Qazaq «Óz úıim – óleń tósegim» deıdi, jáne bul sózdi biz kóbine jaı ǵana jyly tirkes retinde qabyldaımyz, biraq onyń astaryna úńilsek, bul – adamnyń bolmysyn, onyń ómirdegi ornyn aıqyndaıtyn tereń fılosofıa ekenin ańǵaramyz, óıtkeni óleń tósegi denege jaıly bolsa, úı – janǵa jaıly, al jan tynysh bolmaı, adam tolyq baqytty bola almaıdy.

Biz keıde úıdi sharshy metrmen ólshep, onyń baǵasyn naryqpen belgilep, qoljetimdiligin nesıe sharttarymen eseptep júrmiz, alaıda osy eseptiń arasynda úıdiń eń basty máni – adamnyń ishki tynyshtyǵy ekeni ekinshi qatarǵa yǵysyp bara jatqanyn baıqamaı qalamyz, sondyqtan da «úı – múlik» degen túsinik kúsheıgen saıyn, «úı – ómir» degen uǵym álsirep bara jatqandaı áser qaldyrady.

Qazaq «Úıi joqtyń – kúıi joq» dep beker aıtpaǵan, óıtkeni bul jerde sóz tek baspana týraly emes, adamnyń qoǵamdaǵy orny, onyń turaqtylyǵy men erteńge degen senimi týraly bolyp otyr, al osy senim álsiregen jerde kez kelgen áleýmettik saıasattyń da áseri shekteýli bolatyny belgili.

Másele – baspanada emes, oǵan degen kózqarasta

Osy turǵydan qaraǵanda, Astanada iske qosylǵan Shanyraq jobasy jaı ǵana turǵyn úıge qatysty kezekti bastama emes, kerisinshe, qoǵamnyń baspanaǵa degen kózqarasyn qaıta qaraýǵa jasalǵan talpynys dep aıtýǵa bolady, óıtkeni joba halyqtyń osal toptaryna qaýipsiz ári qoljetimdi turǵyn úıge qol jetkizýdi maqsat etedi jáne bul baǵytta memleket pen halyqaralyq uıymdardyń, azamattyq qoǵam men sarapshylardyń kúshin biriktirýge umtylady.

Qazaqstanda buǵan deıin de turǵyn úıge qatysty baǵdarlamalar iske asyrylyp keldi, sonyń ishinde «Shańyraq» baǵyty arqyly turǵyn úıge muqtaj azamattarǵa jeńildetilgen nesıe berý qarastyrylǵan bolatyn, ári bul baǵdarlama ákimdikte kezekte turǵan azamattarǵa arnalǵan naqty tetik retinde jumys istedi , biraq ýaqyt óte kele ár otbasynyń jaǵdaıy bir-birine uqsamaıtyny, al bir ǵana úlginiń bárine birdeı sheshim bola almaıtyny anyq baıqaldy.

Sondyqtan da jańa joba tek qarjylyq quraldarǵa súıenip qoımaı, máseleni keshendi túrde qarastyrýdy kózdeıdi, ıaǵnı turǵyn úı saıasatyn naqty ómirlik jaǵdaılarǵa beıimdeý, quqyqtyq jáne áleýmettik qoldaýdy kúsheıtý, ári azamattardyń naqty qajettilikterine sáıkes sheshimder usyný basty baǵyt retinde alǵa shyqty.

«Bul – artyqshylyq emes, negizgi quqyq»

Jobanyń tanystyrylymynda Qazaqstandaǵy Eýropalyq Odaq Ókildiginiń ókili Hýana Mera Kabellonyń «Qaýipsiz, laıyqty jáne qoljetimdi turǵyn úı – bul artyqshylyq emes, negizgi quqyq» degen sózi kezdeısoq aıtylǵan joq, óıtkeni bul pikir qazirgi turǵyn úı saıasatynyń qaı baǵytta ózgerýi kerektigin naqty kórsetip tur, ıaǵnı baspana endi tek ekonomıkalyq kategorıa emes, áleýmettik ádilettiliktiń ólshemine aınalýy tıis.

Al «Otbasy bank» ókilderi óz kezeginde turǵyn úımen qamtamasyz etý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardy atap ótip, tabysy tómen nemese áleýmettik jaǵdaıy kúrdeli azamattarǵa qoldaý kórsetilip jatqanyn jetkizgenimen, ár otbasynyń jaǵdaıyn tereń qarastyrǵanda áli de zańnamalyq kedergiler men qaıshylyqtardyń saqtalyp otyrǵanyn jasyrmady, bul óz kezeginde júıeniń bar ekenine qaramastan, onyń tolyqqandy jumys isteýi úshin jańa tásilder qajet ekenin ańǵartady.

Jańa kezeń – naqty ómirge beıim saıasat

Ortalyq Azıa Eýrazıa qorynyń dırektory Rınad Temirbekovtiń turǵyn úı saıasaty endi naqty ómirlik jaǵdaılarǵa beıimdelýi tıis degen pikiri de osy oıdy tolyqtyrady, óıtkeni bir adamǵa tıimdi bolǵan sheshim ekinshi adam úshin tıimsiz bolýy múmkin, al áleýmettik saıasat dál osy aıyrmashylyqtardy eskermese, onyń nátıjesi de shekteýli bolady.

Sondyqtan Shanyraq jobasy tek zertteý júrgizýmen shektelmeı, naqty áreketterdi de qamtıdy, onyń ishinde turǵyn úılerdiń qoljetimdilik standarttaryna sáıkestigin tekserý, azamattardyń turǵyn úıge qol jetkizý múmkindigin arttyrý, memlekettik organdar men qoǵam ókilderiniń biliktiligin kóterý sıaqty baǵyttar bar, ári bul sharalardyń árqaısysy jeke adamnyń taǵdyryna tikeleı áser etetinin eskersek, joba aýqymynyń qanshalyqty mańyzdy ekenin túsinýge bolady.

Shańyraq – uǵym, al uǵym – jaýapkershilik

Biz keıde «shańyraq» sózin jeńil qoldanamyz, biraq onyń mánin tereń túsine bermeımiz, óıtkeni shańyraq – tirek emes, ol – tutastyqtyń belgisi, otbasynyń amandyǵy men adamnyń ishki tynyshtyǵynyń sımvoly, al osy uǵymdy naqty ómirde júzege asyrý – tek bir mekemeniń nemese bir baǵdarlamanyń emes, tutas qoǵamnyń ortaq jaýapkershiligi.

Sondyqtan baspana berý – jaı áleýmettik kómek emes, ol – adamnyń ómirin ornyna qoıý, onyń erteńge degen senimin qalyptastyrý, ári qoǵamdaǵy turaqtylyqty nyǵaıtý degen sóz, al mundaı mindetti sheshý úshin tek qarjy jetkiliksiz, oǵan júıeli oı, naqty saıasat jáne adamǵa baǵyttalǵan kózqaras qajet.

Qorytyndy: úı – esep emes, ómir

Qazaq «Óz úıim – óleń tósegim» dep beker aıtpaǵan, óıtkeni bul sóz adamnyń qaı jerde ózin tolyq sezinetinin, qaı jerde onyń jany tynysh tabatynyn dál sıpattaıdy, al búgingi qoǵamda osy qarapaıym aqıqattyń ózi saıasattyń, ekonomıkanyń jáne áleýmettik sheshimderdiń ózegine aınalýy tıis, óıtkeni úı – esep emes, úı – ómir.

Al Shanyraq jobasy sol ómirdi retteýge baǵyttalǵan alǵashqy qadamdardyń biri retinde kórinedi, endi onyń nátıjesi qaǵaz júzinde qalyp qoımaı, naqty adamdardyń taǵdyrynda kórinis taba ma – ýaqyt sony kórsetedi.

Astanada ótken bir jıyn kóp adamnyń nazarynan tys qalýy múmkin. Biraq dál sol jıynnyń ishinde erteńgi Qazaqstan mektebiniń qandaı bolatynyna qatysty úlken suraqtyń jaýaby jatqandaı.

14 mamyr kúni elordadaǵy №109 «Keleshek mektepteri» bazasynda halyqaralyq KUMON pılottyq jobasynyń qorytyndysy jarıalandy. Bir qaraǵanda bul – jaı ǵana bilim berý jobasy. Biraq máseleniń astaryna úńilseńiz, bul – balanyń mıyn qaıta jattyqtyrýǵa baǵyttalǵan júıe.

Qazir qoǵamda bir úreı bar. Balanyń zeıini shashyrańqy. Telefonǵa telmirgen urpaq uzaq otyryp kitap oqı almaıdy. Bir esepke bes mınýttan artyq shydamaıdy. Muǵalim aıtyp úlgermeıdi, ata-ana túsindirip úlgermeıdi. Bala tez jalyǵady.

Japondar osy máseleni budan jarty ǵasyr buryn baıqap qoıǵan.

Sóıtip, 1954 jyly japon muǵalimi Torý Kýmon óz balasyna arnaıy ádis oılap tabady. Maqsaty – balany «jattatatyn» emes, ózdiginen oılanatyn deńgeıge jetkizý. Keıin sol tásil álemniń ondaǵan eline tarady. Al búginde KUMON ádisi Qazaqstanǵa da kelip otyr.

Joba Caravan of Knowledge qory men Kumon Institute of Education arqyly júzege asýda. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Oqý-aǵartý mınıstrligi qoldaý bildirip otyr. Al qarjylyq seriktester qatarynda Chevron men INPEX kompanıalary bar.

Pılottyq joba Astanadaǵy «Keleshek mektepteri» júıesine engizilgen. Baǵdarlamaǵa 3-synyptyń 39 oqýshysy qatysypty. Balalar kún saıyn nebári 15 mınýttan planshet arqyly tapsyrma oryndaǵan.

Biraq másele ýaqyttyń az-kóptiginde emes. Másele – júıede.

Japon ádisi balany birden kúrdeli esepke tastamaıdy. «Bala súrinbeı júrsin deseń, aldymen tabanyn qataıt» degen qazaqy qaǵıdaǵa keledi. Oqýshy óz deńgeıinen bastaıdy. Qarapaıymnan kúrdelige birtindep ótedi. Eń bastysy – eshkim ony súıremeıdi. Bala esepti ózi sheshýge úırenedi.

Qazaq «Balyq berme, qarmaq ber» deıdi. KUMON-nyń fılosofıasy da osyǵan jaqyn.

Joba nátıjesi de jaman emes.

Testileýde eń joǵary nátıje kórsetken balalardyń úlesi 36,8 paıyzdan 81,3 paıyzǵa deıin ósken. Al tómen nátıje kórsetken oqýshylar sany múlde nólge túsken.

Budan da qyzyǵy – balalardyń tek bilimi emes, minezi ózgere bastaǵan.

Muǵalimder balalardyń zeıini artqanyn aıtady. Buryn saýsaqpen sanaıtyn oqýshylar oısha esepteýge kóshken. Tapsyrmany tez oryndaı bastaǵan. Eń bastysy – óz kúshine senim paıda bolǵan.

Synyp jetekshisi Maqpal Qanatovna:

«Balalardyń zeıin qoıýy, tapsyrmalardy oryndaý jyldamdyǵy jáne matematıkaǵa qyzyǵýshylyǵy aıtarlyqtaı jaqsardy. Olar tapsyrmalardy senimdirek ári jyldamyraq oryndaı bastady», – deıdi.

Al pedagog Janar Amangeldıevnanyń sózinde búgingi mektep úshin óte mańyzdy másele jatyr.

«Balalar turaqty tájirıbe men birtindep oqýdyń mańyzyn túsine bastady», – deıdi ol.

Qazirgi qoǵamnyń eń úlken máselesiniń biri de osy emes pe?

Biz bárin tez qalaımyz. Jyldam nátıje kútetin zamanǵa kirdik. Biraq adamnyń mıy TikTok-tyń jyldamdyǵymen emes, tabıǵattyń yrǵaǵymen damıdy. KUMON sol tabıǵı yrǵaqty qaıtarýǵa tyrysady.

Bul jobanyń taǵy bir ereksheligi – muǵalimniń rólin ózgertýi.

Bizdegi júıede muǵalim kóbine aqparat jetkizýshi retinde qalyp qoıdy. Al KUMON-da ustaz baǵyt berýshi. Ol balanyń ornyna esep shyǵarmaıdy. Qateligin betine baspaıdy. Balanyń ózdiginen tabýyna múmkindik beredi.

Qazaq «Balany besikten tárbıele» deıdi. Al japondar sol tárbıeni kúndelikti daǵdy arqyly qalyptastyrady.

Kúnine 15 mınýt.

Biraq sol 15 mınýttyń ishinde tártip bar. Turaqtylyq bar. Júıe bar.

Jobaǵa qatysqan ata-analardyń pikiri de qyzyq.

Olar balalardyń tek matematıkasy emes, jaýapkershiligi ózgergenin aıtady. Ózdiginen otyryp tapsyrma oryndaı bastaǵan. Qatarynan qalmaýǵa tyrysady. Bul endi jaı esep emes, minez tárbıesi.

Álemde bilim salasyndaǵy báseke áldeqashan bastalyp ketken. Qazir memleketter munaımen emes, mıymen jarysady. Kimniń balasy erterek oılanýdy úırense, sol el utady.

Qazaqstan úshin de bul – mańyzdy kezeń.

Óıtkeni sońǵy jyldary elimiz mektep salýǵa kóp kóńil bóldi. «Jaıly mektepter» salynyp jatyr. Infraqurylym kúsheıdi. Biraq mekteptiń qabyrǵasynan buryn, onyń ishindegi balanyń oılaý júıesi mańyzdy.

Al KUMON sıaqty jobalar sol oılaý júıesin ózgertýdiń bir tetigi bolýy múmkin.

Japondarda bir sóz bar: «Baıaý júrgen adam da toqtamasa, mejege jetedi».

Qazaq ta beker aıtpaǵan:
«Tamshy tas jarady».

Múmkin, kúnine 15 mınýttan bastalǵan osy tájirıbe erteń Qazaqstan mektebindegi úlken ózgeristiń basy bolyp qalar.

«Qazaqstannyń bolashaǵy – otanshyl, bilimdi, eńbekqor azamattardyń, ıaǵnı jastardyń qolynda. Men jas urpaqtyń jasampazdyq qýatyna senemin!» – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev

2024 jyly qazaqstandyq jastarmen jumys isteýdiń basty baǵyty «Adal azamat» tujyrymdamasy boldy. Bul baǵytty Memleket basshysy Ulttyq quryltaıdyń úshinshi otyrysynda aıqyndap berdi. Tujyrymdama adaldyq, ádildik jáne eńbekqorlyq sekildi qundylyqtardy nasıhattaýǵa negizdelgen.

Memlekettik jastar saıasatynyń basym baǵyttarynyń biri – jastardy jumyspen qamtý máselesi. 2024 jyly 400 myńnan astam jas jumysqa ornalastyryldy.

Elimizdiń birneshe óńirinde oqytý jáne jumysqa ornalastyrý baǵdarlamalary júzege asty. Atap aıtsaq, Astanada – «Jol Tap» (3,9 myń adam oqýdan ótti), Almaty, Aqtóbe jáne Qaraǵandy oblystarynda – «Jumys Tap» (10 myń adam jumyspen qamtyldy) baǵdarlamalary. Sondaı-aq Almatyda «Jobfair365» platformasy jumys isteıdi, onyń kómegimen 2,5 myń jas maman jumysqa ornalasty.

Astanada «Jol Tap» jobasy aıasynda 19,5 myń azamat memlekettik qoldaý sharalarynyń  52 túri boıynsha keńes aldy. Olardyń ishinde 3,9 myń adam 10 túrli mamandyq boıynsha oqytyldy (tiginshi, barısta, satýshy-kassır, elektrgazben dánekerleýshi, býhgalterlik eseptiń negizderi, aıaq kıim jóndeý jáne kilt jasaý, korpýstyq jıhaz jasaý negizderi, maı jáne dóńgelek aýystyrý jónindegi avto-maman, Kaspi dúkenindegi saýda negizderi jáne t.b.)

Jastar resýrstyq ortalyqtary 2024 jyly kásiptik baǵdar berý maqsatynda 500-den astam bos jumys oryn jármeńkesin uıymdastyryp, 1 mıllıonnan astam keńes berip úlgerdi (zańgerlik, psıhologıalyq, kásiptik baǵdar, memlekettik baǵdarlamalar, volonterlik, jumyspen qamtý jáne t.b.).

NEET sanatyndaǵy jastarǵa da erekshe nazar aýdaryldy. Qazirgi ýaqytta bul sanatqa jatatyn 160 myńnan astam jas bar. Olar – bilimi men jumysy joq qazaqstandyq jastar. NEET jastarynyń bastamalaryn qoldaý maqsatynda QR Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi «Zhas project» aıasynda 280 grant bóldi (ár granttyń mólsheri – 1 mıllıon teńge).

Sonymen qatar 20 jyldan astam ýaqyt boıy eldiń ár óńirinde jastardy maýsymdyq jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan «Jasyl el» jobasy júzege asyp keledi. Sońǵy 3 jylda 100 myńnan astam jas qamtylsa, onyń 30 myńnan astamy – aýyl jastary.

Memleket jastarǵa turǵyn úı máselesin sheshý boıynsha júıeli qoldaý kórsetip keledi. 2017 jyldan bastap, memlekettik baǵdarlamalar aıasynda 7 200-den astam jas qazaqstandyq baspanaǵa ıe boldy.

Búginde «Otbasy bank» jáne oblys ákimdikterimen birlesip, eldiń 16 óńirinde jumys isteıtin jastarǵa arnalǵan arnaıy ıpotekalyq baǵdarlamalar da iske qosyldy. Sharttaryn atap aıtatyn bolsaq, 10% bastapqy jarna tólenip, paıyzdyq mólsherlemesi 5%-dan bastalady, 19 jylǵa deıin nesıe beriledi.

Baǵdarlamaǵa 35 jasqa deıingi kez kelgen Qazaqstan azamaty qatysa alady, biraq otbasyly bolǵan jaǵdaıda erli-zaıyptynyń bireýi ǵana  ótinish bere alady.

Sondaı-aq jastar úshin arnaıy kvotalar qarastyrylǵan respýblıkalyq turǵyn úı baǵdarlamalary da bar.  Atap aıtsaq, «Otaý» jáne «Naýryz» baǵdarlamalary. 2024 jyly osy baǵdarlamalar aıasynda 3 923 jas azamatqa jalpy somasy 103,4 mlrd teńge nesıe berildi. «Otaý» baǵdarlamasy boıynsha 1 450 jas azamat jalpy somasy 31,7 mlrd teńge kóleminde nesıe aldy.

Jastar saıasatynyń basty baǵyttarynyń biri – kadrlyq áleýetti arttyrý.«Prezıdenttik jastar kadrlyq rezervi» – Memleket basshysynyń tapsyrmasymen 2019 jyldan bastap iske asyp kele jatqan joba. Qazirgi ýaqytta 315 rezervtegi jas  memlekettik jáne kvazımemlekettik sektorda basshylyq laýazymdarǵa taǵaıyndaldy.

Jobaǵa qyzyǵýshylyq jyl saıyn artyp keledi (2019 jyly – 13 myń adam, 2021 jyly – 22 myń adam, 2023 jyly – 31 myń adam). Úsh irikteýdiń nátıjesi boıynsha 400 adam Rezervke qabyldandy (2019 jyly – 300 adam, 2021 jáne 2023 jyldary – 50 adam).

Olar saıası memlekettik laýazymdarǵa, «A» korpýsyna, sondaı-aq «B» korpýsyndaǵy basshylyq qyzmetterge taǵaıyndalý múmkindigine ıe boldy.

2024 jyly alǵash ret barlyq óńirde aımaqtyq kadrlyq rezervke irikteý ótti. Oǵan respýblıkalyq mańyzy bar qalalar men oblystardyń jergilikti atqarýshy organdary qatysty. 505 adam eki jyl merzimge rezervke qabyldanyp, memlekettik organdardyń kelisimimen «B» korpýsyndaǵy ákimshilik memlekettik laýazymdarǵa konkýrssyz taǵaıyndalý múmkindigine ıe boldy.

Sonymen qatar, Májilis pen máslıhat saılaýynda jastarǵa arnalǵan arnaıy kvotalar engizildi, bul bastama organdardyń jumysyna jańa serpin berdi.

Budan bólek memleket granttar men syıaqylar arqyly jastarǵa qoldaý kórsetip keledi. 2024 jyly 90 mln. teńgege «Táýelsizdik urpaqtary» granty 30 jasqa tabystaldy. Joba alty baǵyt boıynsha grant bóldi. Atap aıtsaq, ǵylym, mádenıet, IT, medıa, bıznes, volonterlik sekildi taqyryptar qamtyldy.  «Daryn» memlekettik jastar syılyǵynyń mólsheri 1 mln teńgege deıin ulǵaıtyldy.

Bıyl jastarǵa arnalǵan arnaıy granttyq jobalar 6 baǵyt boıynsha (lýdomanıa men nashaqorlyqtyń aldyn alý, jastardyń qarjylyq jáne quqyqtyq saýatyn arttyrý jáne t.b.) bólinedi. Jobanyń jalpy somasy shamamen – 720 mln teńge (2025-2027 j. j. kezeń úshin).

Startaptar men ınovasıalyq bastamalardy qoldaý jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne ekonomıkanyń ósýink yqpal etedi.

Kásiptik baǵdar berý jáne jumysqa ornalastyrýǵa járdemdesý jastardyń jumyspen qamtylý deńgeıin arttyrady.

Jalpy, kópvektorly jastar saıasaty jastardyń qoǵamdyq ómirge belsendi aralasýyna, olardyń azamattyq jaýapkershilik deńgeıiniń artýyna yqpal etedi.