Қазақ «Өз үйім – өлең төсегім» дейді, және бұл сөзді біз көбіне жай ғана жылы тіркес ретінде қабылдаймыз, бірақ оның астарына үңілсек, бұл – адамның болмысын, оның өмірдегі орнын айқындайтын терең философия екенін аңғарамыз, өйткені өлең төсегі денеге жайлы болса, үй – жанға жайлы, ал жан тыныш болмай, адам толық бақытты бола алмайды.

Біз кейде үйді шаршы метрмен өлшеп, оның бағасын нарықпен белгілеп, қолжетімділігін несие шарттарымен есептеп жүрміз, алайда осы есептің арасында үйдің ең басты мәні – адамның ішкі тыныштығы екені екінші қатарға ығысып бара жатқанын байқамай қаламыз, сондықтан да «үй – мүлік» деген түсінік күшейген сайын, «үй – өмір» деген ұғым әлсіреп бара жатқандай әсер қалдырады.

Қазақ «Үйі жоқтың – күйі жоқ» деп бекер айтпаған, өйткені бұл жерде сөз тек баспана туралы емес, адамның қоғамдағы орны, оның тұрақтылығы мен ертеңге деген сенімі туралы болып отыр, ал осы сенім әлсіреген жерде кез келген әлеуметтік саясаттың да әсері шектеулі болатыны белгілі.

Мәселе – баспанада емес, оған деген көзқараста

Осы тұрғыдан қарағанда, Астанада іске қосылған Shanyraq жобасы жай ғана тұрғын үйге қатысты кезекті бастама емес, керісінше, қоғамның баспанаға деген көзқарасын қайта қарауға жасалған талпыныс деп айтуға болады, өйткені жоба халықтың осал топтарына қауіпсіз әрі қолжетімді тұрғын үйге қол жеткізуді мақсат етеді және бұл бағытта мемлекет пен халықаралық ұйымдардың, азаматтық қоғам мен сарапшылардың күшін біріктіруге ұмтылады.

Қазақстанда бұған дейін де тұрғын үйге қатысты бағдарламалар іске асырылып келді, соның ішінде «Шаңырақ» бағыты арқылы тұрғын үйге мұқтаж азаматтарға жеңілдетілген несие беру қарастырылған болатын, әрі бұл бағдарлама әкімдікте кезекте тұрған азаматтарға арналған нақты тетік ретінде жұмыс істеді , бірақ уақыт өте келе әр отбасының жағдайы бір-біріне ұқсамайтыны, ал бір ғана үлгінің бәріне бірдей шешім бола алмайтыны анық байқалды.

Сондықтан да жаңа жоба тек қаржылық құралдарға сүйеніп қоймай, мәселені кешенді түрде қарастыруды көздейді, яғни тұрғын үй саясатын нақты өмірлік жағдайларға бейімдеу, құқықтық және әлеуметтік қолдауды күшейту, әрі азаматтардың нақты қажеттіліктеріне сәйкес шешімдер ұсыну басты бағыт ретінде алға шықты.

«Бұл – артықшылық емес, негізгі құқық»

Жобаның таныстырылымында Қазақстандағы Еуропалық Одақ Өкілдігінің өкілі Хуана Мера Кабеллоның «Қауіпсіз, лайықты және қолжетімді тұрғын үй – бұл артықшылық емес, негізгі құқық» деген сөзі кездейсоқ айтылған жоқ, өйткені бұл пікір қазіргі тұрғын үй саясатының қай бағытта өзгеруі керектігін нақты көрсетіп тұр, яғни баспана енді тек экономикалық категория емес, әлеуметтік әділеттіліктің өлшеміне айналуы тиіс.

Ал «Отбасы банк» өкілдері өз кезегінде тұрғын үймен қамтамасыз ету бағытында атқарылып жатқан жұмыстарды атап өтіп, табысы төмен немесе әлеуметтік жағдайы күрделі азаматтарға қолдау көрсетіліп жатқанын жеткізгенімен, әр отбасының жағдайын терең қарастырғанда әлі де заңнамалық кедергілер мен қайшылықтардың сақталып отырғанын жасырмады, бұл өз кезегінде жүйенің бар екеніне қарамастан, оның толыққанды жұмыс істеуі үшін жаңа тәсілдер қажет екенін аңғартады.

Жаңа кезең – нақты өмірге бейім саясат

Орталық Азия Еуразия қорының директоры Ринад Темірбековтің тұрғын үй саясаты енді нақты өмірлік жағдайларға бейімделуі тиіс деген пікірі де осы ойды толықтырады, өйткені бір адамға тиімді болған шешім екінші адам үшін тиімсіз болуы мүмкін, ал әлеуметтік саясат дәл осы айырмашылықтарды ескермесе, оның нәтижесі де шектеулі болады.

Сондықтан Shanyraq жобасы тек зерттеу жүргізумен шектелмей, нақты әрекеттерді де қамтиды, оның ішінде тұрғын үйлердің қолжетімділік стандарттарына сәйкестігін тексеру, азаматтардың тұрғын үйге қол жеткізу мүмкіндігін арттыру, мемлекеттік органдар мен қоғам өкілдерінің біліктілігін көтеру сияқты бағыттар бар, әрі бұл шаралардың әрқайсысы жеке адамның тағдырына тікелей әсер ететінін ескерсек, жоба ауқымының қаншалықты маңызды екенін түсінуге болады.

Шаңырақ – ұғым, ал ұғым – жауапкершілік

Біз кейде «шаңырақ» сөзін жеңіл қолданамыз, бірақ оның мәнін терең түсіне бермейміз, өйткені шаңырақ – тірек емес, ол – тұтастықтың белгісі, отбасының амандығы мен адамның ішкі тыныштығының символы, ал осы ұғымды нақты өмірде жүзеге асыру – тек бір мекеменің немесе бір бағдарламаның емес, тұтас қоғамның ортақ жауапкершілігі.

Сондықтан баспана беру – жай әлеуметтік көмек емес, ол – адамның өмірін орнына қою, оның ертеңге деген сенімін қалыптастыру, әрі қоғамдағы тұрақтылықты нығайту деген сөз, ал мұндай міндетті шешу үшін тек қаржы жеткіліксіз, оған жүйелі ой, нақты саясат және адамға бағытталған көзқарас қажет.

Қорытынды: үй – есеп емес, өмір

Қазақ «Өз үйім – өлең төсегім» деп бекер айтпаған, өйткені бұл сөз адамның қай жерде өзін толық сезінетінін, қай жерде оның жаны тыныш табатынын дәл сипаттайды, ал бүгінгі қоғамда осы қарапайым ақиқаттың өзі саясаттың, экономиканың және әлеуметтік шешімдердің өзегіне айналуы тиіс, өйткені үй – есеп емес, үй – өмір.

Ал Shanyraq жобасы сол өмірді реттеуге бағытталған алғашқы қадамдардың бірі ретінде көрінеді, енді оның нәтижесі қағаз жүзінде қалып қоймай, нақты адамдардың тағдырында көрініс таба ма – уақыт соны көрсетеді.

Астанада өткен бір жиын көп адамның назарынан тыс қалуы мүмкін. Бірақ дәл сол жиынның ішінде ертеңгі Қазақстан мектебінің қандай болатынына қатысты үлкен сұрақтың жауабы жатқандай.

14 мамыр күні елордадағы №109 «Келешек мектептері» базасында халықаралық KUMON пилоттық жобасының қорытындысы жарияланды. Бір қарағанда бұл – жай ғана білім беру жобасы. Бірақ мәселенің астарына үңілсеңіз, бұл – баланың миын қайта жаттықтыруға бағытталған жүйе.

Қазір қоғамда бір үрей бар. Баланың зейіні шашыраңқы. Телефонға телмірген ұрпақ ұзақ отырып кітап оқи алмайды. Бір есепке бес минуттан артық шыдамайды. Мұғалім айтып үлгермейді, ата-ана түсіндіріп үлгермейді. Бала тез жалығады.

Жапондар осы мәселені бұдан жарты ғасыр бұрын байқап қойған.

Сөйтіп, 1954 жылы жапон мұғалімі Тору Кумон өз баласына арнайы әдіс ойлап табады. Мақсаты – баланы «жаттататын» емес, өздігінен ойланатын деңгейге жеткізу. Кейін сол тәсіл әлемнің ондаған еліне тарады. Ал бүгінде KUMON әдісі Қазақстанға да келіп отыр.

Жоба Caravan of Knowledge қоры мен Kumon Institute of Education арқылы жүзеге асуда. Оған Қазақстан Республикасының Оқу-ағарту министрлігі қолдау білдіріп отыр. Ал қаржылық серіктестер қатарында Chevron мен INPEX компаниялары бар.

Пилоттық жоба Астанадағы «Келешек мектептері» жүйесіне енгізілген. Бағдарламаға 3-сыныптың 39 оқушысы қатысыпты. Балалар күн сайын небәрі 15 минуттан планшет арқылы тапсырма орындаған.

Бірақ мәселе уақыттың аз-көптігінде емес. Мәселе – жүйеде.

Жапон әдісі баланы бірден күрделі есепке тастамайды. «Бала сүрінбей жүрсін десең, алдымен табанын қатайт» деген қазақы қағидаға келеді. Оқушы өз деңгейінен бастайды. Қарапайымнан күрделіге біртіндеп өтеді. Ең бастысы – ешкім оны сүйремейді. Бала есепті өзі шешуге үйренеді.

Қазақ «Балық берме, қармақ бер» дейді. KUMON-ның философиясы да осыған жақын.

Жоба нәтижесі де жаман емес.

Тестілеуде ең жоғары нәтиже көрсеткен балалардың үлесі 36,8 пайыздан 81,3 пайызға дейін өскен. Ал төмен нәтиже көрсеткен оқушылар саны мүлде нөлге түскен.

Бұдан да қызығы – балалардың тек білімі емес, мінезі өзгере бастаған.

Мұғалімдер балалардың зейіні артқанын айтады. Бұрын саусақпен санайтын оқушылар ойша есептеуге көшкен. Тапсырманы тез орындай бастаған. Ең бастысы – өз күшіне сенім пайда болған.

Сынып жетекшісі Мақпал Қанатовна:

«Балалардың зейін қоюы, тапсырмаларды орындау жылдамдығы және математикаға қызығушылығы айтарлықтай жақсарды. Олар тапсырмаларды сенімдірек әрі жылдамырақ орындай бастады», – дейді.

Ал педагог Жанар Амангелдиевнаның сөзінде бүгінгі мектеп үшін өте маңызды мәселе жатыр.

«Балалар тұрақты тәжірибе мен біртіндеп оқудың маңызын түсіне бастады», – дейді ол.

Қазіргі қоғамның ең үлкен мәселесінің бірі де осы емес пе?

Біз бәрін тез қалаймыз. Жылдам нәтиже күтетін заманға кірдік. Бірақ адамның миы TikTok-тың жылдамдығымен емес, табиғаттың ырғағымен дамиды. KUMON сол табиғи ырғақты қайтаруға тырысады.

Бұл жобаның тағы бір ерекшелігі – мұғалімнің рөлін өзгертуі.

Біздегі жүйеде мұғалім көбіне ақпарат жеткізуші ретінде қалып қойды. Ал KUMON-да ұстаз бағыт беруші. Ол баланың орнына есеп шығармайды. Қателігін бетіне баспайды. Баланың өздігінен табуына мүмкіндік береді.

Қазақ «Баланы бесіктен тәрбиеле» дейді. Ал жапондар сол тәрбиені күнделікті дағды арқылы қалыптастырады.

Күніне 15 минут.

Бірақ сол 15 минуттың ішінде тәртіп бар. Тұрақтылық бар. Жүйе бар.

Жобаға қатысқан ата-аналардың пікірі де қызық.

Олар балалардың тек математикасы емес, жауапкершілігі өзгергенін айтады. Өздігінен отырып тапсырма орындай бастаған. Қатарынан қалмауға тырысады. Бұл енді жай есеп емес, мінез тәрбиесі.

Әлемде білім саласындағы бәсеке әлдеқашан басталып кеткен. Қазір мемлекеттер мұнаймен емес, миымен жарысады. Кімнің баласы ертерек ойлануды үйренсе, сол ел ұтады.

Қазақстан үшін де бұл – маңызды кезең.

Өйткені соңғы жылдары еліміз мектеп салуға көп көңіл бөлді. «Жайлы мектептер» салынып жатыр. Инфрақұрылым күшейді. Бірақ мектептің қабырғасынан бұрын, оның ішіндегі баланың ойлау жүйесі маңызды.

Ал KUMON сияқты жобалар сол ойлау жүйесін өзгертудің бір тетігі болуы мүмкін.

Жапондарда бір сөз бар: «Баяу жүрген адам да тоқтамаса, межеге жетеді».

Қазақ та бекер айтпаған:
«Тамшы тас жарады».

Мүмкін, күніне 15 минуттан басталған осы тәжірибе ертең Қазақстан мектебіндегі үлкен өзгерістің басы болып қалар.

Астанада өткен IX UMAI Қазақстан әйелдері форумына еліміздің түкпір-түкпірінен мыңнан астам кәсіпкер әйел жиналды. Бір қарағанда бұл кезекті бизнес-форум сияқты көрінуі мүмкін. Бірақ мәселенің мәніне үңілсеңіз, бұл жиынның астарында әлдеқайда терең мағына жатыр.
Қазақ «әйел бір қолымен бесікті, бір қолымен әлемді тербетеді» дейді. Бүгінгі Қазақстанда осы сөздің шындыққа айналып келе жатқанын көріп жүрміз. Бұрын кәсіпкерлік десе көз алдымызға зауыт, өндіріс, құрылыс немесе үлкен компанияларды басқарып отырған ер азаматтар елестейтін. Ал бүгінде шағын бизнестен бастап ірі өндіріс орындарына дейін әйелдердің үлесі артып келеді.

Астанада өткен UMAI форумы соның айқын дәлелі болды. Еліміздің әр өңірінен келген мыңнан астам әйел бір алаңда бас қосып, кәсіптің қыр-сырын талқылады. Олар цифрландыруды сөз етті, жасанды интеллектінің мүмкіндіктерін саралады, бизнесті қалай ұлғайту керектігін талқылады. Ең бастысы, әйелдің қоғамдағы орны мен оның экономиканы дамытудағы рөлі туралы ой бөлісті.
Қазіргі заманның талабы өзгерді. Кеше ғана дүкен ашуды кәсіп деп есептеген қоғам бүгінде интернет арқылы әлемдік нарыққа шығатын кәсіпкерлерді тәрбиелеп жатыр. Бұл өзгерістен қазақ әйелдері де шет қалған жоқ. Керісінше, жаңа мүмкіндіктерді алғашқылардың бірі болып игеріп келеді.

Форум барысында сөз алған «Қазақстанның жарқын кәсіпкер әйелдер қауымдастығы UMAI» жеке қорының құрылтайшысы Жәмилә Ерназарова әйелдер кәсіпкерлігінің әлеуетіне ерекше тоқталды.
– Бүгінде әйелдер бизнесті белсенді түрде дамытып, экономиканың түрлі салаларында жаңа жобаларды іске асырып жатыр. Қазақстандағы әйелдер кәсіпкерлігі икемділігі мен өзгерістерге тез бейімделу қабілетінің арқасында жоғары даму әлеуетін көрсетуде. UMAI форумы – әйелдер қолдау таба алатын, жаңа білім алатын, пайдалы байланыстар орнатып, өздерін дамытуға мүмкіндік алатын алаң, – деді ол.
Шын мәнінде, әйелдер кәсіпкерлігінің бір ерекшелігі бар. Олар тек табыс табуды ғана ойламайды. Әдетте әйел кәсіпкер өз кәсібімен бірге әлеуметтік жауапкершілікті де арқалап жүреді. Бірі ауылдағы аналарды жұмыспен қамтыса, енді бірі ұлттық қолөнерді жаңғыртады, үшіншісі балаларға арналған өнім шығарады. Сондықтан әйелдердің бизнеске келуі – экономикалық құбылыс қана емес, әлеуметтік құндылықтардың да дамуы.

Форум аясында өткен «Анамның қолымен жасалған» көрмесі осы ойды тағы бір мәрте дәлелдеді. Қазақстанның әр өңірінен келген 45 қолөнерші мен өндіруші әйел өз өнімдерін ұсынды. Қолдан жасалған бұйымдар, ұлттық нақыштағы дүниелер, шағын өндірістен шыққан тауарлар – мұның бәрі қазақ әйелінің еңбекқорлығы мен шеберлігінің көрінісі.
Кейде біз кәсіпкерлікті тек үлкен цифрлармен, миллиардтаған инвестициялармен өлшеуге бейімбіз. Алайда кез келген ірі кәсіптің бастауы шағын қадамнан тұратынын ұмытпауымыз керек. Бүгін қолөнермен айналысып отырған ана ертең ондаған адамды жұмыспен қамтитын өндіріс иесіне айналуы мүмкін. Бүгін әлеуметтік желі арқылы өнім сатып отырған қыз ертең экспортқа шығатын бренд қалыптастыруы ғажап емес.
Әлемдік тәжірибе де осыны көрсетіп отыр. Әйелдердің экономикаға араласуы артқан сайын қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылық күшейеді, жаңа жұмыс орындары ашылады, отбасылардың әл-ауқаты жақсарады. Сондықтан әйелдер кәсіпкерлігін қолдау – жекелеген адамдарды қолдау емес, тұтас қоғамның дамуына инвестиция салу.

UMAI форумы тағы бір маңызды шындықты көрсетті. Қазақ әйелі бүгінде тек отбасының ұйытқысы ғана емес. Ол – жұмыс беруші, кәсіпкер, жаңашыл, көшбасшы. Уақыт өзгерген сайын оның қоғамдағы миссиясы да кеңейіп келеді.
Ал әйелдің қолы тиген жерде береке бар екенін қазақ әлдеқашан айтып кеткен. Бәлкім, бүгінгі форумның басты қорытындысы да осы шығар. Әйелдің кәсібі дамыса, отбасы нығаяды. Отбасы нығайса, қоғам күшейеді. Қоғам күшейсе, мемлекет ұтады.