Бүгінгі бала – кешегі баладан бөлек. Ол енді теледидардың алдында мультфильм күтіп отырмайды. Оның алдында YouTube тұр. TikTok тұр. Netflix те бар. Бірақ бір сұрақ көкейде: бұл платформалар балаға не үйретіп жатыр? Қазақ баласының санасын кім қалыптастырып жатыр? Міне, дәл осы сұраққа жауап іздеу – уақыт талабы.
Сандар сөйлесін: дүниежүзінде балалар күніне экран алдында 30 пайыз уақытын өткізеді екен. Үштің бір бөлігі. Ол экраннан не көрсе, соны көкірегіне тоқиды. Өркениетті елдер осыны әлдеқашан түсінген. Мәселен, Жапония баласына ұлттық дәстүр сіңірген анимация жасайды. АҚШ – танымдық сериалмен тәрбиелейді. Қытай – патриоттық мультфильм көрсетеді. Бұл елдер экранды тек ойын-сауық емес, идеология құралы деп қабылдайды. Біз ше?
Бізде қазақ тіліндегі балалар контенті әлі де тапшы. Балалар YouTube-та орысша, ағылшынша сөйлеп, соны жаттап өсіп келеді. Қазақша мультфильм іздеген ата-ана таба алмай сабылады. Қазақ баласы қазақша ертегі тыңдауға емес, шетелдік суперқаһармандармен таң атқызып жүр. Ұлттың рухани шекарасын қорғау осы экраннан басталуы керек еді...
Әйтсе де, үміт бар. Соңғы жылдары отандық контентте қозғалыс байқалады. 2010 жылы құрылған «Balapan» арнасы қазақша мультфильм мен бағдарламалар шығарып, балалардың жүрегін жаулап үлгерді. Бір зерттеуде тіпті «Balapan» шетелдік Nickelodeon мен TiJi-ді артта қалдырған. Демек, өзіміз де жасай аламыз.
2022 жыл – Балалар жылы болды. Үкімет нақты қадамға барды. Әлемдік контентті қазақша дыбыстау қолға алынды. Спанч Боб, Құтқарушы күшіктер, Қауіпті Генри... барлығы қазақша сөйледі. Бұл – стратегиялық бетбұрыс. Тіл үйретудің ең тиімді жолы – қызықты мазмұнмен беру.
Бірақ мәселе мұнымен бітпейді. Отандық анимацияның 80%-ы – мемлекеттік қаржыға тәуелді. Жеке инвестор аз. Себебі бұл сала табыс әкелуі баяу, тәуекелі көп. Сондықтан мемлекет қолдауды тоқтатпау керек.
Контент жасаушылар да қарап отырған жоқ. YouTube-та Torghai TV, Shańyraq секілді арналар қазақша ән мен әліппе үйретіп жүр. Мысалы, Torghai TV-дің «Аю» әнін 85 миллионнан астам адам көрген. Бұл – аудитория бар екенін білдіреді. Бірақ сарапшылар ғылыми, тіл үйрететін материалдар әлі де аз дейді. Ендеше, бұл – келесі қадам.
Платформалар да көбейіп жатыр. Qzone атты қазақша стриминг платформа іске қосылды. Балаларға арналған фильмдер, аудиоқойылымдар, дубляждалған мультфильмдер – бәрі бір жерде. Бұл – медиакеңістіктегі ұлттық қауіпсіздікті сақтау жолындағы маңызды бастама.
Әлем не істеп жатыр? АҚШ-тың Юта штаты ата-ананың рұқсатынсыз әлеуметтік желіге кіруге тыйым салды. Франция – мектепте смартфон қолдануға тыйым салды. Ұлыбритания – зиянды контентке айыппұл салады. Қырғызстан – тіпті TikTok-ты толығымен бұғаттады. Ал біз ше?
Қазақстан да қарап отырған жоқ. TikTok-пен келісімге келіп, 13 жасқа толмағандардың аккаунтын жойып жатыр. 2024 жылы 1,9 миллион аккаунт өшірілді. YouTube – Kids бөлімшесін ашты. Instagram – ата-аналық бақылау енгізді. Бірақ толық қауіпсіздік жоқ. Сол үшін ата-ананың медиасауаты маңызды.
Жаһандық тәжірибе көрсеткендей, балаға экраннан не көрсетеміз – болашақ соған байланысты. Сондықтан контентті сүзгіден өткізу керек. Қауіпті ойын, зорлық, кибербуллинг – мұның бәріне заңдық тосқауыл қажет. Сонымен қатар, тәрбиелік-түсіндіру жұмыстары да қатар жүруі тиіс.
Аудитория не қалайды? Қазір бала теледидар күтпейді. Ол YouTube-та өзі таңдаған роликті қарайды. TikTok – бірінші орында. Көпшілігі – ойын-сауық. Танымдық контент аз. Демек, сапалы әрі тартымды формат қажет. Торғай ТВ-ның миллиондаған қаралымы – соның дәлелі.
Сапа дегеніміз не? Біріншіден, тіл – түсінікті болу керек. Қазіргі бала Disney мен Netflix-ті көріп өсті. Сондықтан анимацияның сапасы да жоғары болуы шарт. Екіншіден, интерактивтілік маңызды – қысқа мультфильм, ойын элементі бар контент артық. Үшіншіден, жасөспірімдер аудиториясына арналған арнайы жобалар қажет. Олар үшін не балаға арналған, не ересектерге арналған өнімдер қызықсыз.
Болашақта не істеу керек? Мемлекет отандық студияларға қолдау көрсетуі керек. Шетелдік арналарды қазақшалау тәжірибесі сәтті болды. Енді өз өнімімізді қолдау қажет. Заңмен реттеу де маңызды. Платформалармен келісім, жасанды интеллект көмегімен модерация – бәрі іске қосылуы тиіс. Ата-аналар – ең басты фильтр. Бала не көріп жүр? Кімнен үйреніп жүр? Соған мән беретін уақыт келді.
Қорыта айтқанда, балаларға арналған контент – жай қызық үшін жасалатын дүние емес. Бұл – болашаққа салынған инвестиция. Ұлттың болмысын қалыптастыру алаңы. Егер біз бүгін балаға сапалы өнім бере алмасақ, ертең экраннан өзімізге жат мінезді ұрпақ көруіміз мүмкін. Сондықтан әр сағат, әр мазмұн – жауапкершілік.
Экран алдындағы ұрпақтың болашағы – біздің бүгінгі шешімімізге байланысты.