynda da «Máńgilik el» ıdeıasynyń máıegi bola alatyn, eldiń ıesi, jerdiń kıesi bolyp qalatyn tıtýldy ult qoı...

AMANGELDİ AITALY: Álbette, qarjynyń basym kópshiligi qazaq rýhanıatyna bóliný kerek. Jańa aıtqanymdaı, biz shapa shekken halyqpyz, biz otarshyldyqta bolǵan elmiz.  Bizge jasaǵan qıanattyń ornyn toltyrý kerek. Ulttyń rýhanıatyna salynǵan úlken jaraqatty emdeý kerek. Otarsyzdandyrý saıasaty degen osydan shyǵady. Ol saıasat qazir birqatar elderde júzege asyp jatyr. Otarsyzdandyrý kóptegen elderde úlken saıasatqa aınalyp jatyr. Mysaly, Afrıka men Azıanyń birqatar eli osyǵan qatty máni berýde. Sebebi, otarsyzdanýdyń ózi  mádenıet pen rýhanıat arqyly keledi.

ULYS: Biz soltústik kórshiniń aqparattyq-psıhologıalyq, nasıhatttyq yqpaly basym ekendigin moıyndaımyz. Olar bizge birtutas aqparattyq keńistik turǵysanan qaraıdy. Aqparattyq qaýipsizdik salasynda qatty aqsap turǵanymyz kún ótken saıyn anyq sezilýde...  Qaıtpek kerek?     

AMANGELDİ AITALY: Saıasattaný iliminde «aqparattyq otarshyldyq ıaǵnı «ınformasıonnyı kolonıalızm» degen uǵym bar. Saıası turǵydan derbes memleketpiz. Al ekonomıkalyq jaǵynan azdy-kópti derbestik alǵan shyǵarmyz. Biraq aqparattyq jaǵynan biz otarlanǵan elmiz. Biz áli kúnge deıin orys aqparattyq keńistigindemiz. Ol keńistikten shyqqan joqpyz. Bizdiń sanamyzǵa qatty áser etip, yqpalynan shyǵarmaı otyr. Ókinishke qaraı, odan shyǵamyz degen tirlik bizde de joq. Eń bastysy — Qazaqstanda Reseıdiń aqparattyq ónimin qabyldaıtyn halyq bar. Orystanǵan qazaq pen orys ulty. Olarǵa tipti qajet te. Sondyqtan búginde bizdiń ulttyq namysymyz áli de bolsa tómen. Eń qorqynyshtysy — eldiń bolashaǵyna úlken qaýip. Aqparattyq qaýipsizdik degenimiz — ulttyq qaýipsizdiktiń bir salasy ǵoı. Osy sebepti bul salada eldigimizdi qorǵaý máselesi rýhanı jańǵyrý salasynda bólek bir, erekshe taqyryp retinde qaralýy qajet.

ULYS: Salıqaly suhbatyńyzǵa kóp raqmet!

Materıal «ULYS» tanymdyq-saraptamalyq halyqaralyq jýrnalynan alyndy. Qazaqstannyń tuńǵysh dıdjıtal jýrnalyn tómendegi siltemeler arqyly google play men app store-dan tegin júktep, oqı alasyzdar.

Appstore

https://itunes.apple.com/us/app/ulys/id1254960265

Playstore

https://play.google.com/store/apps/details?id=com.publishing.ulys

 

Jıgýlı Daırabaev: Úkimet aýylǵa qatysty eski prınsıpti ózgertýi kerek
03 mamyr 2024
Jıgýlı Daırabaev: Úkimet aýylǵa qatysty eski prınsıpti ózgertýi kerek

Aýyldyń jyry men zaryn Úkimetke jetkizip júrgen sanaýly májilis depýttarynyń biri, Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesi Jıgýlı Daırabaev sý tasqyny kezindegi dıhandardyń problemasy, tozyǵy jetken eldi mekender jaıy, bos jatqan jerler, Parlamenttegi aýyl únine qatysty Ulys tilshisiniń birqatar suraǵyna jaýap berdi.

Jıgýlı Moldaqalyquly, ýaqytyńyzdy bólip bizge suhat bergenińizge redaksıa atynan zor alǵys bildiremin! Alǵashqy suraǵym qazir jáne bolashaqta asa mańyzdy bolatyn sý máselesine qatysty. Bárimiz biletindeı siz osy jyldyń basynda Úkimet janynan qurylǵan Sý keńesiniń quramyna kirdińiz? Osy keńes jumysy týraly tolyq aıtyp berseńiz?

Prezıdentimiz sý aınalasynda qordalanǵan túıinderdi sheshý maqsatynda Úkimetke tapsyrma berip, jeke mınıstrlik qurǵan bolatyn. Bul tek atqarýshy organnyń bir tarmaǵy ǵana. Muny qanaǵat tutyp otyra beretin bolsaq nátıje bolmaıtyny anyq. Mysaly, transshekaralyq ózenderdiń máselesinde Syrtqy ister mınıstrliginiń yqpaly qajet bolsa, sý júıelerin sıfrlandyrý baǵytynda bólek qurylymdaǵy vedomstvonyń kómegine muqtaj. Al sýdyń negizgi tutynýshysy bolyp esepteletin óndiris pen aýyl sharýashylyǵy basqa memorgandardyń quzyretinde. Budan bólek jańa tehnologıalardy jetik biletin sarapshylar qaýymdastyǵy men ǵalymdar bar emes pe? Minekeı, solardyń barlyǵynyń pikiri men usynystaryn biriktiretin, bir jerde talqylaıtyn arnaıy alqalyq orta kerek boldy. Osy turǵydan qurylǵan Sý keńesiniń qazirgi qolǵa alǵan jumystary júıeli ózgeristiń bir bóligi ǵana dep bilemin.

JAŃA SÝ QOIMALARYN SALÝ TRANSSHEKARALYQ ÓZEN SÝYNA TÁÝEKELDİ AZAITADY

Qazaqstan transshekaralyq ózen sýyna kiriptar. Bul máseleler bolashaqta qalaı sheshimin tabýy múmkin? Sosyn aýyl sharýashylyǵy jerlerin sýarýdaǵy túıinder týraly ne aıtasyz?

Sońǵy ýaqytta qýańshylyq problemasy tek ǵana Qazaqstanda emes, álemniń barlyq elinde baıqalýda. Onyń ústine jer sharyndaǵy halyq sanynyń kúrt ósýi, azyq-túlik daǵdarysyna ákelip soqtyratyny taǵy bar. Osyny eskergen  memleketter qol qýsyryp otyrmasy anyq. Qazaqstanǵa kiretin ózenderdiń bastaýyna ıelik etip otyrǵan Qytaı da, Ortalyq Azıadaǵy kórshilerimiz de bul táýekeldiń aldyn alatyny belgili. Demek olardyń árqaısysy sý qoryn jınaqtaıdy. Prezıdentimizdiń 20-ǵa jýyq sý qoımasyn jaqyn ýaqytta salý kerek degen tapsyrmasy esińizde shyǵar? Bul sý boıynsha basqa elderge degen táýeldilikti azaıtýdyń negizgi amaly. Sondyqtan da Úkimet Memleket basshysynyń tapsyrmasyn tez arada qolǵa alyp, osy baǵyttaǵy jumystardy údetýi tıis. Jáne de syrtqy saıasatta transshekaralyq ózender boıynsha pozısıamyzdy naqty aıqyndap alyp, kelisózderdi ıntensıvti túrde júrgizý qajet.

Aýyldaǵy sharýashylyqty ulǵaıtý úshin jer kerek. Negizgi ıgerilmeı jatqan aýyldyq jerler kóp pe?

Árıne, ıgerilmeı jatqan jerler óte kóp! Sol jerdiń barlyǵyn baıaǵydan beri óndiris aınalymyna jiberip, qolǵa alǵanda Qazaqstan agrarly derjava elderiniń qataryna enetin edi. Átteń,  bul baǵytta Úkimet aýyz toltyrarlyq nátıjege qol jetkize almaı júr. Onyń ústine ýrbanızasıa problemasy kadr tapshylyǵyna alyp kelýde. Egis alqaptaryn ıgerý jáne mal sharýashylyǵyn qolǵa alý úshin jumysshy kerek emes pe? Al halyq jappaı qalalarǵa kóship jatqanda munyń arty jaqsylyqqa apara qoımasy anyq. Meniń pikirimshe,  bul máseleni sheshýdiń eki sheshimi bar. Birinshisi – qolda bar óndiristi ıntensıvti júıege aýystyryp, jańa tehnologıalardyń arqasynda ónimdilikti ulǵaıtý. Ekinshisi – óndirispen aınalysamyn degen azamattarǵa meılinshe jaǵdaı jasaý, olardy yntalandyrý. Tek sonda ǵana bos jatqan jer, halyq ıgiligine aınalatyn bolady.

PREZIDENT SAILAÝYNA TÚSİP, JEŃİLİP QALǴANYMA ÓKİNBEIMİN

Siz 2022 jyly Prezıdent saılaýynda negizgi kandıdattardyń biri bolyp baq synadyńyz. Shyndyǵyn aıtý kerek, sol kezde sizdi kóbi «ekinshi Qosanov» degen pikir aıtty?

Men Prezıdent saılaýyna kandıdat bolyp tirkelip, alǵashqy kezdesýimdi ózimniń týǵan aýylymnan bastadym. Sol kezdesýde meniń jaqyn týys aǵam kóp adamnyń kózinshe «Jıgýlı, sen shynyńdy aıt, sen spektákl qoıyp, Qosanov sıaqty bolyp júrgen joqsyń ba? Erteń el-jurtqa kúlki, mazaq bolmaıyq» dep tótesinen aıtty. «Aǵa, men satqyn nemese bireýdiń rólin oınap júrgen joqpyn. Shamańyz kelse, meni qoldap daýys berińiz!» dedim men.  Mine, kezinde osyndaı áńgimeler aıtylǵan. Árıne, men eshkimniń aýzyna qaqpaq bola almaımyn ǵoı... «It úredi, kerýen kóshedi». Men shynymen prezıdent saılaýynda jeńiske jetkim keldi jáne bul isim úshin esh ókinbeımin. Sosyn men prezıdenttikke kandıdat bolyp, saılaýda jeńiske jetpeı qalǵanyma ókinip, sary ýaıymǵa da túsken joqpyn. Men saıasatkermin... Saıasatkerde jeńis te, jeńilis te bolady. Kersinshe men osy dodadan keıin kúsh aldym. Óz partıalastarymdy jigerlendirip, qaıta Parlament saılaýyna tústim. Ómirdiń ózi kúres...

Siz Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Májilisiniń Agrarlyq máseleler komıtetiniń múshesiz. Qazir Parlament qabyrǵasynda júrip agrarlardyń jaǵdaıyn jaqsartý baǵytynda qandaı jumystar men jobalarǵa bastamashyl bolyp júrsiz?

Parlament Májilisinde «Aýyl» partıasy fraksıasynyń 8 depýtaty bar. Men solardyń birimin. Árqaısymyzdyń alǵa qoıǵan maqsatymyz bar. Ol– partıanyń saılaýaldy baǵdarlamasyn iske asyrý. «Aýyldyqtardy» qoldap, daýys bergen saýlaýshylardy umytpaıymyz kerek. Bizdiń tiregimiz – saılaýshylar. Sondyqtan saılaýaldy baǵadarlamamyzdyń ár tarmaǵyn oryndaýǵa mindettimiz. Maǵan júktelgen is –agrarly máselelerge qatysty zańnamalyq problemalardy sheshý. Negizgi jobamyz Agrarly bank qurý jáne azyq-túlik qaýipsizdigi týraly zań jobasyn daıyndap, onyń qabyldaýyna kúsh salý. Sondaı-aq fermerlerdiń nazyn tyńdap, olardy Úkimetke jetkizýmen aınalysamyn. Fraksıamyzdyń depýtattary tómengi palatadaǵy ár komıtette múshe bolyp otyr. Biri salyq máselelerimen shuǵyldansa, endi biri aýyldy eldi mekenderdiń problemasyn sheshýmen aınalysyp júr.

Bıylǵy kóktemgi egin egý naýqany sharýalar úshin qıynshylyqtar ákelýde. Bul baǵytta ne aıtar edińiz?

Ár kóktemgi egis naýqany – bizder úshin stress. Janar-jaǵarmaıdyń kólemi jete me? Olardy jetkizý júıesi qalaı bolmaq? Bekitilgen normatıv agrotehnologıalyq talaptardy oryndaýǵa jetkilikti me? Tuqymnyń sapasy ne bolady? Tyńǵaıtqyshtar qymbattady ma? Taǵy basqa osyndaı suraqtar árıne maza bermeıdi. Kóktemgi egis naýqyny kezinde taǵy bir másele - nesıe men sýbsıdıanyń durys bólinbeýi. Onyń ústine bıylǵy sý tasqyny sharýalardyń, aýyl turǵyndarynyń jaǵdaılaryn odan ári qıyndatyp otyr. Egetin tuqymy men maldary sý astynda qalyp zor shyǵynǵa ushyraýda. Onyń ústine egin salatyn ýaqytty eshqashanda kesheýildetýge bolmaıdy. Eger ýaqyttan sál kesh qalsańyz tıisti ónim ala almaı qalasyz. Sondyqtan da dál qazir fermerlerge jan-jaqty qoldaý qajet. Aıta bersek, problema kóp. Jaqynda ǵana Agrarlyq máseleler komıteti osy aıtylǵan ózekti máselelerdi talqyǵa salyp, Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine tıisti talaptardy joldadyq.

QAZAQSTANDY AGRARLY DERJAVAǴA AINALDYRATYN ZAŃ SHYǴARÝ KEREK

Parlamenttegi «Aýyl» partıasynyń jumysy men partıa atynan daıyndalyp jatqan zań jobalar týraly aıtyp berseńiz?

Eń basty eki jobamyz bar dep aıtqan edim joǵaryda. Biri fermerlerdiń arzan qarajatqa degen qajettiligin sheshýge baǵyttalǵan Agrobank qurý bolsa, ekinshisi Qazaqstandy agrarly derjavaǵa aınaldyrýdy kózdeıtin azyq-túlik qaýipsizdigi týraly zań shyǵarý. Eki jobamyzdy qatar alyp kelemiz. Zańdardyń mátini men konsepsıasy daıyn. Dál osy shaqta solardy qaýymdastyqtarmen talqylap jatyrmyz. Ázirshe betalysymyz jaman emes sıaqty.

Sońǵy bolǵan Parlament saılaýynda «Aýyl» partıasy yqpaldy, aıtary bar saıası kúshke aınalǵanyn kórdik. Saılaýshylaryńyzdyń muń-múddesin, talap-tilegin Úkimetke jetkizýde qandaı jumystar atqarylýda?

Saılaýshylarymyzdyń kóp bóligi – óńirlerde turady. Olarmen tyǵyz baılanys partıamyzdyń fılıaldary arqyly júrgizilip jatyr. Muny qolǵa alý asa mańyzdy dep bilemiz. «Aýyl» parlamenttik partıaǵa aınalǵaly beri elektoratymyzdyń aıtarlyqtaı senimi kúsheıdi. Ózimizdi maqtaǵandaı bolmaıyn, biraq aýyldyń úni bıik minberden estile bastady. Sonymen qatar Úkimetke kóptegen máseleler boıynsha depýtattyq saýaldar joldanyp, tushshymdy usynystar engizildi. Eń negizgi jumysymyz – zań jobalaryn qabyldaý barysynda aýyl men agroónerkásip kesheniniń múddesin qorǵaý. Osy baǵytta birqatar zańǵa tolyqtyrýlar men ózgerister engizildi. Bizdi izdep kelgen azamattarǵa da esigimizdi aıqara ashyp, qabyldaýdamyz. Aldaǵy shilde men tamyz aılarynda óńirlerge is-saparǵa barǵanda osy jaıly tolyq aqparat beremiz dep otyrmyz.

«Aýyl» partıasynyń jumysy saılaýdan keıin qalaı ózgerdi?

Óz-ózimizge baǵa bergennen aýlaqpyn. Mundaıda saılaýshylar sóılegeni durys. Aıtatynym - ózgeris bar. Birqatar joba naqty iske asa bastady. Olarmen jaqyn tanysý úshin ortalyq apparatymyzǵa arnaıy qonaqqa shaqyramyz. Kelińizder.

 «KEPİİLDİKKE MÚLİK ÁKELİP, NESIE AL DA JUMYS İSTE» DEGEN QAǴIDA JARAMAIDY

Aýyldyń jaıyn sizden jaqsy biletin adam joq. Qazir tozǵan aýyldar kóp? Qaıtsek aýyl-aımaqty damyta alamyz? Sizdiń jeke pikirińiz?

Aýyl men aýyl sharýashylyǵy egiz uǵym. Men bul qaǵıdany únemi aıtyp kelemin. Agroónerkásip damymaı júıeli jumys bolmaıdy. Adamzatty alǵa jeteleıtin tek eńbek qana. Qolǵa ketpen-kúrek alamyn deıtin azamattarǵa tıisti jaǵdaı jasalýy tıis. «Kepildikke múlik ákelip, nesıe al da jumys iste» dep otyra berý jaramaıdy. Úkimet bul prınsıpten ketýi tıis. Sondaı-aq ınvestısıalyq jobalardy meılinshe aýylǵa qaraı burý kerek. Sonda ǵana aýyl damıdy.

«Mı aǵyny» — mıllıardtardy joǵaltý...
04 qańtar 2019
«Mı aǵyny» — mıllıardtardy joǵaltý...

ULYS: Naılá Serikqyzy, egemen el bolǵaly bergi Qazaqstannyń ishki jáne syrtqy kóshi-qony týraly áńgime órbitýge kelisken bolatynbyz. Sońǵy kezderi bizge kelýshilerden góri ketýshilerdiń qarasy qalyń sıaqty ma, qalaı ózi?

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Ia, sózińizdiń jany bar.  Emıgranttardyń (ketýshilerdiń) sany 2013 jyldan bastap  birtindep artyp keledi. Sonyń saldarynan 2012 jyldan bastap Qazaqstanda syrtqy mıgrasıanyń teris saldosy qalyptasty. Onyń mólsheri jyldan jylǵa artýda. Sonymen qatar, Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarymen salystyrǵanda, elimizdiń syrtqy mıgrasıalyq aınalymy da sońǵy jyldary 10 ese qysqardy. Atalǵan kezeńde ımıgranttardyń (kelýshilerdiń) sany shamamen 30 myńǵa azaıdy. Resmı statısıkaǵa kóz salsaq, 2017 jyldyń qorytyndysy boıynsha elimizge 15,6 myń adam kelip, 37,7 myń adam ketti. Syrtqy mıgrasıalyq saldo joǵaryda ataǵanymdaı «mınýs» 22,1 myń adamdy qurady. Mundaı «dert» Qaraǵandy, Shyǵys Qazaqstan jáne barlyq soltústik aımaqtaǵy oblystarǵa tán. Ol jerlerde slaván halqynyń basym bóligi (orystar, ýkraındar, belorýstar), sonymen qatar, nemister men tatarlar ómir súredi. Al kóship kelýshiler sany kóship ketkenderden joǵary bolǵan óńirler boıynsha Almaty oblysy alda.  Odan soń Mańǵystaý, Ońtústik Qazaqstan oblysy (qazirgi Túrkistan oblysy) jáne Atyraý oblysy tur. Mundaı aǵyndar aımaqtardaǵy etnıkalyq quramǵa jáne shekaralas jatqan elderdiń ornalasýymen baılanysty bolady.

ULYS: Qazaqstan kóshi-qonyndaǵy mundaı ózgeristerdiń syry nede?

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Onyń kóptegen sebepteri bar. Máselen, mundaı úrdisterdi jahandyq qarjy daǵdarysy, geosaıası qarym-qatynastardyń ýshyǵýy, tehnologıalyq ózgerister jaǵdaıyndaǵy ekonomıkadaǵy jaǵymsyz faktorlardyń beleń alýy t.b. syndy jaǵdaılarmen túsindirýge bolady.

ULYS: Túsinikti. Endi jóńkilip, jer aýystyrǵandardyń etnıkalyq quramyna toqtalsańyz...   

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Jaqsy, ótken jyly elden ketken emıgranttardyń 72,3% orystar, 8,4% nemister, 6,6% ýkraındar sondaı-aq 3,8% qazaqtar eken. Bul jerde orys jáne nemis ulttarynyń ókilderi joǵaryda atalǵan teris saldoǵa ıe aımaqtardan ketip jatqanyn aıtqan jón. Máselen, tek Qaraǵandy oblysynan ǵana 4,5 myńǵa jýyq orys jáne 600-den astam nemis ketti.

Jalpy emıgranttardyń basym bóligi TMD elderine qonys aýdarady. Elden ketýshilerdiń basym bóligi orys halqy bolǵandyqtan, bul tizimde Reseı birinshi orynda tur. Tek byltyrdyń ózinde Qazaqstannan Reseıge 32 874 adam kóshti, bul jalpy mıgranttardyń 87%. Qonys aýdarýǵa óziniń tarıhı otanyna oralý aspektisi jáne ol eldegi áleýmettik saıasattaǵy birqatar basymdyqtar áser etedi. Máselen, Reseıdiń otandastarynyń qonys aýdarýyna baǵyttalǵan arnaıy tıimdi baǵdarlamasy bar. Onyń aıasynda kóship kelgen orys ulty ókilderine jedeldetilgen túrde azamattyq alýǵa, kóshýge jumsalatyn shyǵyndaryn óteýge, belgili bir aımaqtarda jumys ornymen qamtasyz etýge jáne basqa da áleýmettik artyqshylyqtarǵa ıe bolýǵa kepildik beriledi. Reseıden keıin, Qazaqstan azamattary Germanıa, Belarýs, AQSH, kórshi Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan, Kanada, Izraıl elderine kóshedi. Taǵy bir qynjyltatyn jaıt, elimizden slaván etnostary ókilderimen qatar, tıtýldy ult ókilderi de kete bastady, oǵan «zıatkerlik kóshi-qon» úrdisi de sebepshi bolýy múmkin...

ULYS: Álbette, etnıkalyq orystardyń Reseıge tartatynyn túsinýge bolady. «Orys álemi» aıasynda da úlken saıasattar júrgizip, shetelderdegi qandastaryn qoldap, jaǵdaı jasap otyrǵanyn bilemiz. Tipti, olarmen shekaralas oblystarda atalǵan ult jastarynyń ketip jatqany qanshalyqty ras derek?     

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Ia, ol ras dúnıe. Qazaqstannyń soltústik jáne shyǵys aımaqtarynda turatyn mektep bitirýshi túlekter kóp jaǵdaıda óz oqýyn reseılik oqý oryndarynda jalǵastyrýǵa sheshim qabyldaıtynyn aıta ketken jón. Tipti keıin olardyń edáýir bóligi oqýyn aıaqtaǵannan soń Reseıde birjola  qalady. Mysaly, 2017 jyly Shyǵys Qazaqstan oblysynda jastardyń qonys aýdarýy máselesine qatysty áleýmettik  zertteý júrgizildi. Saýalnamaǵa 10–11 synyptyń bir jarym myńdaı oqýshysy men 1200 ata-ana qatysty. Nátıjesinde, respondentterdiń 50 paıyzdan astamy Qazaqstannan tys aımaqta bilim alýǵa nıet bildirgen jáne olardyń 30% qaıtyp oralmaıtyndaryn aıtqan.

ULYS:  Ketkenderdiń joly bolsyn! Al kelgender...

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Qazaqstanǵa kelgen ımıgranttardyń 58% qazaqtar, 21,2% orystar, 2,5% ýkraındar jáne 2,2% ózbekter. Olardyń negizgi bóligi Almaty, Mańǵystaý jáne Túrkistan oblysyna keledi. Ótken jylǵy derek boıynsha, Qazaqstanǵa ımıgranttar kóbinese Ózbekstannan – 4 972 adam nemese 31,9%, Reseıden – 4 346 adam (27,9%), Qytaıdan – 3 015 adam (19,3%), Qyrǵyz Respýblıkasynan – 662 adam (4,2%) jáne Túrikmenstannan – 382 keldi (2,4%). Ol memleketterden keletinderdiń basym kóbi qazaqtar men orystar.

ULYS: Kelýshiler men ketýshilerdiń sany týraly mol maǵlumat aldyq. Endi sapasy týraly da bile otyrsaq...

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Durys aıtasyz, emıgranttar men ımıgranttardyń bilim deńgeıi de erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. 2017 jyly Qazaqstannan TMD elderine ketken 15 jastan asqan azamattardyń  39% joǵary bilimdi, 31,8 paıyzynda orta kásiptik bilimi bar. Al basqa shet memleketterge Qazaqstannan 38,7% joǵary bilimdi, 29% orta kásiptik bilimi bar azamattar qonys aýdardy. Óz kezeginde Qazaqstanǵa 15 jastan asqan TMD elderinen kelýshilerdiń ishinde 21,4% joǵary bilimdi, 26% orta kásiptik bilimi barlar. Basqa elderden keletin ımıgranttardyń tek qana 16,3% joǵary bilimdi jáne 7,6% orta kásiptik bilimi barlar. Nátıjesinde, elden ketkenderdiń shamamen 60% joǵary nemese orta kásiptik bilimge ıe bolsa, elimizge kelgenderdiń ishinde mundaı bilim deńgeıi bar adamdar sany 50 paıyzǵa da jetpeıdi.

ULYS: Bizdi olardyń mamandyqtary da qyzyqtyrady...

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Elimizden kóp jaǵdaıda tehnıkalyq, pedagogıkalyq jáne ekonomıkalyq bilimi barlar ketedi. Al Qazaqstanǵa kelgenderdiń negizgi bóligi tehnıkalyq jáne ekonomıkalyq mamandyqtardy ıgergender. Alaıda, syrtqy mıgrasıanyń jalpy saldosy teris mándi bolǵandyqtan, bul kórsetkishter shamalas bola almaıdy. Sonymen qatar, eńbek naryǵynda teńgerimsizdiktiń qalyptasýyna áser etip otyrady. Ketip jatqan bilikti jáne sapaly jumys kúshiniń oısyrap qalǵan orny elge kelgender esebinen jabylmaıdy. Qazaqstannyń keń-baıtaq aýmaǵyn jáne halqymyzdyń teńgerimsiz taralýyn esepke alatyn bolsaq, bul úrdister memleketimizdiń demografıalyq saıasaty úshin de kúrdeli syn-tegeýirinderge aınalýy múmkin. Oǵan qosa, elden ketýshilerdiń negizgi bóligi jastar. Iaǵnı, elden kóbinese jas, bilimdi jáne keleshegi bar azamattar ketedi. Bul zıatkerlik kóshi-qon úrdisiniń kúsheıgenin kórsetedi.

ULYS: Iaǵnı mundaı bilimdi-bilikti jastardyń, «mılardyń» ketýi bizge salqynyn tıgizbeı qoımaıdy ǵoı?   

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Árıne, mı aǵyny — mıllıardtardy joǵaltý desek bolady. Iaǵnı tek ekonomıkalyq, qarjylyq turǵydan aıtyp turmyn. Máselen, álemde mundaı úderisterdiń kúsheıýi nátıjesinde bolatyn ekonomıkalyq shyǵyndardy baǵalaıtyn kóptegen ádister bar. Sondaı bir baǵalaýǵa sáıkes, 1991-2005 jyldar aralyǵynda 200-250 myń joǵary bilimi, ne aıaqtalmaǵan joǵary bilimi bar azamat Qazaqstannan ketken. Bunyń áserinen jalpy ekonomıkalyq zalal shamamen 100-125 mlrd AQSH dollaryn qurady...

ULYS: Joǵaryda kóshi-qon salasyndaǵy biraz túıtkilder týraly jaqsy aıttyńyz. Biraq, soǵan qaramastan, Qazaqstan Ortalyq Azıa aımaǵynda, TMD elderi arasyndaǵy eńbek mıgranttary úshin áli de tartymdy bolyp qala beretin sekildi?

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA:  Ortasha eseppen alǵanda jalpy mıgrasıalyq jyljýlardyń 70-80% TMD ishinde júredi. Negizinen shekaralardan ótý kezinde vızasyz rejım qoldanylady. Bul rette, Reseı keıingi jyldary Qazaqstan aımaqtaǵy eńbek mıgranttaryn qabyldaýshy negizgi donor memleketterge aınaldy. Óz kezeginde, Tájikstan, Ózbekstan, Qyrǵyzstan, Moldova, Armenıa mıgranttarmen qamtamasyz etýshi elder bolyp otyr. Bulardyń kóp bóligi Reseıge kóshedi. Al Qazaqstan Ortalyq Azıa elderinen keletin mıgranttar úshin tranzıttik-mıgrasıalyq torap retinde qalyptasyp keledi. Oǵan qosa, keıingi kezde Reseıde mıgrasıalyq zańnamanyń kúsheıýine baılanysty atalǵan aımaqtyń eńbek mıgranttarynyń bir bóligi jumys isteý úshin Qazaqstanǵa kelýge májbúr boldy. Ádette, mıgranttardy qabyldaýshy memleketterge, negizinen, biliktiligi tómen adamdar keledi. Óz kezeginde bul qabyldaýshy memleketterden óz qabiletterin elde tolyq júzege asyrýǵa múmkindikteri bolmaǵannan keıin biliktiligi joǵary adamdar ketedi. Joǵaryda aıtqanymdaı, mundaı aınalymdy teń deý múmkin emes.

ULYS: Syrttan qara jumys isteýshilerdiń aǵylýy bizdiń eńbek naryǵymyzdaǵy baǵanyń tómendep, jerlesterimiz úshin  jumys oryndarynyń azaıýyna áser etpeı me?     

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Halyqaralyq kóshi-qonnyń mundaı úderisteriniń jaǵymdy jáne jaǵymsyz jaqtary bolady. Bir jaǵynan, bul úderister aımaq memleketteri úshin kedeıshilik, ómir súrý deńgeıiniń tómendigi, áleýmettik turaqtylyq, eńbek naryǵyndaǵy tapshylyq sıaqty áleýmettik-ekonomıkalyq jáne demografıalyq máselelerdiń qaýyrttylyǵyn tómendetýge múmkindik beredi. Ekinshi jaǵynan, siz aıtqandaı, elde kásibı mamandar jetispeýshiliginiń paıda bolýyna, kóleńkeli ekonomıkanyń damýyna, tirkelmegen jumys kúshiniń artýyna, adam quqyqtarynyń saqtalmaýyna, sondaı-aq otbasy qundylyqtarynyń kúıreýine yqpal etedi.

ULYS: Bizge syrttan jumys izdeýshiler áli kelip jatyr. Bir qyzyǵa, sońǵy ýaqytta biraz jigitterimizdiń eki qolǵa bir kúrek izdep Ońtústik Koreıaǵa deıin ketip qalǵany bizdi tań qaldyrady...

NAILÁ ÁLMUHAMEDOVA: Sońǵy ýaqytta Reseıdegi geosaıası jáne ekonomıkalyq jaǵdaıdyń birjaqty kúrdelenýine jáne birte-birte mıgranttar biliktiliginiń joǵarylaýy mıgrasıa baǵdaryn ózgertip jatyr. Nátıjesinde, eńbek mıgrasıasynda aımaqtan tys jańa baǵyttar damı bastady. Olar: Eýropalyq odaq, Taıaý Shyǵys elderi, Qytaı, Pákistan jáne ózińiz atap ótken Ońtústik Koreıa. Keleshekte bul aımaq ishindegi mıgrasıa áleýetiniń tómendeýine jáne eńbek resýrstary úshin básekeniń kúsheıe túsýine ákelýi yqtımal.

Sondyqtan da aımaq memleketteri qazirgi bar mıgrasıalyq máselelerdi jáne keleshekte oryn alýy múmkin syn-tegeýirinderdi aldyn alý úshin mıgrasıa úderisterin retteıtin memleketaralyq áriptestikti nyǵaıta túsýi qajet. Bul oraıda konsýltasıalyq negizde jumys isteıtin túrli formattar qoldanylyp, ár memleket basqa aımaq memleketterine úlken qaıshylyqtar týdyrmaıtyn mıgrasıalyq tujyrymdamalardy daıyndaýy qajet.

ULYS: Qyzyqty suhbatyńyz úshin alǵysymyzdy bildiremiz!

 

Biz týraly
ulys.kz — aqparattyq, saraptamalyq jáne tanymdyq baǵyttaǵy materıaldardy beredi.
 
Mýltımedıalyq joba zaman talabyna saı jasalǵan. Qazaqstannyń aqparattyq naryǵyn sapaly
kontentpen qamtamasyz etýge úles qosýǵa baǵyttalǵan. Mundaǵy saraptamalyq, tanymdyq
maqalalar san salany qamtıdy. Geostrategıa, geoekonomıka, geosaıasat, halyqaralyq
qatynastar men eldiń ishki-syrtqy saıasaty, ekonomıka, jahanda bolyp jatqan tektonıkalyq
ózgerister men trend taqyryptar ulttyq múdde turǵysynan tereń taldanyp qazaq
oqyrmandaryna jetkiziledi. Ortalyq Azıa men Túrki álemine erekshe kóńil bólinedi.