«وقۋلىق – ۇستازدىڭ دا، وقۋشىنىڭ دا اقىلشىسى»
ا.بايتۇرسىن ۇلى ءبىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميالىق كەڭەسىنىڭ مۇشەسى، «TIL» /تۇركى ءىلىمى/ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى، حالىقارالىق (ISTES) «International Society for Technology، Education and Science» عىلىمي جۋرنالىنىڭ رەداكسيالىق كەڭەس مۇشەسى، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى، عالىم-ۇستاز گۇلباھرام قۇلنازاروۆامەن سۇحبات
- گۇلباھرام سۇلتان قىزى، بۇگىندە ءسىز تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا تۇرىپ جاتقان عالىمسىز. ءوزىڭىز باسشىلىق ەتەتىن «TIL» /تۇركى ءىلىمى/ ورتالىعى جىلدا تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ارتتىرۋ ماقساتىندا ەكى ەلدىڭ جوو وقىتۋشىلارى مەن مەكتەپ، كوللەدج مۇعالىمدەرى اراسىنداعى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن، سەمينارلار مەن دارىستەرىن ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. وسى تۋرالى تولىقتاي ايتا كەتسەڭىز؟
- بۇگىندە قازاقستان ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىندا كوپتەگەن الەم ەلدەرىمەن قاتىناستار ورناتقان. ونىڭ ىشىندە اقش، ەۋروپا، ورتا ازيا ەلدەرى مەن ەاەو-نىڭ وزىق وقۋ وردالارى بار.
ابىلاي حان اتامىز: «بىلەككە سەنەر زاماندا ەشكىمگە دەس بەرمەدىك. بىلىككە سەنەر زاماندا قاپى قالىپ جۇرمەلىك!» دەگەندەي، بۇگىنگى ءبىلىم مەن عىلىم زامانىندا الەمنىڭ وزىق تاجىريبەلەرىن ۇيرەنىپ-مەڭگەرمەسەك، ءومىر دەگەن ۇلى كوشتە ءوز سىباعامىزدان ايىرىلىپ قالارىمىز ءسوزسىز. قازىرگى جاھاندانۋ كەزەڭىندە وقشاۋلانۋ قيىن، ءارى بۇل قاجەت تە ەمەس. ەۋروپانىڭ جانە ءوزىمىزدىڭ تامىرلاس، باۋىرلاس تۇركيا ەلىنىڭ عىلىمي-تەحنيكا سالاسى، ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى كوپتەگەن ارتىقشىلىقتارعا يە ەكەندىگى تالاس تۋدىرمايتىن اقيقات. مۇنداي وزىق تاجىريبەدەن ۇيرەنۋدىڭ قاجەتتىگى مەن تيىمدىلىگى ەشقانداي قارسىلىق تۋعىزبايدى، كەرىسىنشە باۋىرلاستىعىمىزدى بەكەمدەپ، ىقپالداستىعىمىزدى نىعايتا تۇسەدى. وسى ماقساتتا اشىلعان «TIL» /تۇركى ءىلىمى/ ورتالىعىمىز تۇركيا مەن قازاقستاننىڭ ءبىلىم سالاسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى، ياعني عىلىم مەن ءبىلىم ساپاسىن ارتتىرىپ، ەكى ەلدىڭ جوو وقىتۋشىلارى مەن مەكتەپ، كوللەدج مۇعالىمدەرى اراسىنداعى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارىن، سەمينارلار مەن دارىستەرىن (قازاق - تۇرىك تىلىندە) جىل سايىن تۇركيانىڭ ءار قالاسىندا ۇيىمداستىرىپ كەلەدى. اتاپ ايتساق، تۇركيانىڭ كونيا قالاسىندا 2022 جىلدىڭ 14-26 اقپانىندا «وقىتۋدىڭ زاماناۋي فورمالارى مەن ادىستەرى: ىزدەنىستەر مەن شەشىمدەر» اتتى حالىقارالىق سەمينار، 9-10 ساۋىرىندە «قازاقستان مەن تۇركيانىڭ جالپى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ وزىق ۇلگىلەرى مەن تاجىريبەلەرى» اتتى حالىقارالىق ءعىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرىلىپ، ەلەكتروندى جيناعى شىعارىلدى. قاتىسۋشىلارعا تۇركيا مەملەكەتىنىڭ بەدەلدى، تاجىريبەلى پروفەسسورلار تاراپىنان حالىقارالىق سەرتيفيكاتتار تابىس ەتىلدى.
ورتالىعىمىز تۇركيادان قازىرگى قوعامنىڭ، جاستاردىڭ ءبىلىم الۋداعى ماقسات-مۇراتىنىڭ وزگەرگەنىنە وراي، جاڭا تەحنولوگيامەن قازاقستاندىق وقىتۋشىلار مەن مۇعالىمدەردىڭ وتىنىشتەرىنە، تالاپتارىنا ساي اعىلشىن تىلىندە ەلەكتروندى كىتاپتاردى شىعارىپ جاتىر.
- «TIL» /تۇركى ءىلىمى/ ورتالىعىنىڭ الدا قانداي جوسپارلارى بار؟
- جوعارىدا اتاپ وتكەنىمدەي، قازاقستان مەن تۇركيا ەلىنىڭ جوو وقىتۋشىلارى مەن مەكتەپ، كوللەدج مۇعالىمدەرى اراسىنداعى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ كۋرستارى، سەمينارلار مەن دارىستەرى، سيمپوزيۋم مەن كونفەرەنسيالارى قازاق جانە تۇرىك تىلىندە عانا وتەدى، ءوز اۋدارماشىلارىمىز بار. ءبىزدىڭ ەلدە قازاق، تۇرىك ءتىلىن قاتار مەڭگەرگەن عالىمدار، وقىتۋشىلار، ۇستازدار قۇدايعا شۇكىر، جەتەرلىك. كوپتىلدىلىك – ادامدى ىسكەرلىك قارىم-قاتىناس داعدىلارىنا، سەرىكتەستىك ىنتىماقتاستىققا، ەڭبەك نارىعىنداعى باسەكەگە قابىلەتتىلىكتى ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدى. سونداي-اق كوپتىلدى مەڭگەرۋ ادامنىڭ ءومىر جولىنا، قارىم-قاتىناسىنىڭ كەڭەيۋىنە، مادەنيەتتىڭ ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرىنە، ءارتۇرلى حالىقتىڭ ۇلتتىق داستۇرىمەن تانىسۋىنا دا ۇلكەن مۇمكىندىك بەرەدى. وسى تۇرعىدان ورتالىعىمىزعا تۇرىك عالىمدارى تارابىنان «قازاق ادەبي ءتىلىن ۇيرەنۋگە» دەگەن ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتىر. بولاشاقتا سونى قولعا الساق دەگەن ويدامىز. ارينە، ءتىل ۇيرەنۋ وڭاي ەمەس، دەسە دە ءبىر ءتىلدى بىلگەن ادامعا ەكىنشى، ءۇشىنشى ءتىلدى ۇيرەنۋ وڭايعا تۇسەدى. ادام شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ بارىسىندا، جاڭا ءبىر الەمنىڭ، وركەنيەتتىڭ ىشىنە كىرىپ، تانىسا باستايدى، ياعني ادامنىڭ اقپاراتتىق، مادەني جانە ەكونوميكالىق ويى كەڭەيىپ، تانىم-تۇيسىگى ارتا تۇسەدى، ەڭ باستىسى مىنانداي مۇمكىندىكتەرگە:
1.باسقا مەملەكەتتىڭ (حالىقتىڭ) وكىلىمەن ەشقانداي اۋدارماشىسىز تىكەلەي قارىم-قاتىناس جاساپ، سويلەسىپ، وي ءبولىسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى؛
2.سول تىلدەردە بەرىلگەن اقپاراتتى، عىلىمي ماعلۇماتتاردى تولىق يگەرۋگە، ءتۇپنۇسقادا وقۋعا مۇمكىندىگى كوپ بولادى؛
3.حالىقارالىق دەڭگەيدەگى كونفەرەنسيالار مەن سيمپوزيۋمدەرگە قاتىسىپ، باسقالارمەن تىلدەسۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى.
- جالپى ەكى ەلدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندەگى قانداي ەرەكشەلىكتەر مەن ارتىقشىلىقتاردى اتاپ وتەر ەدىڭىز؟
- قازاقستاننىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى ليسسابون كونۆەنسياسىنا، باتىس ەۋروپانىڭ سوربون دەكلاراسياسىنا، 2010 جىلى ەۋروپانىڭ 30-عا جۋىق ەلدەرىمەن بىرگە بولون دەكلاراسياسىنا كىردى. بولون دەكلاراسياسىنا تۇركى حالىقتار اراسىنان قازاقستاننان باسقا تۇركيا مەن ازەربايجان ەلى دە بار. بۇل پروسەستىڭ جاستاردى، وقىتۋشىلاردى باسقا ەلدەرگە جىبەرۋ، ءبىلىم تاجىريبە الماستىرۋ اسپەكتىسى وتە دۇرىس ويلاستىرىلعان دەپ ەسەپتەيمىن.
تۇركيا 2012 جىلى بولون دەكلاراسياسىنا كىرىپ، سول جىلدىڭ 1-ناۋرىزىنان باستاپ ءبىلىم بەرۋدىڭ 4+4+4 (12 جىلدىق) مودەلىمەن جۇمىس جاساسا، ءبىزدىڭ ەلىمىز ءالى كۇنگە دەيىن ءبىلىم جۇيەسىنىڭ 4+5+2 (11 جىلدىق) مودەلىمەن جۇمىس ىستەپ كەلەدى. كەيبىر ارناۋلى مەكتەپتەر بولماسا، نەگىزىنەن جاپپاي 12 جىلدىق (4+6+2) ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنە تولىق كوشە الماي كەلە جاتىرمىز. تۇركيانىڭ 4+4+4 مودەلى:
· باستاۋىش – ( Ilkokul) 4 جىل -1، 2، 3، 4 سىنىپتار
· ورتا مەكتەپ – ( Ortaokul) 4 جىل – 5، 6، 7، 8 سىنىپتار
يمام-حاتيب ورتا مەكتەبى دە بار، ياعني وندا 5، 6، 7، 8 سىنىپ وقۋشىلىرى قۇران كارىم، پايعامباردىڭ ءومىرىن، اقيدا، فيھق ساباقتارىن وقيدى.
· ليسەي (Lıse) مەن كوللەدج 4 جىل – 9، 10، 11، 12 سىنىپتار. ليسەي مەن كوللەدجدەر بالالاردى جوعارى ءبىلىم الۋعا، كاسىپكە، ولاردىڭ ومىرگە دەگەن قىزىعۋشىلىقتارى مەن داعدىلارىن ىسكەرلىك قابىلەتتەرىنە سايكەس دايىنداۋعا باعىتتالعان. ليسەي مەن كوللەدج نەگىزىنەن بىرنەشە باعىتتا، اتاپ ايتساق: شەت تىلدەرى، قوعامدىق عىلىمدار (تاريح، گەوگرافيا ت.ب.)، تەحنيكالىق ليسەي، ونەر كوللەدجى سياقتى ءتۇرلى ماماندىققا دايىندايدى. ا.ەينشتەين: «ءبىلىم بەرۋ جاتتاتۋ ەمەس، اقىلدى ويلاۋعا ۇيرەتۋ» دەپ ايتقانداي، ليسەي مەن كوللەدجدى بىتىرگەن وقۋشىلاردىڭ ءبىرى العان بىلىمدەرىن ارى قاراي جەتىلدىرۋ ءۇشىن جوو تۇسسە، كەيبىرەۋلەرى سول ماماندىعىمەن جۇمىسقا تۇرىپ، جاستايىنان ەڭبەك ەتەدى.
مۇنداعى ءبىر ەرەكشەلىك باستاۋىش، ورتا، يمام-حاتيب مەكتەپتەرى، ليسەي مەن كوللەدجدەر ءارتۇرلى عيماراتتا وقىتىلادى. مىسالى، بىزدە 11 جىلدى ءبىر مەكتەپتە (ءبىر عيماراتتا) وقىسا، تۇركيادا 4+4+4 مودەلى بولەك – بولەك مەكتەپتە (ءارتۇرلى عيماراتتا) وقيدى. وسىلاي وقىتقان مۇعالىمگە دە، وقۋشىعا دا ءتيىمدى. جانە دە ءبىزدىڭ مەكتەپتەردە كەزدەسەتىن «الىمجەتتىك ارەكەتتەر» بولماس ەدى.
تۇركيانىڭ جالپى مەكتەپتەرىندە 4-سىنىپقا دەيىن شەت ءتىلى وقىتىلمايدى، تەك 4 سىنىپتا – 2 ساعات، 5-6 سىنىپتاردا – 3 ساعات، 7-8 سىنىپتاردا – 4 ساعات وتەدى. بالا ەڭ الدىمەن انا تىلىندە تاربيەلەنىپ، وقىپ، ءبىلىم الىپ، ونى تولىق مەڭگەرگەننەن كەيىن عانا ەكىنشى، ءۇشىنشى ءتىلدى ۇيرەتۋگە بولادى دەگەن قاعيدانى قاتتى ۇستايدى. بالاعا جاستايىنان ءتىل ۇيرەتۋدىڭ ارتىقشىلىقتارى دا كوپ، دەسەك تە، انا ءتىلىن تولىق مەڭگەرمەگەن بالا، باسقا ءتىلدى ەركىن مەڭگەرىپ كەتە المايدى. سەبەبى، ءتىل تەك قارىم-قاتىناس جاساۋمەن عانا شەكتەلمەيدى، وندا سول حالىقتىڭ ادەت-عۇرىپى، ءداستۇرى مەن مادەنيەتى، مىنەزى مەن مەنتاليتەتى دە كىرەدى. ونسىز ءتىلدى تولىققاندى مەڭگەرۋ مۇمكىن ەمەس. كەيبىر ارىپتەستەرىمىزدىڭ بالا اقپاراتتىق رەسۋرستارمەن جۇمىس جاساپ، ينتەرنەت جەلىسىنە قوسىلۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە ءۇش ءتىلدى ءبىلۋ كەرەك دەگەن قاتە پىكىرىن بۇگىندە ءتىلى ءالى شىقپاعان بالالار دالەلدەپ ءجۇر. 1 جاسقا تولماعان بالالار ينتەرنەت، كومپيۋتەردى شەت ءتىلىن بىلمەي-اق قوسىپ، قاراپ ءجۇر. سوندىقتان، ءتىلى ءالى تولىق شىقپاعان بالاعا بىرنەشە ءتىلدى ۇيرەتىپ، ودان بولاشاقتا كوپتىلدى تۇلعا قالىپتاستىرۋ دەگەن ۇعىم مۇلدەم دۇرىس ەمەس.
- ءسىزدىڭ ەسىمىڭىز قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە، جالپى تۇركىتانۋ سالاسىندا الاتىن ورنىن انىقتايتىن ۇعىمدار مەن تەرميندەر جانە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عالىمدار جايلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 1998 جىلى شىعارعان «قازاق ءتىلى» ەنسيكلوپەدياسىنا ەنگەنىنەن حاباردارمىز. وسى سالاداعى ەلەۋلى ەڭبەكتەرىڭىز جايلى بىلسەك؟
- بۇگىندە ءتۇبى ءبىر تۇركى حالىقتارى وزدەرىنىڭ ءتول تاريحىن، ءتىلى مەن ادەبيەتىن تاريحي تۇرعىدان قايتا، جاڭاشا تۇرعىدا زەرتتەۋ كەرەك. بۇل – زامان تالابى. ويتكەنى، ءبىز تاريحىمىزدى، ءتىلىمىز بەن ادەبيەتىمىزدى وسى ۋاقىتقا دەيىن ورىس، اعىلشىن، نەمىس عالىمدارىنىڭ ەڭبەكتەرىنە سۇيەنە وتىرىپ زەرتتەدىك، زەردەلەدىك. ەندى مۇنداي قاتەلىككە بوي الدىرماۋىمىز كەرەك. سەبەبى، بۇكىل تۇركى دۇنيەسىندەگى بولىپ جاتقان ۇلكەندى-كىشىلى تاريحي وزگەرىستەردى، ونداعى حالىقتىڭ ءتىلى مەن تاريحىن، ادەبيەتىن سول حالىقتىڭ وزىنەن ارتىق بىلەتىن ەشكىم جوق.
مەن اراب ءبولىمىن 1987 جىلى ءبىتىردىم. 1991-1993 جىلدارى ءال-فارابي اتىنداعى (بۇرىنعى س.م.كيروۆ اتىنداعى) قازاق ۇلتتىق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستاجەر-ىزدەنۋشىسى، 1993-1997 جىلدارى اتالمىش ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اسپيرانتۋراسىن اياقتاپ، 1997 جىلى دوكتور، پروفەسسور، تەولوگ، تۇركولوگ ب.ساعىندىقوۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن 10.02.06 - تۇركى تىلدەرى ماماندىعى بويىنشا «ءحى-حىى عاسىر ادەبي ەسكەرتكىشتەرىندەگى اراب ەلەمەنتتەرى (قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەرمەن سالىستىرىپ تالداۋ)» - دەگەن تاقىرىپتاعى كانديداتتىق ديسسەرتاسيامدى ق ر بجعم ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءا.قايداروۆتىڭ توراعالىعىمەن قورعاپ، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى عىلىمي دارەجەسىن الدىم.
مەنى قازاق ءتىل ءبىلىمىنىڭ الەمدىك دەڭگەيدە، جالپى تۇركىتانۋ سالاسىندا الاتىن ورنىن انىقتايتىن ۇعىمدار مەن تەرميندەر جانە قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عالىمدار جايلى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە مادەنيەت جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ 1998 جىلى شىعارعان «قازاق ءتىلى» ەنسيكلوپەدياسىنا ق ر بجعم ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ سول كەزدەگى ديرەكتورى ق ر ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءا.قايداروۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ەنگىزىپتى. مەن ونى كەيىن ءبىلدىم. دەسەك دە، قازاق ءتىلىنىڭ دامۋىنا ەلەۋلى ۇلەس قوسقان عالىمداردىڭ قاتارىندا ديسسەرتاسيانى 1 جىل بۇرىن عانا قورعاعان مەنىڭ بولۋىم، ارينە مەن ءۇشىن ۇلكەن مارتەبە بولدى.
قازاق ءتىلىنىڭ تاريحىنا قاتىستى: ءحى-حىى عاسىر ەسكەرتكىشتەر تىلىندەگى اراب سوزدەرىنىڭ مورفولوگيالىق جانە لەكسيكو-سەمانتيكالىق ەرەكشەلىكتەرى؛ ءحى-حىى ع. ادەبي ەسكەرتكىشتەرى مەن قازىرگى قازاق تىلىنە ورتاق اراب سوزدەرىنىڭ دىبىستىق ەرەكشەلىكتەرى؛ «قۇتادعۋ بىلىك» پەن «ھيباتۋل حاققايىق» ەسكەرتكىشتەرىندەگى اراب سوزدەرىنىڭ تۇركى سوزدەرىمەن تىركەسۋ قابىلەتى؛ ءحى-حىى عاسىر ادەبي ەسكەرتكىشتەرىندەگى اراب ەلەمەنتتەرى (قازاق تىلىندەگى ورتاق ەلەمەنتتەرمەن سالىستىرىپ تالداۋ)؛ «دۇنيە»، «اقىل»، «حالىق» سوزدەرى تىلىمىزدە قاشاننان بار؟؛ ورتا عاسىر ەسكەرتكىشتەرىنىڭ زەرتتەلۋى؛ مىسىر ديالەكتىسىنە ەنگەن قىپشاق (قازاق) سوزدەرى؛ قولجازبالاردىڭ زەرتتەلۋى: ىزدەنىستەر مەن جاڭا مۇمكىندىكتەر، پروبلەمالار؛ تۇركى تىلدەرىن زەرتتەۋدىڭ قازىرگى كەزدەگى وزەكتىلىگى؛ ورتاعاسىرلىق قىپشاق – وسمان – اراب (مىسىر ديالەكتىسى) مادەني-تىلدىك بايلانىستار؛ Kazak Dili ve Kültürünün Dünya Düzeyindeki Rolü سياقتى ءار ەلدە شىققان 100 اسا ماقالالارىم بار. سونداي-اق ورىسشا-قازاقشا–ارابشا لينگۆيستيكالىق سوزدىگى مەن «قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ جاڭا ادىستەمەسى» اتتى مەتوديكالىق قۇرالىم شىقتى.
عاسىرلار بويى بىر-بىرىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولماعان تۇركى حالىقتارى بۇگىندە جاقىنداي ءتۇستى. وسى تۇستا تۇركى تىلدەرىن (تاريحى مەن قازىرگى ءتىلىن) زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىن ءبىر سۇزگىدەن وتكىزىپ، ءبىر ىزگە سالاتىن (حالىقارالىق تۇركى اكادەمياسى قولعا السا) ۋاقىت كەلگەن ءتارىزدى. ويتكەنى، تۋىستاس تۇركى تىلدەرىنىڭ تىلدىك ەلەمەنتتەرىن (اسىرەسە، شاعاتاي تىلىندە جازىلعان مۇرالارىن) ءار حالىق ءبولىپ جارماي، ورتاق ماسەلە رەتىندە قاراپ، زەرتتەگەن الدەقايدا ماردىمدى ءارى ساپالى بولار ەدى. تۇركى تىلدەرىن بىر-بىرىمەن، باسقا تىلدەرمەن (قازىرگى قازاق ءتىلىن كونە قىپشاق، وسمان، تۇرىك، اراب تىلدەرىمەن) سالىستىرا وتىرىپ، وعان جان-جاقتى تاريحي-لينگۆيستيكالىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ بۇگىندە تاۋەلسىز قازاق ەلىنىڭ باسقا تۇركى حالىقتارىمەن بايلانىسىن نىعايتۋدا ايرىقشا ءرول اتقارادى.
- حالىقارالىق (ISTES) «International Society for Technology، Education and Science» جۋرنالىنىڭ رەداكسيالىق كەڭەس مۇشەلىگىنە وتكەن جالعىز قازاق عالىمى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. رەداكسيانىڭ كەڭەس مۇشەلىگىنە قاي جىلى ءوتىپ ەدىڭىز؟
- حالىقارالىق (ISTES) «International Society for Technology، Education and Science» جۋرنالى رەداكسيانىڭ كەڭەس مۇشەلىگىنە كەز كەلگەن ادامدى المايتىنىن بىلەمىز. الايدا، اللا ءساتىن سالسا، ادام ويلاماعان نارسەنىڭ بولاتىنى راس. حالىقارالىق (ISTES) «International Society for Technology، Education and Science» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورىمەن العاش 2019 جىلدىڭ كۇزىندە تۇركيانىڭ انتاليا قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق سيمپوزيۋمدا كەزدەستىم. وتە قاراپايىم، ءبىلىمدى امەريكاندىق عالىم مەنىڭ قازاقستاننان كەلگەنىمدى، ءوزى ۇيىمداستىرىپ وتىرعان كونفەرەنسياعا وسى ۋاقىتقا دەيىن قازاقستاندىقتاردان ەشكىم قاتىسپاعانىن، قازاق حالقىنىڭ وكىلىن العاش كورىپ وتىرعانىن دا جاسىرمادى. 2020 جىلى COVID-19 پاندەميا باستالىپ، كونفەرەنسيا ونلاين تۇردە ءوتتى، سول قيىن-قىستاۋ كەزىندە كونفەرەنسيانىڭ ماقالالار جيناعىن شىعارۋعا كومەكتەستىم. وسى ەڭبەگىمدى ەسكەرىپ، 2021 جىلى جۋرنالدىڭ رەداكسيالىق كەڭەس مۇشەلىگىنە قابىلدادى (سەرتيفيكاتىن جىبەرىپ). قازاقستاننان عانا ەمەس، جالپى تمد ەلدەرى اتىنان قابىلداپ، ۇلكەن سەنىم ارتتى. وتە جاۋاپتى ءىس.
Scopus جانە Web of Science مالىمەتتەر بازاسىنا ەنگىزىلگەن حالىقارالىق رەسەنزيالانعان (ISTES) «International Society for Technology، Education and Science» عىلىمي جۋرنال سونداي-اق عىلىمي كونفەرەنسيالار ۇيىمداستىرادى، تەحنولوگيا، ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنىڭ وزىق زەرتتەۋ ناتيجەلەرى مەن وزىق تاجىريبەلەرىن (ماقالالارىن) شىعارىپ، تاراتۋعا ىقپال ەتەدى.
- شەت ءتىلدى اۋديتوريادا ۇلكەن تاجىريبەسى بار عالىم رەتىندە بولاشاقتا ءوزىڭىزدىڭ قالىپتاسقان اۆتورلىق ءادىسىڭىزدى جەتىلدىرە وتىرىپ، وقۋلىق شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرسىز. بۇل ءسىزدىڭ قازىرگى شەت ءتىلىن ۇيرەتۋگە ارنالعان وقۋلىقتارعا كوڭىلىڭىزدىڭ تولماعانىنا با، الدە...
- تىلگە بايلانىستى سۇراق تۋىنداعاندا، مەن: «بالاڭىزدى بولاشاقتا كوپ ءتىل بىلەتىن «پوليگلوت» ەتىپ وسىرگىڭىز كەلسە، وندا بالاڭىزدى مىندەتتى تۇردە قازاق مەكتەبىنە بەرىپ، قازاق تىلىندە وقىتىڭىز» دەيمىن. ونىڭ وزىندىك سەبەبى دە بار: قازاق ءتىلىن، ونداعى ءتول 9 (ءا، ق، ع، ڭ، ءو، ھ، ۇ، ءۇ، ءى) دىبىستى ەركىن ءارى دۇرىس ايتا بىلەتىن بالا باسقا شەت تىلدەرىن دە وڭاي ءارى تەز مەڭگەرەدى. 9 (ءا، ق، ع، ڭ، ءو، ھ، ۇ، ءۇ، ءى) ءتول دىبىسىمىز الەمنىڭ بارلىق تىلىندە كەزدەسەدى. قازاق ءتىلىن وتە جاقسى بىلەتىن جاستارىمىز شەت ءتىلىن جىلدام ءارى تازا مەڭگەرەدى. مۇنى ءوز ءتاجىريبەمىزدەن دە، ءتىل ۇيرەتىپ جۇرگەن باسقا ەلدىڭ ۇستازدارى دا مويىنداپ، ايتىپ جۇرگەندەرىنەن دە بىلەمىز. مىسالى، تىلىمىزدەگى «ق»، «ءا»، «ھ» دىبىستارى اراب ءتىلىنىڭ ەڭ قيىن، كوپشىلىگى ايتا المايتىن دىبىسى بولسا، ءبىز ءۇشىن ول ەشقانداي قيىندىق تۋعىزبايدى. سونداي-اق تىلىمىزدەگى «ع»، «ءو»، «ڭ» دىبىستارى فرانسۋز تىلىندە، ال «ۇ» مەن «ءۇ» دىبىستارى تۇرىك تىلىندە وتە ءجيى قولدانىلادى. قازاق جاستارىنىڭ كوپتىلدى مەڭگەرۋىنە دىبىستاردىڭ دۇرىس ايتىلۋى، اۋىز قۋىسىنىڭ تۋعاننان سول دىبىستارعا بەيىمدەلۋى، ارتيكۋلياسياسى، ياعني سويلەۋ مۇشەلەرىنىڭ دىبىس شىعارۋداعى اتقاراتىن قىزمەتى، ۇندەستىگى ت.ب. ۇلكەن اسەر ەتەدى. كەرىسىنشە، قازاق ءتىلىن ۇيرەنەتىن شەتەلدىكتەرگە ءبىزدىڭ ءتول دىبىستارىمىز كوپتەگەن قيىندىقتار تۋدىرادى، ويتكەنى ول تىلدەردە مۇنداي دىبىستار جوق. مىسالى، جوعارىدا ءسوز ەتكەن، ارابتار ءبىزدىڭ «ق»، «ھ» دىبىستارىمىزدى جاقسى ايتقانىمەن، «ۇ»، «ءۇ»، «ڭ» ت.ب. دىبىستارىنا كەلگەندە كادىمگىدەي قاتتى قينالادى. ويتكەنى، ولاردىڭ اۋىز قۋىسى ول دىبىستاردى شىعارا المايدى، ياعني تىلدەگى دىبىستاردى بۇزىپ سويلەۋ (اكسەنت) سودان پايدا بولادى.
قازاق، اراب تىلدەرىنەن ءدارىس بەرىپ كەلە جاتقانىما 35 جىلدان استى. بۇگىندە قازاقستاندىق شاكىرتتەرىمنىڭ الدى دوكتور، پروفەسسور، رەكتور، دەپۋتات. ال، قازاق ءتىلىن وقىپ، ۇيرەنگەن شەتەلدىك شاكىرتتەرىمنىڭ اراسىنان ەرەكشە ەستە قالعانى جاپوندىق «جاپونشا – قازاقشا سوزدىكتىڭ» اۆتورى وكاۆا حيروشي مەن ماسۋدجيما جانە ابايدىڭ ولەڭدەرى مەن قارا سوزدەرىن جاتقا بىلەتىن مىسىرلىق ومار. وكاۆا حيروشي بۇگىندە توكيو ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، تۇركولوگ، ال ماسۋدجيما جاپونيا تەليەۆيدەنياسىندا ديماشتىڭ تىكەلەي اۋدارماشىسى بولدى.
بولاشاقتا ءوزىمنىڭ قولدانعان، قالىپتاسقان اۆتورلىق ءادىسىمدى نەگىزگە الىپ، وقۋلىق شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىرمىن. بۇل وقۋلىقتارعا كوڭىلىمنىڭ تولماعانىنان ەمەس، كەرىسىنشە وقۋلىق نەعۇرلىم كوپ بولسا، وزىنە ۇنايتىن وقۋلىقتى تاڭداۋعا مۇمكىندىگى دە سونداي كوپ بولادى. وقۋلىق – ۇستازدىڭ دا، وقۋشىنىڭ دا اقىلشىسى، سوندىقتان ونىڭ بەرىلەتىن ءبىلىمىنىڭ مازمۇنى مەن ساپاسىنا دا جاڭا تالاپتار قويىلىپ وتىر.
ەلىمىزدىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە، اسىرەسە جاڭا فورماتتاعى وقۋلىقتارعا جاسالىنىپ جاتقان رەفورمالار ەركىندىككە ەتى ۇيرەنگەن، بولاشاققا جاسار قادامى نىق، وزىنە سەنىمدى، دارىندى ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانىمەن قۇندى.
- ۋاقىت تاۋىپ سۇحبات بەرگەنىڭىزگە راحمەت!
اۆتورى: مارا كەلەس
