Big Data-ның таңқаларлық өсуі

Бәрі Дижитал дәуір басталғалы бері адамзат жинаған мәліметтер жарылысынан басталады. Бұл әрине, компьютерлер санының көбеюімен, Интернетпен және біз өмір сүріп отырған әлемнен мәліметтер жинайтын технологиялардың пайда болуына байланысты. Мәліметтер өздері жаңадан ойлап табылған жоқ.  Компьютер дәуірі мен мәліметтер базасынан бұрынғы қағаз жазбалар, архивтегі материалдар мәліметке жатады.  Компьютерлер, электрондық кестелер, мәліметтер базасы сол мәліметтерді үлкен ауқымда сақтау мен ретке келтірудің әдісін берді. Аяқ астынан сізге мәліметтер «тышқанды» шырт еткізу қалуы арқылы қолжетімді бола қалды.

Дегенмен алғашқы кестелер мен мәліметтер базасынан бері ұзақ жол жүрілді. Мысалы бүгін, екі күнде жасалып жинақталатын мәліметтер адамзаттың 2000 жылдарға дейін жасалған, жиналған мәліметтерімен бірдей екен. Иә, иә әрбір екі күнде. 2020 жылдарда дижитал мәліметтер  шамамен 5 ZB-дан (зетабайт) 50 ZB-қа ұлғаяды екен. 1 ZB = 1000000000000 GB.

Бүгін, біздің әрбір жасаған қадамымыз «дижитал із» қалдырады. тіпті дүкеннен бір зат алсаңыз, мұның бәрі мәлімет ретінде сақталып, қатталып қалады.

Яғни, біздің әрбір дижитал ісіміз «дижитал із» қалдырады, және олар автоматты түрде сізге білінбей жасалып көбейе береді.  Интернетке шыққан сайын, GPS-ы бар смартфонмен жүрген кезде, әлеуметтік желіде достарыңызбен байланыста немесе чатта болғанда және сіз кімсіз, қайдансыз, қай салада, қандай компанияда  жұмыс істейсіз, қай дүкеннен қандай зат аласыз, қай жеріңіздің ауырады, кіммен қарым-қатынастасыз, қандай сайттарға кіресіз, смартфоныңызда қандай қосымша бағдарламалар (apps) қолданасыз, отбасыңыз, мінез-құлқыңыз т.б. бәрін тізіліп, талданып сақтала береді. Интернеттің барлық беттеріндегі мәліметтер де «Big data». Олар Google-дің, Facebook-тің және тағы басқа алыптардың серверлерінде тұр, оған арнайы органдардың қолы жететіндігіне күмән жоқ. Сіз әртүрлі әлеуметтік желілер, қосымша бағдарламалардағы анкеталарды толтыру арқылы ол мәліметтерді жинауға өзіңіз көмектесіп жатырсыз. Google-ден бір сөзге іздеу салсаңыз, соның жарнамасы келесі бетте тұратынын байқаған шығарсыз. Содан-ақ сізді не қызықтыратынын біледі. «Big data»-дағы мәліметтер жиынтығы тек қана Лауһул Махфузға жетпейтін шығар.

Сонымен қатар, адамның емес ақылды құрлығы, машиналар да мәліметтердің көбеюіне үлес қосады. Олар бір-бірімен немесе үйдегі серверлер арқылы мәлімет алмасады. Үлкен зауыттардағы өндірістегі жабдықтардың көпшілігіне сенсорлар орнатылған, олар да бір-біріне мәліметтер жіберіп тұрады.

«Big Data» термині осы барлық мәліметтерді жинауға және соны адамзаттың өз мүддесіне әртүрлі салаларда қолдану қабілеттілігіне қатысты айтылады.

«Big Data» қалай жұмыс істейді?

«Big Data» мынадай принциптермен жұмыс істейді: бір мәселе, не бір жағдай туралы неғұрлым көп білсеңіз, соғұрлым сіз сенімді идеялар таба аласыз, әрі қарай не болатынын болжай аласыз.

Көп мөлшердегі мәліметтерді салыстыру, бұрын белгісіз болып келген жайттарды анықтауға, соңынан салмақты шешім қабылдауға мүмкіндік береді.  Көбінесе бұл жинақталған мәліметтердің негізінде жасалған моделдеу арқылы іске асырылады. Сол модель арқылы жағдайды имитациялап, берілген процесстердің шамаларын реттеу арқылы оңтайлы нәтижелерді көздейді. Бұндай процесстер автоматтандырылған.

Бұл орасан зор мәліметтерді жинау, анықтау, сұрыптау, саралау және өңдеу оңай шаруа емес, ол жасанды интеллекті мен машинамен оқыту арқылы іске асады. Жалпы «мәліметтерге» фотосуреттер, видео, аудиожазбалар, мәтіндер, мәліметтер базасы, сенсорлардың түскен көрсетілімдер және т.б. жатады.

Big data қалай қолданылады?

Толассыз өсіп жатқан осы мәліметтер ағынын қазір біз осыдан біраз жыл бұрын ғана мүмкін болмаған әдістер арқылы өз қажетімізге жарата аламыз.  Бұл әртүрлі саладағы бизнес әлеміне төңкеріс әкеледі, компаниялар өздерінің клиенттерінің қай сегментте, қандай тауарға сұраныс болатынын өте үлкен дәлдікпен болжай алады. Big Data сонымен қатар компанияларға өздерінің іс-қимылдарын әлдеқайда тиімді жасауға мүмкіндік береді.

Бизнестен тыс Big Data біздің өмірімізді әртүрлі жолдармен өзгертуге көмектеседі:

Медицинада өте үлкен дәрігерлік жазбаларды сараптау мен моделдеу арқылы ауруларды бастапқы кезеңінде анықтап және жаңа дәрілердің түрін жасауға мүмкіндік береді. Әртүрлі сенсорлардан келетін мәліметтерді жинап, саралау арқылы табиғи және техногендік аппатарды, жер сілкінуін алдын – ала болжап, дер кезінде шара қолдануға жағдай жасайды. Сонымен қатар соғыс жайындағы босқындарды бақылап, қорғауға, полиция күштерінің стратегиясын жасауға, күштерді дұрыс қолдануға, сол арқылы қылмыстардың алдын алуға көмектеседі.

Big Data туғызатын мәселелер

Big Data бізге бұрын түске де кірмеген идеялар мен мүмкіндер силай отырып, шешуін іздейтін мәселелерді де  жүктейді:

Мәліметтердің конфиденциалдылығы. Жасалынып жатқан Big Data-ның ішінде біздің жеке өміріміз жайлы ақпараттар өте көп және олардың негізгі бөлігінің конфиденциалдылығын сақтауға біздің құқығымыз бар. Біз ыңғайлылық үшін персоналдық мәліметтерді ашамыз. Дегенмен, персоналдық мәліметтерді ашу мен ыңғайлылықтың балансын табуымыз керек. Мәліметтерді қорғау. Мысалы біз банкілерге онлайн банкинг қолдану үшін өзіміз жайында ақпарттарды береміз, бірақ олар қаншалықты қауіпсіз жағдайларда сақталады?

Егер мәліметтер кездейсоқ ашылып қалса, сол арқылы біреулердің ықпалына түсіп, дискриминацияға түсіп қалу қауіпі де жоқ емес.

Болашаққа қарасақ

Өмірімізді адам танымастай өзгеркен Big Data бүгін осындай болса, ертең не болмақшы? Мәліметтер көбейе береді, сараптау жүйелері технологиясы әрі қарай дами береді.

Бизнестің Big Data-ны қолдану қабілеті өте жоғары болуы шарт. Оны өздерінің стратегиялық активі ретінде қарастырған бизнестер ғана қалып, алдыға дамиды.

Цифрлық дәуір келді. Бірақ онымен бірге қауіп те келді. Енді білім ордалары – тек оқу емес, ақпарат соғысының да майданы. Кибершабуылдар, фишинг, деректердің ұрлануы, жалған мәлімет тарату – осының бәрі мектеп пен университет қабырғасынан бастап төніп тұрған қауіп. Ал екінші жағынан, жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары білім беру саласына тың серпін беріп, оқыту мен бағалау үрдісін түбегейлі өзгертуге мүмкіндік беріп отыр. Яғни, білім беру екі әлемнің тоғысында тұр – қауіп пен мүмкіндік.

Бүгінгі оқушылар мен студенттер – цифрлық тумалар. Олардың оқу кеңістігі – Google, YouTube, ChatGPT, TikTok араласқан аралас орта. Бірақ осы құралдармен жұмыс істеу мәдениеті мен қауіпсіздік әлі толық қалыптаса қойған жоқ. Қазақстанда 2023 жылы кибершабуылдардың 22%-ы білім беру мекемелеріне бағытталған деген дерек бар. Бұл – банктер мен мемлекеттік құрылымдардан кейінгі үшінші орын. Себебі білім беру ұйымдары – үлкен деректер базасы. Оқушылардың жеке мәліметтері, ата-ана деректері, ішкі академиялық жүйелер – бәрі шабуыл нысанасына айналады. Мәселен, 2022 жылы Алматыдағы бір жоғары оқу орнының ішкі серверіне хакерлер шабуыл жасап, 5 мыңнан астам студенттің деректері желіге тараған.

Киберқауіпсіздік тек хакерлік шабуылдан қорғану емес. Ол – фишингтен бастап әлеуметтік инженерия, deepfake, жалған сілтемелер, зиянды қосымшалар, гаджеттер арқылы тыңшылық, т.б. қауіп түрлерін қамтитын кешен. Оқушыға жалған олимпиадаға қатысу туралы хат келуі, мұғалімнің телефонына вирус жұғуы – бәрі киберқауіптің қарапайым көрінісі. Ал мұндай шабуылдарға қарсы тұру үшін тек техникалық қорғаныс емес, цифрлық гигиена мен медиасауаттылық керек. Бұл екі түсінік әлі де кең тарала қойған жоқ.

Халықаралық тәжірибеде киберқауіпсіздік білім берудің ажырамас бөлігіне айналған. Мысалы, Эстонияда 6-сыныптан бастап кибергигиена пәні оқытылады. Финляндияда медиасауат мектеп бағдарламасына енген. АҚШ-та K-12 жүйесінде әр сыныпқа бейімделген киберқауіпсіздік модульдері бар. Ал Қазақстанда бұл бағытта алғашқы қадамдар жасалып жатыр. «Цифрлық сауаттылық» факультативтік сабақ ретінде енгізілсе де, оның ауқымы мен тереңдігі жеткіліксіз. Мектептер мен колледждерге нақты қауіп жағдайында әрекет етуді үйрету, фишингті тану, қауіпсіз пароль құрастыру, қоғамдық Wi-Fi-да жұмыс істеу тәртібі секілді базалық машықтар жүйелі түрде оқытылуы тиіс.

2023 жылы Қазақстанда «Киберқауіпсіз Қазақстан» тұжырымдамасы қабылданып, оған білім беру мекемелеріндегі деректер қауіпсіздігі де енгізілді. Онда мектептер мен ЖОО-лардың ақпараттық жүйелерін тексеру, ішкі IT инфрақұрылымды жаңғырту, оқушылар мен мұғалімдерді оқыту көзделген. Сонымен қатар, «KZ-CERT» қызметі арқылы білім мекемелеріне шабуыл тіркелген жағдайда тез әрекет ету жүйесі құрылуда. Бұл – оң қадам. Бірақ әзірге техникалық қорғаныс құралдарының барлығы қолжетімді емес. Кейбір ауыл мектептері Wi-Fi роутерін де ата-аналардың көмегімен алған. Ондай жағдайда киберқауіпсіздік қайдан болсын?

Енді екінші тарап – жасанды интеллект. ChatGPT, Grammarly, Khanmigo, Scribe, Google Gemini, Copilot сынды ЖИ құралдары білім беру жүйесіне белсенді енуде. АҚШ-та мұғалімдердің 47%-ы күнделікті сабақ жоспарлауда ЖИ қолданады. Ұлыбританияда ЖИ арқылы жеке білім беру траекториясы құрастырылуда. Үндістанда NEP 2020 реформасы аясында әр оқушының прогресін ЖИ арқылы бақылайтын жүйе енгізіліп жатыр. Қазақстанда да кейбір жеке мектептер ChatGPT-ті эссе тексеру мен тіл үйретуде қолданып үлгерді.

ЖИ құралдарының артықшылығы – жекелеу, бейімдеу және масштабтау. Яғни, бір сыныпта 30 оқушы болса да, әрқайсысына жеке тапсырма, жеке кеңес беру – бұрын тек мұғалімнің арманы еді. Енді бұл ЖИ арқылы мүмкін болып отыр. Сонымен қатар, қате жіберу үлгісін тану, оқушының миға қонбайтын тақырыптарға оралып отыруы, мазмұнды визуалдау – осының бәрі ЖИ-дің көмегімен жеңілдейді. Google-дың жаңа Project Tailwind моделі оқушының жазған конспектісін автоматты түрде қорытындылап, тест жасай алады. Grammarly немесе Scribe сияқты құралдар жазу машығын жетілдіруге көмектеседі.

Дегенмен, ЖИ-дің білімге әсері тек оң бола бермейді. Тексерілмеген дерек, жалған ақпарат, оқушының ойлау қабілетінің азаюы, эссе мен есептерді түгел ЖИ-ге жаздыру – бұл да қауіп. Сонымен қатар, жеке деректердің сақталуы, ЖИ құралдарының оқушы мінез-құлқына әсері секілді моральдық сұрақтар туындайды. Сондықтан ЖИ-мен жұмыс істеу мәдениетін де қалыптастыру қажет. Мұғалім – бағыттаушы, ЖИ – көмекші. Бұл ара-жігін ажырату өте маңызды.

Қазіргі таңда кейбір елдер мектептер мен ЖОО-ларда ЖИ қолдануға қатысты нақты ереже бекітіп үлгерді. Мысалы, Францияда ChatGPT мектептерде қолданылмайды, бірақ ЖОО-ларда бақылауда рұқсат. АҚШ-та ЖИ құралдарын пайдалану оқу саясатына енгізілген: кей колледждерде тапсырмада ЖИ пайдаланылғаны міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Қазақстанда әзірге бұл – сұр аймақ. Яғни, ЖИ қолданған-Қолданбағанын тексерудің жолы жоқ. Бұл – болашақта плагиат пен білімнің сапасына қатысты мәселелерге әкелуі мүмкін.

Білім беру жүйесінде ЖИ мен киберқауіпсіздік қатар дамуы тиіс. Бірі – тиімділік пен дербестікке жетелейді, екіншісі – қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Бұл екеуінсіз қазіргі білім беру – әлсіз әрі болашағы бұлыңғыр жүйе. Сол себепті ЖИ құралдарын пайдалану мәдениеті мен цифрлық қауіпсіздік – мектеп партасынан басталуы қажет.

Қорытқанда, оқушының браузеріндегі іздеу жолы – енді жай ақпарат теретін терезе емес. Ол арқылы шабуыл да, шабыт та келуі мүмкін. Қайсысын таңдайтынымыз – жүйе мен ұстазға байланысты.

Кешегі күн компьютерсіз мүмкін емес еді. Бүгінгі күн – жасанды интеллектісіз елестету қиын. Бірақ осы бір «ақылды алгоритм» қазақ қоғамының күнделікті өміріне қалай енді? Оның пайдасынан бөлек, пайымдап үлгермеген қаупі жоқ па? Мәселе – машинаның миында емес, адамның ниетінде.

ЖИ келді. Бірақ есік ашық па еді?

Жасанды интеллект Қазақстанға бір күнде келген жоқ. Жылдар бойы ғылыми мақалаларда, салалық баяндамаларда айтылып келді. Бірақ елдегі алғашқы бетбұрыс – 2020 жылдан кейін басталды. Мектептерге пилоттық жобалар келді, банктер виртуалды ассистенттерге көшті, ал мемлекеттік қызметтерге ЖИ енгізу бастамасы көтерілді. Алайда мәселе біреу: біз оған дайын болдық па?

Қарапайым ауыл мектебін алайық. Компьютері ескі, интернеті баяу, мұғалімі цифрлық сауаттылықтан курс өтпеген. Сонда ЖИ қай жерде іске асады? Ал қаладағы элиталы мектептерде оқушыларға жасанды интеллектпен код жазу, бейнематериалды автоматты жасау үйретіліп жатыр. Бұл – білімдегі цифрлық теңсіздік. Жасанды интеллект емес, жасанды айырмашылық қалыптасып жатыр.

Жасанды интеллект – ұстаз ба, әлде у-шақпа?

Білім беру саласына жасанды интеллект енгізу – әлемдік тренд. АҚШ пен Қытайда оқушыларға үй тапсырмасын бейімдеп беретін алгоритмдер бар. Финляндияда оқушының мінез-құлқын, зейін деңгейін, үйрену тәсілін сараптайтын ЖИ жүйелері іске қосылған. Ал Қазақстанда ше?

Бізде әзірге кейбір платформалар тест сұрақтарын автоматты ұсына бастады. Университеттерде ChatGPT қолдану тәжірибесі бар. Бірақ оқытушы мен оқушының арасына түсетін «ақылды көмекші» бар ма? Жоқ. Және бір маңызды сұрақ: оқушының орнына эссе жазып беретін ЖИ-ді қай жерде тоқтатамыз? Яғни ЖИ – оқытушының көмекшісі ме, әлде оқушының қысқа жолы ма?

Әкімдікке алгоритм, сотқа синтаксис керек пе?

Мемлекеттік секторда ЖИ-ді пайдалану туралы бастамалар бар. Құжат айналымын жеңілдету, тұрғындардың өтініштерін автоматты талдау, қоғамдық көлік қозғалысын басқару – мұның бәрі алгоритммен шешілмек. Бірақ жасанды интеллекттің басты жауы – шала енгізілген реформа.

Мысалы, Цифрлық даму министрлігі халықпен диалог құру үшін «Digital Agent» қосымшасын ұсынды. Бірақ ол халықтың тілін емес, алгоритм тілін жақсы түсінеді. Яғни қолданушы сұранысын шын сараптай ма? Әлде «күтіңіз» деген жауапты сыпайылап жеткізетін программа ма?

Жасанды интеллект пен заң – кімдікі күшті?

Заңнамада ЖИ-ге қатысты түсініктер әлі де толық қалыптасқан жоқ. Мәселен, жасанды интеллект қате шешім қабылдаса, жауапкершілік кімде? Бағдарламалаушыда ма, тапсырыс берушіде ме, әлде ешкімде ме? Мұндай «иесі жоқ шешімдер» ертең адам тағдырына әсер етсе ше?

Еуроодақ 2023 жылы ЖИ туралы арнайы реттеу пакетін бекітті. Ол бойынша медициналық, құқықтық және білім саласындағы ЖИ-дің жұмысы қатаң бақылауда. Қазақстанда бұл мәселе әлі де құқықтық сұр аймақта. Сот процестерінде, мысалы, ЖИ қолдануға болады, бірақ дәл қазір оның алгоритмі қалай жұмыс істейтіні ашық емес. Бұл – қауіп емес, қауіптің алдын алмау.

Жасанды интеллект – жұмыссыздықтың көлеңкесі ме?

Еңбек нарығына келсек, ЖИ-дің жетістігі біреуге мүмкіншілік, біреуге қауіп. Журналистика, мұғалімдік, бухгалтерия сияқты мамандықтар біртіндеп автоматтандырылып келеді. ЖИ мәтін жазады, есеп шығарады, тест құрастырады. Демек, мыңдаған адамның орнын алгоритм баса ма?

БҰҰ деректеріне сүйенсек, 2025 жылға қарай әлем бойынша 85 миллион жұмыс орны автоматтандыру салдарынан жойылуы мүмкін. Оның ішінде Қазақстан да бар. Ал бізде қайта оқыту, цифрлық дағдыларды үйрету, жаңа мамандықтарға бағыттау жұмысы жүйелі жүріп жатыр ма? Міне, сұрақтың төркіні осында.

Мәдениет пен тілдің де машақаты бар

ЖИ-дің қазақ тіліне бейімделуі – жеке әңгіме. Бүгінде ірі платформалардың барлығы қазақша сөйлей бастады деуге келмейді. ChatGPT, Google Assistant, Siri – бәрі қазақ тіліне әлсіз жауап береді. Себебі дерек аз, тілдік корпус жеткіліксіз. Ал тілсіз интеллект – ұлттық қауіпсіздікке де, мәдени тұтастыққа да қатер.

Көлеңкеде тұрған тағы бір мәселе – қазақи дүниетанымның бейнеленбеуі. ЖИ-мен жұмыс істеген жасөспірім ағылшын мәтінімен, батыс логикасымен тәрбиеленеді. Ертең қазақ тілінде команда беріп, ұлттық таным аясында тапсырма орындай алмаса – ол интеллект өзге болмыстың көшірмесі емес пе?

Біз дайынбыз ба – сандыққа, сандырақсыз?

Қазақстанда «Жасанды интеллект тұжырымдамасы» әзірленіп, бірнеше министрлік жобаларды қолға алды. Бірақ бұқара не біліп отыр? ЖИ қай саланы өзгертеді, кімнің жұмысын жеңілдетеді, қай жерде орны толмас салдарға әкелуі мүмкін? Бұған қоғам толықтай дайын ба?

Жалпы ЖИ – құрал. Ал құралдың қайда жұмсалатыны – адамның өз қолында. Біз егер оны білім, медицина, экология, ғылым жолына пайдалансақ – ұтатын ұлтпыз. Ал егер оны тек тендер мен тез табысқа арнасақ – жасанды интеллект емес, жасандылықтың заманы орнайды.

Қорытынды орнына

Жасанды интеллект – біздің болашақтағы көршіміз емес. Ол бүгіннен бастап бізбен бір кеңседе, бір сыныпта, бір сот залында отыр. Біз оны танып үлгермесек, ол бізді баяғыда-ақ танып алды. Қазір таңдау кезеңі: біз ЖИ-ді меңгереміз бе, әлде ол бізді меңгере ме? Ұлттық мүдде, тіл, тәуелсіз сана үшін бұл сұрақ – ертең емес, бүгін шешілуі керек сауал.