Валюта бағамы
  • USD -

    496.9
  • EUR -

    590.5
  • RUB -

    6.47
«Кілтті кілтипан емес, қорған қылу керек»
Ernur.kz 21 наурыз 2025
«Кілтті кілтипан емес, қорған қылу керек»

Бір кезде ұры үйге терезе арқылы кіретін. Қазір экран арқылы енеді. Бұрын қылмыс түнде жасалатын. Енді ол – таңғы сегізде де, түнгі он екіде де орын алады. Өйткені ұры да, ұрлататын дүние де интернетте. Бұрын «қалтаңды қақпас үшін» сақтанатын едік. Енді санаңды қақпас үшін сақ болу қажет.

Киберқауіпсіздік – ХХІ ғасырдың күзетшісі. Бұрын күзетші адам болатын, енді ол – код. Бейбіт күндегі соғыс десе – ең алдымен ақпарат соғысы ойға оралады. Себебі жау шекарадан бұрын серверге шабуылдайды. Қазірдің өзінде әлемде әр 39 секунд сайын кибершабуыл тіркеледі. Бұл – жаһандық шындық. Ал Қазақстан ше?

2023 жылы елімізде 2 миллионнан астам кибершабуыл әрекеті тіркелген. Оның ішінде банктерге, мемлекеттік органдарға, білім беру ұйымдарына бағытталғандары көп. Бұл – тек тіркелгені. Тіркелмегені – ағыс астындағы айсберг. ҚР ҰҚК-не қарасты «KZ-CERT» қызметі күн сайын мыңдаған фишинг сілтемелер мен зиянды бағдарламаларды бұғаттап отырады. Бірақ бұл «баррикада» тек сыртқы шабуылға арналған. Ал ішкі қорғаныстың өзі бөлек әңгіме.

Мәселен, мектеп оқушысы «онлайн олимпиада» сілтемесін басып, бүкіл мектеп желісін бүлдіріп тастауы мүмкін. Мемлекеттік қызметкер фейк-сайтқа кіріп, ішкі құжаттар хакер қолына өтуі мүмкін. Тіпті әлеуметтік желіде тараған зиянды сілтемені біреу ашып қалса, жеке деректеріңіз түгел жария болуы да ғажап емес. Киберқауіп – көрінбейді, бірақ соққысы ауыр. Ол – дыбыссыз, бірақ деректерді жайрататын «бомба».

Эстония – киберқауіпсіздікті ең жоғары деңгейге қойған ел. 2007 жылғы кибершабуылдан кейін олар ұлттық деректерді түгел цифрландырды, бірақ бұлтты технологияда сақтайды. Яғни сервер Эстонияда тұрғанмен, оның көшірмесі Германияда, Финляндияда тұрады. Хакер Эстонияны шабуылдаса да, дерек «қашып кетеді». Мұны олар «цифрлық елші» деп атайды. Бізде ше? Бізде дерек көбіне «іште», оның сақтық шарасы да өз деңгейінде емес.

Қазақстанда киберқауіпсіздік бойынша «Киберқалқан» жобасы қолға алынған. Ұлттық қауіпсіздік комитеті, Цифрлық даму министрлігі, Ішкі істер министрлігі – бәрі бұл іске араласуда. Бірақ жүйелік бірізділік керек. Өйткені шабуыл бір қолмен емес, мың тінтуірмен жасалады. Сондықтан қорғаныс та кешенді болуы тиіс.

Бүгінгі таңда еліміздегі дербес деректер базасы – ең осал нүктелердің бірі. Әсіресе медицина, білім, ХҚКО жүйелерінде азаматтардың аты-жөні, ЖСН, мекенжайы, банк шоты секілді мәліметтер ашық айналыста жүр. «Менің дерегімді кім алады?» дейтіндер көп. Бірақ хакерге бәрібір – ол бір адамның емес, миллион адамның дерегін алады. Ал бұл – үлкен сауда.

Кибершабуылдың басты түрлері: фишинг (жалған сілтеме арқылы дерек ұрлау), малваре (зиянды бағдарлама), рансомваре (компьютерді бұғаттап, ақша талап ету), ботнет (вирусталған құрылғылар желісі). Бұлардың әрқайсысы Қазақстанда тіркелген. Тіпті бір өңірлік газеттің сайтын хакерлер бұзып, екі күнге дейін порносайтқа бағыттап қойған оқиға болған. Бұл – жай ғана мысал. Бұдан үлкен қауіптер де бар.

2024 жылдан бастап ҚР Парламенті ақпараттық қауіпсіздікке қатысты заңдарды қайта қарап, әлеуметтік желі мен мессенджерлердегі тәртіпті күшейтуге кірісті. Бірақ бұл – «салдармен күрес». Себебі себеп – қолданушының бейқамдығы. Әлеуметтік желідегі сауатсыздық, кибергигиенаның жоқтығы – басты қатер. Телефонға антивирус орнатпаған, парольді бірдей қоятын, Wi-Fi-ға кез келген жерде қосылатын адамдар көп. Бұлар – хакерлер үшін «дайын ас».

Дүниежүзілік банктің дерегі бойынша, кибершабуылдан келген экономикалық шығын 2022 жылы әлемде 6 триллион долларды құрады. Бұл – киберқылмыстың әлемдегі үшінші ірі экономикаға айналғанын білдіреді. АҚШ-та бір кибершабуыл орта есеппен 4,5 миллион долларға шығын келтіреді. Қазақстанда да кейбір банктер мен компаниялар шабуылға тап болып, қомақты қаражатынан айырылған. Бірақ көпшілік мұндай ақпаратты ашық жарияламайды – имидж үшін.

Ал біз не істеуіміз керек? Бірінші кезекте – киберқауіпсіздік мәдениетін қалыптастыру. Бұл – мектеп қабырғасынан басталуы тиіс. «Цифрлық сауаттылық» сабағы жай ғана «Google іздеу» емес, қауіпсіздікке бағытталған болуы қажет. Екіншіден, мемлекеттік құрылымдар мен бизнес сектор ішкі желісін тексеріп, «ақ шабуыл» арқылы әлсіз тұстарын анықтап отыруы керек. Үшіншіден, ұлттық ЖИ негізінде кибершабуылды алдын ала болжайтын жүйелер құру – уақыт талабы.

Израиль – киберқауіпсіздік саласында әлемдегі көшбасшы. Онда киберқауіп – ұлттық қауіпсіздікпен тең. Әскери қызметке алынғандар алдымен цифрлық қорғаныс бөлімдеріне іріктеледі. Біз де дәл солай қарауымыз керек. Себебі бүгін қарумен емес, кодпен ұрысатын заман. Жаудың бет-жүзін көрмейсің. Бірақ ол сенің серверіңде отыр.

Киберқауіпсіздік – тек IT мамандардың шаруасы емес. Ол – әр қолданушының да жауапкершілігі. Әр азамат өзінің смартфоны, компьютері, әлеуметтік желідегі профилі үшін жауапты. Себебі ұры терезеден емес, экраннан кіреді. Оның кілті – біздегі немқұрайлылықта. Ендеше, кілтті кілтипан емес, қорған қылуымыз керек.

Қорытынды: Қазақстан – дамып келе жатқан цифрлық мемлекет. Бірақ цифрлану – киберқауіпсіздікпен бірге жүруі тиіс. Әйтпесе сандық даму сан соқтырып кетуі мүмкін. Әр жүйе – бекініс. Әр қолданушы – сарбаз. Ал әр дерек – ұлттық байлық. Оны қорғау – ел қорғаны.

Қазір қауіп – көзге көрінбейді. Бірақ соққысы – жойқын. Сондықтан бізге интернетке емес, қауіпсіз интернетке көшу керек. Бұл – міндет. Бұл – болашақтың кепілі.

RELATED NEWS
Қазақстан –ТМД-дағы ең бақытты ел
25 наурыз 2025
Қазақстан –ТМД-дағы ең бақытты ел

Дүниежүзілік бақыт баяндамасы (World Happiness Report) деректері бойынша Қазақстан Өзбекстаннан – 10, Ресейден – 13, Қырғызстаннан – 32 орынға алға шығып, 43-ші орынға табан тіреді. 

Осылайша, еліміз ТМД-ға мүше мемлекеттер рейтингінде ең бақытты ел ретінде танылып, көш бастап тұр.

2024 жылы Қазақстан аталған тізімде 49-шы орында болған. Дүниежүзілік бақыт баяндамасы — 140-тан астам елдің деректері негізінде жасалатын және жыл сайын Gallup, Біріккен Ұлттар Ұйымы, Оксфорд университеті жариялайтын рейтинг.

— Бақыт деңгейі объективті деректерді — жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім, әлеуметтік қолдау, салауатты өмір сүру ұзақтығы, еркіндік, жомарттық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы көзқарасты назарға ала отырып, әлемдік Gallup сауалнамасы негізінде ел тұрғындарының субъективті бағалауын ескеретін бірнеше критерий бойынша анықталады. Мұнда респонденттер өз өміріне көңілі толу деңгейін 0-ден 10-ға дейінгі көрсеткіш негізінде бағалайды, — делінген құжатта. 

ӨМІРДІ ӨЗГЕРТКЕН ЖЕҢІС
30 шілде 2025
ӨМІРДІ ӨЗГЕРТКЕН ЖЕҢІС

Кейбір күндер бар. Таңмен таласа тұрып, кешке дейін күйбең тірлікпен өтіп кетеді. Ал кей күндер бар – өмірдің беталысын басқа арнаға бұрады. 20 шілде сондай күн болды. Себебі дәл сол күні TeleBingo ойынының эфирінде бір емес, екі бірдей тағдыр өзгерді. Бірі – астаналық Ғалымжан, екіншісі – Түркістан облысының тұрғыны, Вера есімді үй шаруасындағы әйел.

Бұл – жай ғана жеңіс емес. Бұл – жүрекке үміт, көзге қуаныш, өмірге өзгеріс сыйлаған сәт.

6 842 242 теңге. Бір сәтте келген жеңілдік

Мұнай мен газдың арасында жүріп, күнде еңбек етіп жүрген Ғалымжан – елорда тұрғыны. TeleBingo, LOTO 6/49 және 5/36 секілді лотереялардың бұрыннан қатысушысы. Бұл жолы да сәттілік қасынан табылды. Тура 6 842 242 теңге. Бұл – тек ақша емес, бұл – еркін тыныс, жеңіл дем, болашаққа деген сенім.

"Үлкен қызығушылықпен қатысамын. Бірақ жауапкершілікті де ұмытпаймын. Әрине, мұндай жеңіс қуаныш пен жеңілдік сезімін әкеледі", – дейді Ғалымжан. Үйленген, екі баланың әкесі. Бұл ақша – тек өзіне емес, отбасының болашағына салынған инвестиция. Қарыз жабылады, күнделікті шығын реттеледі.

Жеңіс – еңбекпен үйлескенде ғана шынайы бақытқа айналады.

Төлеби ауданы. Үй шаруасындағы әйел. 15 миллион теңге.

Вераның оқиғасы тіпті киноға сұранып тұрғандай. Жәй ғана әйел. Жәй ғана ана. Үш баланың анасы. Жолдасының сүйеніші. Әжесінің күтушісі. Алғашқы лотерея билетін үш ай бұрын ғана сатып алған. Бұрын-соңды мұндайға қатыспаған. Бірақ іштей бір үмітпен сатып алған. Сол үміт ақталды.

Теледидардан пәтер ұтысы жайлы естігенде, сене алмады. Ұлттық лотереяның call-орталығына өзі хабарласып, тексеріп көрді. Сосын ғана Шымкенттегі "Сәтті Жұлдыз" кеңсесіне барып, ұтысын рәсімдеді. Бірақ пәтер емес, 15 000 000 теңге ақшалай сыйлықты таңдады. Себебі өмірдің жоспары кейде пәтерден де кең.

"Негізі менің жолым болды. Ал әрі қарай не боларын өмір өзі көрсетеді", – дейді Вера күлімдеп. Бұл күлкі – ішкі сенімнің, жүрек қуанышының бейнесі.

Лотерея – үміттің екінші аты

Кейде біз лотереяны тек сәттілік ойыны деп қабылдаймыз. Бірақ әрбір билет – бір тағдыр. Әрбір тираж – жаңа тарау. TeleBingo, LOTO 6/49, 5/36 – бұл сандар ғана емес. Бұл – қарапайым адамдардың ерекше оқиғалары. Бұл – еліміздің түкпір-түкпіріндегі үміт сәулесі.

"Жеңімпаздарымызды шын жүректен құттықтаймын! Біз әрқашан лотерея қатысушыларына қуаныш пен жақсы эмоциялар сыйлауға дайынбыз. Әрбір жеңіс – бұл жай ғана сәттілік емес, шабыт беретін және армандарға сенім ұялататын шынайы оқиға", – деді "Сәтті Жұлдыз" Ұлттық лотереясының президенті Мария Лыткина.

Бұл сөздің астарында – жүздеген, мыңдаған тағдырдың үні жатыр.

29 шілде. Тағы бір мүмкіндік.

Жеңіс есігін қаққан сәт – қайта айналып соғуы мүмкін. Ол үшін бір ғана билет жеткілікті. 29 шілдеде "Сәтті Жұлдыздың" YouTube арнасында тікелей эфирде LOTO 6/49 қатысушылары арасында отбасылық кроссовер ұтысы өтеді. Қатысу үшін 3 000 теңгелік билет сатып алу жеткілікті. Билеттер сауда нүктелерінде және sz.kz сайтында қолжетімді.

Бұл тек темір мен дөңгелек емес. Бұл – отбасыға арналған жаңа саяхат. Жаңа бетбұрыс.

Бір билет – бір өмір

Ғалымжан мен Вераның хикаясы – лотереяның жай ойын емес екенін дәлелдейді. Бұл – сенім мен шабыттың, үміт пен болашақтың тоғысқан тұсы. Кейде тек бір билет – өмірдің бағытын түбегейлі өзгертіп жібереді.

Ulys.kz оқырмандарына айтарымыз: сәттілік күтпеген сәтте келеді. Бірақ оған дайын болу – өз қолыңызда.

Ал сіздің билетіңіз дайын ба?

3 ПӘТЕР ЖӘНЕ КӨЛІК: «СӘТТІ ЖҰЛДЫЗ» ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ АРМАНЫН ОРЫНДАУДА
27 наурыз 2025
3 ПӘТЕР ЖӘНЕ КӨЛІК: «СӘТТІ ЖҰЛДЫЗ» ҚАЗАҚСТАНДЫҚТАРДЫҢ АРМАНЫН ОРЫНДАУДА

Халық арасында «Бағымыз жанса – бақ қонады», «Сабыртүбі – сары алтын» деген тәмсіл бар. Бұл сөздер «СәттіЖұлдыз» ұлттық лотереясының соңғы жеңімпаздарына дәлайтылғандайЖуырда бірнеше қазақстандық өз армандарынақиқатқа айналдырдыбірі – миллионер атандыенді бірі – жаңа пәтерге ие болды, ал кейбіреулер енді көлік ұтысынаүміткер.

Наурыз айындағы тағы бір ерекше сәт — «TeleBingo» лотереясындағы үш пәтердің ұтысыБұл жолы Орал, Атырау және Алматы қалаларынан шыққан қатысушыларжаңа баспанаға қол жеткіздіСолардың бірі – алматылықАйдос Калмырзаев.

2001 жылы туған Айдос қазіргі таңда Алматыдағы жоғарыоқу орындарының бірінде «Бухгалтерлік есеп және аудит» мамандығы бойынша білім алып жүрЛотереяғақатысқанына небәрі бір жыл болғанымендәл осы жолыоған 15 миллион теңгеге бағаланған пәтер бұйырды деп үш ұйықтаса түсіне кірмеген.

«Мен лотерея билеттерін айына бір рет аламынКөбінеTeleBingo мен LOTO 6/49 таңдаймынБұл жолы да солайболдыЖеңіс туралы білген кезде сене алмадымбірақартынша қуанышым шексіз болдыЕнді бұл жеңістіоқуымды жалғастыру мен отбасыма қаржылай қолдау көрсету үшін пайдаланатын боламын», – дейді Айдос.

Оның айтуыншалотереяға деген қызығушылықты әкесінен үйренген. Айдостың әкесі жылдар бойы әртүрлі тираждарға тұрақты түрде қатысып келеді екен.

10 миллион теңге – еңбектің, сенімнің және сабырдың сыйы 2025 жылдың 25 наурызында Ақтөбеде медицина қызметкері болып жұмыс жасайтын Жанар «МегаКазино» жедел лотереясынан 10 млн теңге ұтып алып, өз арманына қолжеткізді.

«Лотереямен бала күнімнен таныспын. Әкем бәлішке деп берген 50 тиынды кейде «Спринт» билеттеріне жұмсайтынмын. Содан бері сәттілікке сеніп келемін», – дейді Жанар.

Жеңіске жеткен кезде отбасы алғашында сенбей, аң-таң болған. Алайда ақиқат анықталған соң қуаныштан төбелері көкке жеткен. Жанар ұтқан қаражатын көптен күткен арманы болған пәтер сатып алуға жұмсаса, әрі бір бөлігін жақындарына сыйға бермек.

«Лотерея билеттерін сатып алғанда үнемі сәттілік маған серік болса екен деп тілейтінмін. Бұл ретте мен қолымда барын ғана жұмсап, шектен шықпаймын. Бұл менің әдетім. Бірақ мен бір күні әйтеуір маған сәттілік болатынынына сеніп жүрдім. Бұл мен үшін – үміт пен қуаныштың жолы», –деп ағынан жарылды Жанар.

Енді кезек сізде! LOTO 6/49 лотереясында темір тұлпар ұтысы жарияланды. Қатысу үшін арнайы лотожинақ сатып алу жеткілікті.

«Бақ шаба ма, бап шаба ма?» дегендей, бұл жолы сіздің бағыңыз жануы әбден мүмкін.

Мұнда қатысыңыз — көліктің кілті сіздің қолыңызда болуы ғажап емес! Сәттілік – сенген жанға серік.

Жанар мен Айдос сияқты жеңімпаздардың тарихы — «Сәтті Жұлдыздың» әр билетінде үміт жатқанын дәлелдейді.

«Сенім мен үміт – басты қаруЖеңістің дәмі тәттіЕшқашан мойымаңыздарсәттілік – дайын тұрған сый емес, оны шын сенген адам табады», – дейді Жанар.

«Бар болғаны бір билет өміріңді өзгертуі мүмкінБастысы – сенім мен сабыр керек», – дейді Айдос.

Ол «Сәтті Жұлдыз» ойынға жауапкершілікпен қарауғашақырады.

«Ойын – ойыннан аспасын, өмірдің мәнін жоймасын» дегенді естен шығармаған абзал. Бағыңызды байқаңыз – жеңіс сізге қарап тұрҚазақстанда мыңдаған адам өз мүмкіндігін сынап, бір түнде өмірін өзгертіп жатыр. Бір ғана билет — тағдырды өзгертетін мүмкіндік.

«Талапты ерге нұр жауар», «Тас түскен жеріне ауыр» дегендей, әрбір адам жеңіске лайық! Сәттілікті қолдан жібермеңіз – sz.kz сайтында толық ақпарат пен қатысу шарттары бар.