قازاق «ءوز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم» دەيدى، جانە بۇل ءسوزدى ءبىز كوبىنە جاي عانا جىلى تىركەس رەتىندە قابىلدايمىز، ءبىراق ونىڭ استارىنا ۇڭىلسەك، بۇل – ادامنىڭ بولمىسىن، ونىڭ ومىردەگى ورنىن ايقىندايتىن تەرەڭ فيلوسوفيا ەكەنىن اڭعارامىز، ويتكەنى ولەڭ توسەگى دەنەگە جايلى بولسا، ءۇي – جانعا جايلى، ال جان تىنىش بولماي، ادام تولىق باقىتتى بولا المايدى.
ءبىز كەيدە ءۇيدى شارشى مەترمەن ولشەپ، ونىڭ باعاسىن نارىقپەن بەلگىلەپ، قولجەتىمدىلىگىن نەسيە شارتتارىمەن ەسەپتەپ ءجۇرمىز، الايدا وسى ەسەپتىڭ اراسىندا ءۇيدىڭ ەڭ باستى ءمانى – ادامنىڭ ىشكى تىنىشتىعى ەكەنى ەكىنشى قاتارعا ىعىسىپ بارا جاتقانىن بايقاماي قالامىز، سوندىقتان دا «ءۇي – مۇلىك» دەگەن تۇسىنىك كۇشەيگەن سايىن، «ءۇي – ءومىر» دەگەن ۇعىم السىرەپ بارا جاتقانداي اسەر قالدىرادى.
قازاق «ءۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەپ بەكەر ايتپاعان، ويتكەنى بۇل جەردە ءسوز تەك باسپانا تۋرالى ەمەس، ادامنىڭ قوعامداعى ورنى، ونىڭ تۇراقتىلىعى مەن ەرتەڭگە دەگەن سەنىمى تۋرالى بولىپ وتىر، ال وسى سەنىم السىرەگەن جەردە كەز كەلگەن الەۋمەتتىك ساياساتتىڭ دا اسەرى شەكتەۋلى بولاتىنى بەلگىلى.
ماسەلە – باسپانادا ەمەس، وعان دەگەن كوزقاراستا
وسى تۇرعىدان قاراعاندا، استانادا ىسكە قوسىلعان Shanyraq جوباسى جاي عانا تۇرعىن ۇيگە قاتىستى كەزەكتى باستاما ەمەس، كەرىسىنشە، قوعامنىڭ باسپاناعا دەگەن كوزقاراسىن قايتا قاراۋعا جاسالعان تالپىنىس دەپ ايتۋعا بولادى، ويتكەنى جوبا حالىقتىڭ وسال توپتارىنا ءقاۋىپسىز ءارى قولجەتىمدى تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋدى ماقسات ەتەدى جانە بۇل باعىتتا مەملەكەت پەن حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ، ازاماتتىق قوعام مەن ساراپشىلاردىڭ كۇشىن بىرىكتىرۋگە ۇمتىلادى.
قازاقستاندا بۇعان دەيىن دە تۇرعىن ۇيگە قاتىستى باعدارلامالار ىسكە اسىرىلىپ كەلدى، سونىڭ ىشىندە «شاڭىراق» باعىتى ارقىلى تۇرعىن ۇيگە مۇقتاج ازاماتتارعا جەڭىلدەتىلگەن نەسيە بەرۋ قاراستىرىلعان بولاتىن، ءارى بۇل باعدارلاما اكىمدىكتە كەزەكتە تۇرعان ازاماتتارعا ارنالعان ناقتى تەتىك رەتىندە جۇمىس ىستەدى ، ءبىراق ۋاقىت وتە كەلە ءار وتباسىنىڭ جاعدايى بىر-بىرىنە ۇقسامايتىنى، ال ءبىر عانا ۇلگىنىڭ بارىنە بىردەي شەشىم بولا المايتىنى انىق بايقالدى.
سوندىقتان دا جاڭا جوبا تەك قارجىلىق قۇرالدارعا سۇيەنىپ قويماي، ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قاراستىرۋدى كوزدەيدى، ياعني تۇرعىن ءۇي ساياساتىن ناقتى ومىرلىك جاعدايلارعا بەيىمدەۋ، قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك قولداۋدى كۇشەيتۋ، ءارى ازاماتتاردىڭ ناقتى قاجەتتىلىكتەرىنە سايكەس شەشىمدەر ۇسىنۋ باستى باعىت رەتىندە العا شىقتى.
«بۇل – ارتىقشىلىق ەمەس، نەگىزگى قۇقىق»
جوبانىڭ تانىستىرىلىمىندا قازاقستانداعى ەۋروپالىق وداق وكىلدىگىنىڭ وكىلى حۋانا مەرا كابەللونىڭ «ءقاۋىپسىز، لايىقتى جانە قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي – بۇل ارتىقشىلىق ەمەس، نەگىزگى قۇقىق» دەگەن ءسوزى كەزدەيسوق ايتىلعان جوق، ويتكەنى بۇل پىكىر قازىرگى تۇرعىن ءۇي ساياساتىنىڭ قاي باعىتتا وزگەرۋى كەرەكتىگىن ناقتى كورسەتىپ تۇر، ياعني باسپانا ەندى تەك ەكونوميكالىق كاتەگوريا ەمەس، الەۋمەتتىك ادىلەتتىلىكتىڭ ولشەمىنە اينالۋى ءتيىس.
ال «وتباسى بانك» وكىلدەرى ءوز كەزەگىندە تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا اتقارىلىپ جاتقان جۇمىستاردى اتاپ ءوتىپ، تابىسى تومەن نەمەسە الەۋمەتتىك جاعدايى كۇردەلى ازاماتتارعا قولداۋ كورسەتىلىپ جاتقانىن جەتكىزگەنىمەن، ءار وتباسىنىڭ جاعدايىن تەرەڭ قاراستىرعاندا ءالى دە زاڭنامالىق كەدەرگىلەر مەن قايشىلىقتاردىڭ ساقتالىپ وتىرعانىن جاسىرمادى، بۇل ءوز كەزەگىندە جۇيەنىڭ بار ەكەنىنە قاراماستان، ونىڭ تولىققاندى جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاڭا تاسىلدەر قاجەت ەكەنىن اڭعارتادى.
جاڭا كەزەڭ – ناقتى ومىرگە بەيىم ساياسات
ورتالىق ازيا ەۋرازيا قورىنىڭ ديرەكتورى ريناد تەمىربەكوۆتىڭ تۇرعىن ءۇي ساياساتى ەندى ناقتى ومىرلىك جاعدايلارعا بەيىمدەلۋى ءتيىس دەگەن پىكىرى دە وسى ويدى تولىقتىرادى، ويتكەنى ءبىر ادامعا ءتيىمدى بولعان شەشىم ەكىنشى ادام ءۇشىن ءتيىمسىز بولۋى مۇمكىن، ال الەۋمەتتىك ساياسات ءدال وسى ايىرماشىلىقتاردى ەسكەرمەسە، ونىڭ ناتيجەسى دە شەكتەۋلى بولادى.
سوندىقتان Shanyraq جوباسى تەك زەرتتەۋ جۇرگىزۋمەن شەكتەلمەي، ناقتى ارەكەتتەردى دە قامتيدى، ونىڭ ىشىندە تۇرعىن ۇيلەردىڭ قولجەتىمدىلىك ستاندارتتارىنا سايكەستىگىن تەكسەرۋ، ازاماتتاردىڭ تۇرعىن ۇيگە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگىن ارتتىرۋ، مەملەكەتتىك ورگاندار مەن قوعام وكىلدەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتەرۋ سياقتى باعىتتار بار، ءارى بۇل شارالاردىڭ ءارقايسىسى جەكە ادامنىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي اسەر ەتەتىنىن ەسكەرسەك، جوبا اۋقىمىنىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن تۇسىنۋگە بولادى.
شاڭىراق – ۇعىم، ال ۇعىم – جاۋاپكەرشىلىك
ءبىز كەيدە «شاڭىراق» ءسوزىن جەڭىل قولدانامىز، ءبىراق ونىڭ ءمانىن تەرەڭ تۇسىنە بەرمەيمىز، ويتكەنى شاڭىراق – تىرەك ەمەس، ول – تۇتاستىقتىڭ بەلگىسى، وتباسىنىڭ اماندىعى مەن ادامنىڭ ىشكى تىنىشتىعىنىڭ سيمۆولى، ال وسى ۇعىمدى ناقتى ومىردە جۇزەگە اسىرۋ – تەك ءبىر مەكەمەنىڭ نەمەسە ءبىر باعدارلامانىڭ ەمەس، تۇتاس قوعامنىڭ ورتاق جاۋاپكەرشىلىگى.
سوندىقتان باسپانا بەرۋ – جاي الەۋمەتتىك كومەك ەمەس، ول – ادامنىڭ ءومىرىن ورنىنا قويۋ، ونىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنىمىن قالىپتاستىرۋ، ءارى قوعامداعى تۇراقتىلىقتى نىعايتۋ دەگەن ءسوز، ال مۇنداي مىندەتتى شەشۋ ءۇشىن تەك قارجى جەتكىلىكسىز، وعان جۇيەلى وي، ناقتى ساياسات جانە ادامعا باعىتتالعان كوزقاراس قاجەت.
قورىتىندى: ءۇي – ەسەپ ەمەس، ءومىر
قازاق «ءوز ءۇيىم – ولەڭ توسەگىم» دەپ بەكەر ايتپاعان، ويتكەنى بۇل ءسوز ادامنىڭ قاي جەردە ءوزىن تولىق سەزىنەتىنىن، قاي جەردە ونىڭ جانى تىنىش تاباتىنىن ءدال سيپاتتايدى، ال بۇگىنگى قوعامدا وسى قاراپايىم اقيقاتتىڭ ءوزى ساياساتتىڭ، ەكونوميكانىڭ جانە الەۋمەتتىك شەشىمدەردىڭ وزەگىنە اينالۋى ءتيىس، ويتكەنى ءۇي – ەسەپ ەمەس، ءۇي – ءومىر.
ال Shanyraq جوباسى سول ءومىردى رەتتەۋگە باعىتتالعان العاشقى قادامداردىڭ ءبىرى رەتىندە كورىنەدى، ەندى ونىڭ ناتيجەسى قاعاز جۇزىندە قالىپ قويماي، ناقتى ادامداردىڭ تاعدىرىندا كورىنىس تابا ما – ۋاقىت سونى كورسەتەدى.
