Кешегі күн компьютерсіз мүмкін емес еді. Бүгінгі күн – жасанды интеллектісіз елестету қиын. Бірақ осы бір «ақылды алгоритм» қазақ қоғамының күнделікті өміріне қалай енді? Оның пайдасынан бөлек, пайымдап үлгермеген қаупі жоқ па? Мәселе – машинаның миында емес, адамның ниетінде.

ЖИ келді. Бірақ есік ашық па еді?

Жасанды интеллект Қазақстанға бір күнде келген жоқ. Жылдар бойы ғылыми мақалаларда, салалық баяндамаларда айтылып келді. Бірақ елдегі алғашқы бетбұрыс – 2020 жылдан кейін басталды. Мектептерге пилоттық жобалар келді, банктер виртуалды ассистенттерге көшті, ал мемлекеттік қызметтерге ЖИ енгізу бастамасы көтерілді. Алайда мәселе біреу: біз оған дайын болдық па?

Қарапайым ауыл мектебін алайық. Компьютері ескі, интернеті баяу, мұғалімі цифрлық сауаттылықтан курс өтпеген. Сонда ЖИ қай жерде іске асады? Ал қаладағы элиталы мектептерде оқушыларға жасанды интеллектпен код жазу, бейнематериалды автоматты жасау үйретіліп жатыр. Бұл – білімдегі цифрлық теңсіздік. Жасанды интеллект емес, жасанды айырмашылық қалыптасып жатыр.

Жасанды интеллект – ұстаз ба, әлде у-шақпа?

Білім беру саласына жасанды интеллект енгізу – әлемдік тренд. АҚШ пен Қытайда оқушыларға үй тапсырмасын бейімдеп беретін алгоритмдер бар. Финляндияда оқушының мінез-құлқын, зейін деңгейін, үйрену тәсілін сараптайтын ЖИ жүйелері іске қосылған. Ал Қазақстанда ше?

Бізде әзірге кейбір платформалар тест сұрақтарын автоматты ұсына бастады. Университеттерде ChatGPT қолдану тәжірибесі бар. Бірақ оқытушы мен оқушының арасына түсетін «ақылды көмекші» бар ма? Жоқ. Және бір маңызды сұрақ: оқушының орнына эссе жазып беретін ЖИ-ді қай жерде тоқтатамыз? Яғни ЖИ – оқытушының көмекшісі ме, әлде оқушының қысқа жолы ма?

Әкімдікке алгоритм, сотқа синтаксис керек пе?

Мемлекеттік секторда ЖИ-ді пайдалану туралы бастамалар бар. Құжат айналымын жеңілдету, тұрғындардың өтініштерін автоматты талдау, қоғамдық көлік қозғалысын басқару – мұның бәрі алгоритммен шешілмек. Бірақ жасанды интеллекттің басты жауы – шала енгізілген реформа.

Мысалы, Цифрлық даму министрлігі халықпен диалог құру үшін «Digital Agent» қосымшасын ұсынды. Бірақ ол халықтың тілін емес, алгоритм тілін жақсы түсінеді. Яғни қолданушы сұранысын шын сараптай ма? Әлде «күтіңіз» деген жауапты сыпайылап жеткізетін программа ма?

Жасанды интеллект пен заң – кімдікі күшті?

Заңнамада ЖИ-ге қатысты түсініктер әлі де толық қалыптасқан жоқ. Мәселен, жасанды интеллект қате шешім қабылдаса, жауапкершілік кімде? Бағдарламалаушыда ма, тапсырыс берушіде ме, әлде ешкімде ме? Мұндай «иесі жоқ шешімдер» ертең адам тағдырына әсер етсе ше?

Еуроодақ 2023 жылы ЖИ туралы арнайы реттеу пакетін бекітті. Ол бойынша медициналық, құқықтық және білім саласындағы ЖИ-дің жұмысы қатаң бақылауда. Қазақстанда бұл мәселе әлі де құқықтық сұр аймақта. Сот процестерінде, мысалы, ЖИ қолдануға болады, бірақ дәл қазір оның алгоритмі қалай жұмыс істейтіні ашық емес. Бұл – қауіп емес, қауіптің алдын алмау.

Жасанды интеллект – жұмыссыздықтың көлеңкесі ме?

Еңбек нарығына келсек, ЖИ-дің жетістігі біреуге мүмкіншілік, біреуге қауіп. Журналистика, мұғалімдік, бухгалтерия сияқты мамандықтар біртіндеп автоматтандырылып келеді. ЖИ мәтін жазады, есеп шығарады, тест құрастырады. Демек, мыңдаған адамның орнын алгоритм баса ма?

БҰҰ деректеріне сүйенсек, 2025 жылға қарай әлем бойынша 85 миллион жұмыс орны автоматтандыру салдарынан жойылуы мүмкін. Оның ішінде Қазақстан да бар. Ал бізде қайта оқыту, цифрлық дағдыларды үйрету, жаңа мамандықтарға бағыттау жұмысы жүйелі жүріп жатыр ма? Міне, сұрақтың төркіні осында.

Мәдениет пен тілдің де машақаты бар

ЖИ-дің қазақ тіліне бейімделуі – жеке әңгіме. Бүгінде ірі платформалардың барлығы қазақша сөйлей бастады деуге келмейді. ChatGPT, Google Assistant, Siri – бәрі қазақ тіліне әлсіз жауап береді. Себебі дерек аз, тілдік корпус жеткіліксіз. Ал тілсіз интеллект – ұлттық қауіпсіздікке де, мәдени тұтастыққа да қатер.

Көлеңкеде тұрған тағы бір мәселе – қазақи дүниетанымның бейнеленбеуі. ЖИ-мен жұмыс істеген жасөспірім ағылшын мәтінімен, батыс логикасымен тәрбиеленеді. Ертең қазақ тілінде команда беріп, ұлттық таным аясында тапсырма орындай алмаса – ол интеллект өзге болмыстың көшірмесі емес пе?

Біз дайынбыз ба – сандыққа, сандырақсыз?

Қазақстанда «Жасанды интеллект тұжырымдамасы» әзірленіп, бірнеше министрлік жобаларды қолға алды. Бірақ бұқара не біліп отыр? ЖИ қай саланы өзгертеді, кімнің жұмысын жеңілдетеді, қай жерде орны толмас салдарға әкелуі мүмкін? Бұған қоғам толықтай дайын ба?

Жалпы ЖИ – құрал. Ал құралдың қайда жұмсалатыны – адамның өз қолында. Біз егер оны білім, медицина, экология, ғылым жолына пайдалансақ – ұтатын ұлтпыз. Ал егер оны тек тендер мен тез табысқа арнасақ – жасанды интеллект емес, жасандылықтың заманы орнайды.

Қорытынды орнына

Жасанды интеллект – біздің болашақтағы көршіміз емес. Ол бүгіннен бастап бізбен бір кеңседе, бір сыныпта, бір сот залында отыр. Біз оны танып үлгермесек, ол бізді баяғыда-ақ танып алды. Қазір таңдау кезеңі: біз ЖИ-ді меңгереміз бе, әлде ол бізді меңгере ме? Ұлттық мүдде, тіл, тәуелсіз сана үшін бұл сұрақ – ертең емес, бүгін шешілуі керек сауал.

Цифрлық дәуір келді. Бірақ онымен бірге қауіп те келді. Енді білім ордалары – тек оқу емес, ақпарат соғысының да майданы. Кибершабуылдар, фишинг, деректердің ұрлануы, жалған мәлімет тарату – осының бәрі мектеп пен университет қабырғасынан бастап төніп тұрған қауіп. Ал екінші жағынан, жасанды интеллект (ЖИ) технологиялары білім беру саласына тың серпін беріп, оқыту мен бағалау үрдісін түбегейлі өзгертуге мүмкіндік беріп отыр. Яғни, білім беру екі әлемнің тоғысында тұр – қауіп пен мүмкіндік.

Бүгінгі оқушылар мен студенттер – цифрлық тумалар. Олардың оқу кеңістігі – Google, YouTube, ChatGPT, TikTok араласқан аралас орта. Бірақ осы құралдармен жұмыс істеу мәдениеті мен қауіпсіздік әлі толық қалыптаса қойған жоқ. Қазақстанда 2023 жылы кибершабуылдардың 22%-ы білім беру мекемелеріне бағытталған деген дерек бар. Бұл – банктер мен мемлекеттік құрылымдардан кейінгі үшінші орын. Себебі білім беру ұйымдары – үлкен деректер базасы. Оқушылардың жеке мәліметтері, ата-ана деректері, ішкі академиялық жүйелер – бәрі шабуыл нысанасына айналады. Мәселен, 2022 жылы Алматыдағы бір жоғары оқу орнының ішкі серверіне хакерлер шабуыл жасап, 5 мыңнан астам студенттің деректері желіге тараған.

Киберқауіпсіздік тек хакерлік шабуылдан қорғану емес. Ол – фишингтен бастап әлеуметтік инженерия, deepfake, жалған сілтемелер, зиянды қосымшалар, гаджеттер арқылы тыңшылық, т.б. қауіп түрлерін қамтитын кешен. Оқушыға жалған олимпиадаға қатысу туралы хат келуі, мұғалімнің телефонына вирус жұғуы – бәрі киберқауіптің қарапайым көрінісі. Ал мұндай шабуылдарға қарсы тұру үшін тек техникалық қорғаныс емес, цифрлық гигиена мен медиасауаттылық керек. Бұл екі түсінік әлі де кең тарала қойған жоқ.

Халықаралық тәжірибеде киберқауіпсіздік білім берудің ажырамас бөлігіне айналған. Мысалы, Эстонияда 6-сыныптан бастап кибергигиена пәні оқытылады. Финляндияда медиасауат мектеп бағдарламасына енген. АҚШ-та K-12 жүйесінде әр сыныпқа бейімделген киберқауіпсіздік модульдері бар. Ал Қазақстанда бұл бағытта алғашқы қадамдар жасалып жатыр. «Цифрлық сауаттылық» факультативтік сабақ ретінде енгізілсе де, оның ауқымы мен тереңдігі жеткіліксіз. Мектептер мен колледждерге нақты қауіп жағдайында әрекет етуді үйрету, фишингті тану, қауіпсіз пароль құрастыру, қоғамдық Wi-Fi-да жұмыс істеу тәртібі секілді базалық машықтар жүйелі түрде оқытылуы тиіс.

2023 жылы Қазақстанда «Киберқауіпсіз Қазақстан» тұжырымдамасы қабылданып, оған білім беру мекемелеріндегі деректер қауіпсіздігі де енгізілді. Онда мектептер мен ЖОО-лардың ақпараттық жүйелерін тексеру, ішкі IT инфрақұрылымды жаңғырту, оқушылар мен мұғалімдерді оқыту көзделген. Сонымен қатар, «KZ-CERT» қызметі арқылы білім мекемелеріне шабуыл тіркелген жағдайда тез әрекет ету жүйесі құрылуда. Бұл – оң қадам. Бірақ әзірге техникалық қорғаныс құралдарының барлығы қолжетімді емес. Кейбір ауыл мектептері Wi-Fi роутерін де ата-аналардың көмегімен алған. Ондай жағдайда киберқауіпсіздік қайдан болсын?

Енді екінші тарап – жасанды интеллект. ChatGPT, Grammarly, Khanmigo, Scribe, Google Gemini, Copilot сынды ЖИ құралдары білім беру жүйесіне белсенді енуде. АҚШ-та мұғалімдердің 47%-ы күнделікті сабақ жоспарлауда ЖИ қолданады. Ұлыбританияда ЖИ арқылы жеке білім беру траекториясы құрастырылуда. Үндістанда NEP 2020 реформасы аясында әр оқушының прогресін ЖИ арқылы бақылайтын жүйе енгізіліп жатыр. Қазақстанда да кейбір жеке мектептер ChatGPT-ті эссе тексеру мен тіл үйретуде қолданып үлгерді.

ЖИ құралдарының артықшылығы – жекелеу, бейімдеу және масштабтау. Яғни, бір сыныпта 30 оқушы болса да, әрқайсысына жеке тапсырма, жеке кеңес беру – бұрын тек мұғалімнің арманы еді. Енді бұл ЖИ арқылы мүмкін болып отыр. Сонымен қатар, қате жіберу үлгісін тану, оқушының миға қонбайтын тақырыптарға оралып отыруы, мазмұнды визуалдау – осының бәрі ЖИ-дің көмегімен жеңілдейді. Google-дың жаңа Project Tailwind моделі оқушының жазған конспектісін автоматты түрде қорытындылап, тест жасай алады. Grammarly немесе Scribe сияқты құралдар жазу машығын жетілдіруге көмектеседі.

Дегенмен, ЖИ-дің білімге әсері тек оң бола бермейді. Тексерілмеген дерек, жалған ақпарат, оқушының ойлау қабілетінің азаюы, эссе мен есептерді түгел ЖИ-ге жаздыру – бұл да қауіп. Сонымен қатар, жеке деректердің сақталуы, ЖИ құралдарының оқушы мінез-құлқына әсері секілді моральдық сұрақтар туындайды. Сондықтан ЖИ-мен жұмыс істеу мәдениетін де қалыптастыру қажет. Мұғалім – бағыттаушы, ЖИ – көмекші. Бұл ара-жігін ажырату өте маңызды.

Қазіргі таңда кейбір елдер мектептер мен ЖОО-ларда ЖИ қолдануға қатысты нақты ереже бекітіп үлгерді. Мысалы, Францияда ChatGPT мектептерде қолданылмайды, бірақ ЖОО-ларда бақылауда рұқсат. АҚШ-та ЖИ құралдарын пайдалану оқу саясатына енгізілген: кей колледждерде тапсырмада ЖИ пайдаланылғаны міндетті түрде көрсетілуі тиіс. Қазақстанда әзірге бұл – сұр аймақ. Яғни, ЖИ қолданған-Қолданбағанын тексерудің жолы жоқ. Бұл – болашақта плагиат пен білімнің сапасына қатысты мәселелерге әкелуі мүмкін.

Білім беру жүйесінде ЖИ мен киберқауіпсіздік қатар дамуы тиіс. Бірі – тиімділік пен дербестікке жетелейді, екіншісі – қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Бұл екеуінсіз қазіргі білім беру – әлсіз әрі болашағы бұлыңғыр жүйе. Сол себепті ЖИ құралдарын пайдалану мәдениеті мен цифрлық қауіпсіздік – мектеп партасынан басталуы қажет.

Қорытқанда, оқушының браузеріндегі іздеу жолы – енді жай ақпарат теретін терезе емес. Ол арқылы шабуыл да, шабыт та келуі мүмкін. Қайсысын таңдайтынымыз – жүйе мен ұстазға байланысты.

Кейінгі 30 жылда биік мінбердің бәрінен айтылатын ең асқақ ұран «тұрақтылықты қамтамасыз ету» дейтін жаттанды сөз болды. Дау жоқ, тұрақтылық – кез келген елдің тіршілігіне ауадай қажет құбылыс. Бірақ оның қажеттігін сөзбен дәріптеп, оймен өлшеу бар да, іргесін іспен бекіту бар. Бізде осылардың алғашқысы басым сипат алып, кейінгісі кенже қалғанын Жаңаөзен және Қаңтар оқиғалары көрсетіп кетті. 
Өз тарихында осындай ауыр кезеңдерді өткерген тәуелсіз Қазақстанның ендігі тұрақтылығына қандай құбылыстар мен факторлар кері әсер етуі мүмкін? Біз бұл сұрақты ет пен сүйектен жаралған сарапшыларға емес, жансыз жасанды зейінге қойып көрдік. Өйткені ел алдында жүрген сарапшы біткеннің тұрақтылық туралы айтқан пайымдары интернетте толып тұр. Жасанды интеллект осы мол мәліметтің ішінен қандай мәйек сүзіп шығаратыны қызық болды. 
Сонымен, жасанды зейін Қазақстан тұрақтылығына қандай құбылыстардан қауіп көреді?
ChatGPT-дің пайымдауынша, елдің тұрақтылығына сызат түсіре алатын төрт қатер бар.
Біріншісі – экономикалық қатер. 
«Қазақстан табиғи ресурстардың экспортына тәуелді. Әсіресе мұнай мен газдың экспортына кіріптар. Бұл оны қуат тасымалдаушы ресурстар  бағасының алдында осал етеді. Экономиканы әртараптандыру және шикізат кірістеріне тәуелділікті қысқарту елдің басым бағыттары бола бермек», - деп жазады жасанды зейін.
    Екінші қатер – әлеуметтік қырлар. 
    «Елде этникалық және мәдени алуандық бар. Бұл кейде шиеленістер көзіне айналуы мүмкін. Мұндай әр алуандықты басқару ұдайы бақылау мен қолдауды қажет етеді», - делінген ChatGPT сараптамасында.
    Үшінші қатер – саяси мәселелер.
«Постсоветтік кеңістіктегі елдердің әрқайсысында саяси өзгерістер түрлі деңгейде жүріп жатқандықтан елдің ішінде тұрақтылықты сақтау маңызды. Ол үшін құқықтық, институционалдық дамуды қамтамасыз етіп, азаматтардың құқығын қорғау, азаматтық қоғамды қолдауды қажет», - деп топшылайды жасанды зейін. 
Төртінші қатер – халықаралық қатынастар. 
«Қазақстан өзінің халықаралық мәртебесін нығайтып, өңірлік, халықаралық бастамаларға белсенді қатысуға ұмтылып келеді.  Бұл түрлі халықаралық әрекет күштері мен қатысушылардың арасында теңгерімді саясат жүргізу қабілетін қажет етеді», - дейді  ChatGPT.
Бұл тезистерді жаны жоқ, жасанды зейін айтып отырғанымен ет пен сүйектен жаралған, жаны бар ақыл иесі ретінде біз де келісеміз.
Әсіресе Қаңтар оқиғасы бұған дейін тұрақтылық туралы айтылып келген ұрандар мен пайымдардың шындықтан алшақ екенін көрсетті. Тұрақтылық экономиканың дамуына емес, экономикалық даму тұрақтылықтың орнығуына қызмет ету керек болғанын көріп отырмыз. 
Қаңтар оқиғасынан кейін ел ішінде олигарх аталып кеткен қалталы қазақстандықтармен кездескен Президент Қасым-Жомарт Тоқаев елдің минералдық ресурстарын сатудан түскен кіріс азаматтар арасында әділетті бөліну керектігін айтты. Кейін бұл бастама «Әділетті Қазақстан» тұжырымдамасына ұласты. Ал жалпыұлттық референдумнан Конституцияға Қазақстан жерінің асты мен үстіндегі байлық халықтың меншігі екені туралы тармақ қосылды.
ChatGPT-дің «экономикалық қатер» дейтін категориясына осыны да қосуға болады. Ал ел экономикасының қазіргі құрылымын реформалап, әртараптандыру үшін саяси жігермен бірге қомақты қаражат керек. Бюджетінің шығысы кірісінен үлкен қазіргі Қазақстан үшін бұл межені еңсеру қиын мәселеге айналып барады. Бюджеттің тапшы тұсын жылдар бойы заңсыз иемделген активтерді мемлекетке қайтару арқылы толтыруға болады. Бұл мақсатпен Бас прокуратура жанынан тұтас құрылым жасақталып, жұмыс істеп жатыр. Былтырғы жылдың қорытындысында заңсыз активтерді қайтару қолға алынғаннан бері 1 млрд долларға жуық байлық мемлекет меншігіне өткені айтылған еді. Ал 2024 жылдың басынан бері 63 млрд теңге елге қайтқан. Жалпы ішкі өнімі 260 млрд долларға таяу Қазақстан экономикасы үшін 1 млрд доллар қосымша қаражат деген соншалық үлкен сома емес. Мұндай қаражатпен экономиканы әртараптандыру әзірге мүмкін емес. Әйтсе де, елдегі стратегиялық активтердің бәрін бойына шоғырландырған «Самұрық-Қазына» қорын реформалау бағытындағы жұмыстар экономиканы әртараптандыру жұмысы макроэкономикалық ауқымда қолға алынғанын көрсетеді. 
Жасанды зейін елдегі этникалық және мәдени алуандық үнемі бақылау мен қолдауды қажет ететінін ескертіп отыр. Кейінгі кезде Қазақстан халқы ассамблеясын таратып жіберу туралы бастамалар әлеуметтік желіде өте танымал болғанына қарамастан мемлекеттің  бұл институтты шашау шығармай ұстап отырғаны да осыдан.
Постсоветтік кеңістіктегі елдердің саяси даму деңгейі әр түрлі болуы тұрақтылыққа қалай әсер ететінін Ресей мен Украинадағы жағдайдан көруге болады. Батыстың демократияны ту еткен бағыты мен Мәскеудің амбициясы түйіспеуінен бірнеше жылға созылған соғыс жалғасып жатыр. Бұл орайда алаш көсемі Әлихан Бөкейхан айтты дейтін өсиет өзекті. Ресейге демократия келмейінше, қазақ даласы дамудың даңғылына түспейтінін болжаған қайраткер өзінің еркіндік жолындағы күресін Ресейді патшалық жүйеден азат етуге атсалысудан бастағанын тарихтан аян.
Қазақстанның халықаралық бастамаларға белсенді қатысуынан тұрақтылыққа қандай қатер төнуі мүмкін?  Бұл жерде ChatGPT-дің Еуразиялық экономикалық одақ аясындағы интеграция мен «Бір белдеу, бір жол» мегажобасының түпкі мақсатын, түркі интеграциясының шынайы әлеуетін, алпауыт экономикалардың кезек-кезек «С5+1» форматында форумдар өткізумен әуестеніп кеткенін меңзеп отырғаны белгілі.