وڭتۇستىك كورەيا مەن سولتۇستىك كورەيانىڭ اسكەري تەكەتىرەسپەن ءومىر سۇرگەنىنە الپىس جىلداي ۋاقىت ءوتىپتى. تاريحتىڭ تالاي جىلىندا ەكى ەلدىڭ بيلىك باسىنداعى باسشىلار مەن ساياسي توپتار، ءتۇرلى پارتيالار، سوسياليستىك پەن كاپيتاليستىك پرينسيپتەردەن تۇرعان ەكى قوعام بىر-بىرىنە قىرعي-قاباقتىق تانىتىپ كەلدى. ءبىر پرەزيدەنت كەتىپ، ەكىنشى پرەزيدەنت كەلسە دە، وزىنەن بۇرىن بيلىك تىزگىنىن ۇستاعان ساياساتكەردىڭ تەكەتىرەس ساياساتىن وزگەرىسسىز جالعاستىرىپ وتىرۋ مەملەكەتتىك ساياسي باعىتتىڭ ەڭ باستى باعىتىنا اينالىپ وتىردى.

مىنە، سوندىقتان بولار، كورەي تۇبەگى تەك ساياسي عانا ەمەس، اسكەري تەكەتىرەستىڭ ۇلكەن الاڭىنا اينالدى. ءبىر ۇلت ەكىگە ءبولىندى، ءبىر ەل ەكىگە جارىلدى، سولاي ەكى رەجيمنىڭ ماقسات-مۇددەسى جانە كەلىسۋىمەن – سولتۇستىك پەن وڭتۇستىك دەگەن گەوگرافيالىق اتاۋ الىپ، سول اتاۋدىڭ نەگىزىندە وڭتۇستىك پەن سولتۇستىك كورەيا دەپ ءبولىپ قاراستىرىلىپ، 38 پاراللەل دەگەن ايگىلى سىزىق ويلاپ تابىلدى. سول سىزىق جاي عانا ەمەس، كورەي ۇلتىنىڭ قاسىرەتىنە ۇڭىلەتىن سىزىق بولىپ تانىلدى. ول سىزىق بۇزىلمايتىن دا، تالقاندالمايتىن دا سىزىق بولىپ ءالى كەلە جاتىر...

         ەكى ەلدىڭ ۇزدىكسىز اسكەري تەكەتىرەسى وسى سىزىقتىڭ ەكى جاعىندا جاتقان اعايىندى ەكى ەلدىڭ اراسىندا ۇزاق جىل بويى جالعاسىپ كەلدى. ەكى سىزىقتىڭ ارعى جانە بەرگى جاعىندا مەكەن ەتكەن قوس كورەيا، ايگىلى «كورەي سوعىسىنان» كەيىن ارا-كىدىك بىر-بىرىنە ايبار شەگىپ، سۇس كورسەتىپ، ساياسي جانە يدەولوگيالىق ۇگىت-ناسيحاتتارىن جالعاستىرا بەردى. اپتا مەن اي قۇرعاتپاي اسكەري قاقتىعىستار بولىپ تۇردى. ءبىز بىلمەيتىن نەبىر قاقتىعىس پەن تەكەتىرەستەر، ءۇشىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسقا اينالىپ كەتە جازداعان وقيعالار وسى كورەي تۇبەگىندە ءجيى-جيى پايدا بولىپ، دامىل تاپپادى. تانگۋن دەگەن ءبىر اتادان تارايتىن كورەيلەر وسىلاي بىر-بىرىنە قارۋ كەزەنىپ، جاۋىعىپ، ءومىر باقي وشتەسىپ وتەمىز دەپ ويلاپ پا ەدى؟ ارينە، جوق...

كوز جۇمعانداردىڭ ناقتى سانى بەلگىسىز، ءبىراق AFP اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، تەك قاجىلىق كەزىندە كەم دەگەندە 550 ادام مەرت بولعان.

ونىڭ ىشىندە 323ء-ى مىسىردان كەلگەن. 

Tunis Afrique Presse اقپارات اگەنتتىگىنىڭ حابارلاۋىنشا، قۇرباندار اراسىندا ءتۋنيستىڭ 35 ازاماتى بار. 

يوردانيانىڭ سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قاجىلىققا يوردانيادان بارعانداردى جەرلەۋگە 41 رۇقسات بەرىلگەنىن حابارلادى.

يراننىڭ يرنا اقپارات اگەنتتىگى 11 يراندىقتىڭ قازا تاپقانىن، تاعى 24ء-ى اۋرۋحاناعا جاتقىزىلعانىن حابارلادى. 

سونداي-اق ءۇش سەنەگال ازاماتى مەن 144 يندونەزيا ازاماتىنىڭ قايتىس بولعانى ايتىلدى. 

بۇل ادامداردىڭ كوپشىلىگى قاتتى اپتاپ ىستىقتان قايتىس بولدى، دەپ حابارلادى تۋىستارى الەۋمەتتىك جەلىدە.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وبلىستىق، اۋداندىق، اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭداعان اقساقالدار كەڭەسى جۇمىس ىستەۋدە. وسى رەتتە Ulys ءتىلشىسى اتالعان كەڭەستىڭ قازىرگى جۇمىسى مەن ونىڭ اتقارىپ وتىرعان مىندەتتەرى مەن ماڭىزىنا، قوعامداعى سالماعىنا شولۋ جاساپ كوردى.

ىلگەرى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ اتىراۋ وبلىسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى پىكىر ايتا كەلە، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان «اقساقالدار القاسىن» قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونداعى ماقسات - حالىق بىرلىگىن نىعايتۋعا بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرۋ، جاستاردى ارانداتۋشىلىقتان ساقتاۋ جانە ولارعا دۇرىس جول سىلتەۋ. وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قاسيەتتى اتىراۋ جەرىندە ايتقان ءسوزىن كەلتىرە كەتەيىك.

 «جالپى، قوعامىمىزدا زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت. باسقا جولمەن ەشقانداي جۇمىس تابىستى بولمايدى، تەك بوس ءسوز بەن جالعان ۇرانداردىڭ استىندا قالامىز. ءاربىر الەۋمەتتىك ماسەلەنى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا، اسىرە ساياسيلاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز ءبارىمىز ءبىر مەملەكەت بولىپ، ءبىر قوعام بولىپ كەز كەلگەن تۇيتكىلدى شەشە الاتىنىمىزعا ەشقانداي كۇمان بولماۋعا ءتيىس. قازاق قاي زاماندا دا ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان. ال، اۋزى دۋالى قارتتارىمىز ءاردايىم ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان. «قارياسى بار ەلدىڭ قازىناسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءبىز حالقىمىزدىڭ يگى داستۇرلەرى مەن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىن ۇيلەستىرە بىلگەنىمىز ابزال. وسى ورايدا، مەن اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. شىن مانىندە، ەل ىشىندە جاستارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ، دۇرىس جول سىلتەيتىن داناگوي قاريالارىمىز از ەمەس. اقساقالدارىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە، ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا اتسالىسىپ، ورتاق ىسكە زور ۇلەس قوسارى انىق. اقساقالدار كەڭەسى بارلىق ايماقتا بىردەي بەلسەندى ەمەس. سوندىقتان، ونىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ، جانداندىرۋ كەرەك. بالكىم، كەڭەستەردى اسسامبلەيانىڭ جانىنا توپتاستىرۋ دۇرىس بولار ەدى. ولاردىڭ بەدەلىن كوتەرىپ، مارتەبەسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇدان ەش ۇتىلمايمىز»، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

وسى جيىننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىرقاتار شارا قولعا الىندى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، 1 جىلدان اسا مەرزىم ىشىندە وبلىستىق، اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭنان اسا كەڭەس قۇرىلعان. بۇل جۇمىستارعا 10 مىڭعا جۋىق ادام قابىلدانىپ، 6،5 مىڭداي ءىس-شارا وتكىزىلدى. ولاردىڭ قۇرامىنا تانىمال تۇلعالار،  پىكىر كوشباسشىلارى، ەتنومادەني، ارداگەرلەر بىرلەستىكتەرى مەن باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلى كىردى. بىلتىر قىستا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق وتىرىسى ءوتتى. اتالعان جيىندا كەلەلى ماسەلەلەر، كەڭەستىڭ اتقاراتىن جۇمىستارى جان-جاقتى تالقىلاندى.

قازاق حالقى قاي زاماننان بەرى ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان، ۇلكەندى ۇلكەن، كىشىنى كىشى دەپ باعالاي بىلگەن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان اقساقالدار كەڭەسى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق، مادەني، رۋحاني جانە ساياسي ومىرىنە، سونىمەن قاتار ەتنوسارالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە باسقا دا قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ءسالت-داستۇردى ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ بويىنشا جۇمىستاردا دا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور. الايدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ودان ءارى جانداندىرۋ ۋاقىت تالابى ەكەنى داۋسىز.

 اقساقالدار كەڭەسى قانداي ۇيىم؟

 ءقازىر دە ەل ىسىندە اقساقالداردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ قوعامدىق ينستيتۋتتار قالىپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى – اقساقالدار كەڭەسى جانە بۇل كەڭەس ءتۇرلى دەڭگەيدە ناتيەجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەسە دە زاماننىڭ وزگەرۋىنە، قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي جۇمىس جۇيەسى دە جاڭالانىپ، جاندانىپ وتىرۋى ءتيىس.

اقساقالدار كەڭەسى قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسى جانىن­داعى كون­سۋل­تا­تيۆتىك-كەڭەسشى ورگان. وبلىستارداعى كەڭەس وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەيالارى جانىنان، وبلىس اۋدانىندا جانە قاجەت بولعان جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلداردا – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنان قۇرىلادى. كەڭەس قۇرامىنا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ تۇرعىندارىنان، قوعامدىق، ونىڭ ىشىندە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلدى وكىلدەرى مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى كىرە الادى.

وبلىستىق كەڭەستىڭ قۇرامىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىرلىك كەڭەسى، اۋداندار، اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلدار دەڭگەيىندە – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اكىمدىكتەرى بەكىتەدى. كەڭەس ءوز قىزمەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ اكتىلەرىن، وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى، سونداي-اق ۇلگىلىك ەرەجەنى باسشىلىققا الادى. كەڭەس مۇشەسى وبلىس، اۋدان، اۋىلدىق وكرۋگ نەمەسە اۋىل شەگىندە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولا الادى. 

اقساقالدار كەڭەسىنە مىناداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن: مەملەكەتتىك ورگاندارعا، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا، ازاماتتاردى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىك قۇندىلىقتارى توڭىرەگىندە شوعىرلاندىرۋعا جاردەمدەسۋ؛ ازاماتتار، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار اراسىنداعى سىندارلى كوممۋنيكاسيالار مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ؛ قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ «كەرى بايلانىس» تەتىكتەرىن ۇيىمداستىرۋ؛ جاستار اراسىندا پاتريوتيزم يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ جانە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ؛ مەملەكەتتىك ورگاندارعا الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق جانجالداردى پروفيلاكتيكالاۋعا، ولاردى شەشۋگە، سونداي-اق ولاردى جانجالدان كەيىنگى رەتتەۋگە جاردەمدەسۋ؛ ەتنومەدياسيانى جۇزەگە اسىرۋعا، قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ديالوگتى ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋ جانە تىكەلەي قاتىسۋ؛ جاستار اراسىندا تالىمگەرلىك پراكتيكاسىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ، قوعامدى شوعىرلاندىرۋ ىسىندە جاستار ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ؛ حالىق اراسىندا قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم مەن تاجىريبەنى بەرۋ.

«الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا»

قازاق حالقىنىڭ ءپالساپاسى تەرەڭ. قازاقتاردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلاعاتتىلىققا، ساباقتاستىققا، ءتالىم مەن تاريەگە نەگىزدەلگەن. دالا حالقىنىڭ دانا تۇسىنىكتەرى ايەلدەن قالىپتاسقان. وسى  رەتتە قاريا، قارت، اقساقالدارعا قاتىستى مىنا ءابسانانى كەلتىرە كەتكەندى ءجون سانايمىز.

«ءبىر كۇنى حان جاسى 60-تان اسقان قاريالاردى كۇتىپ-باعۋعا كەتەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ولاردى ولتىرۋگە جارلىق شىعارادى. اكەسىن ولتىرۋگە قيماعان بالاسىن كورىپ، شال مىرس ەتىپ «ءدال جيىرما جىل بۇرىن ءدال وسى جەردە مەن دە اكەمدى ءولتىرىپ ەدىم. باسىما كەلدى دەپ كۇلەدى. مۇنى ەستىگەن جىگىت اكەسىن ساندىققا سالىپ، باعادى. ءبىر كۇنى جورىققا اتتانار كەزدە ساندىقتاعى اكەسىن بىرگە الىپ جۇرۋىنە تۋرا كەلەدى. جولدا شارشاعان جاۋىنگەرلەر ءبىر داريانىڭ جاعاسىنا كەلىپ توقتادى. سوندا ءمولدىر سۋ استىندا جاتقان گاۋحار تاسقا حاننىڭ كوزى تۇسەدى. ونى الىپ شىعۋ ءۇشىن تەرەڭ داريانىڭ تۇبىنە سۇڭگىگەن ساربازداردىڭ بىردە ءبىر قايتپايدى. سوندا اكەسى سىرتتا نە بولىپ جاتقانىن سۇرايدى. بالاسى بولعان جايدى، ءوزىنىڭ كەزەگى دە كەلىپ قالعانىن ايتادى. سوندا اكەسى داريانىڭ جاعاسىندا اعاش بار ما دەيدى؟ بالاسى «ءيا» دەيدى. سوندا شال بالاسىنا: «داريانىڭ تۇبىنەن ەمەس، اعاشتىڭ باسىنداعى قۇستىڭ ۇياسىنان گاۋحار تاستى تاباسىڭ» دەيدى. بالاسى ءدال سولاي ىستەپ، گاۋحار تاستى اكەپ بەرەدى. حان جىگىتتەن گاۋحار تاستىڭ اعاش باسىنداعى ۇيادا جاتقانىن قايدان بىلگەنىن، نەگە ەرتە ايتپاعانىن سۇرايدى. جىگىت امالسىز ساندىققا تىعىپ باعىپ جۇرگەن جاسى الپىستان اسقان اكەسىنىڭ كەڭەسىمەن تاپقاننىن ايتادى. حان ريزا بولىپ، قاريالاردى ءولتىرۋ تۋرالى جارلىقتىڭ كۇشى جويىلعانىن جاريالايدى. سودان بەرى حالىق اراسىندا «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا» دەگەن ناقىل ءسوز قالعان. وسى ايتىلعان ءاپساناعا سۇيەنە وتىرىپ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قازىرگى الماعايىپ، تۇراقسىز زاماندا اتقاراتىن مىندەتتەرى مەن كوتەرەتىنىڭ جۇگىنىڭ سالماقتى ەكەنىن باعامداۋ قيىن ەمەس.

 وسى رەتتە ۆايناح» شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسى سالمان گەرويەۆتە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى وزەكتى پىكىرىن بىلدىرەدى.

 «ءبىزدىڭ حالىق قيىن كەزدە بەيبىتشىلىك پەن جۇرەگىمىزگە تىنىشتىقتى قازاق جەرىنەن تاپتىق. بۇل شىندىق. ەگەر شەشەندەر مەن ينگۋشتار باسقا ەلگە تاپ بولعاندا، بىزگە مۇنداي مۇمكىندىكتەر بەرىلەر مە ەدى دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ساقتاپ قالعان حالىققا العىسىمىز شەكسىز. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ينگۋشەتيادا كونفەرەنسيادا قازاقستاندىق ينگۋشتار مەن شەشەندەر باس قوستى. سوندا مەن بىزگە ەكىنشى ءومىر سىيلاعان ۇلى سارىارقا دالاسىنا العىسىمدى ولەڭ جولدارىمەن جەتكىزدىم. مەن قازاق حالقىنا العىس ايتۋدان شارشامايمىن. قازاقستاندى بىرىكتىرەتىن وسى ۇيىمشىلدىق. مەن كوپ جەرلەردە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەم. سەبەبى بۇل وتە ماڭىزدى ۇيىم. ۇلكەندى سىيلاعان، سونىڭ سوزىنە توقتاعان، اقىلىن العان ۇلت ەشقاشاندا جەردە قالمايدى. سوندىقتان مەن اقساقالدار القاسى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن مەكتەپتەردە، وقۋ ورىندارىندا وقۋشىلارمەن، ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدەن باستاۋدى ۇسىنىپ ءجۇرمىن. بۇدان بولەك ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ، زەردەلەۋ ءۇشىن كەڭەس مۇشەلەرى قالالىق مەكەمەلەر ۇجىمدارىمەن دە كەزدەسىپ، جيىندار وتكىزۋى كەرەك»، - دەيدى سالمان گەرويەۆ اقساقال.

ال ساياساتتانۋشى عالىم ليليا زاينييەۆا قحا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەتتىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ءتۇرلى ەتنوسقا، دىنگە جاتاتىن ازاماتتار اراسىندا تاتۋلىق، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىقتى نىعايتۋدا باي تاجىريبە جيناقتادى. سونىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن ەتنوستىڭ وكىلى كەز كەلگەن قالا مەن اۋىلدا ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ەش قورىقپاي، ەركىن جۇرە الادى. بۇل كوپ ەلگە بۇيىرماعان يگىلىكتى ءىس. بۇدان ايرىلىپ قالماۋعا ءتيىسپىز دەيدى عالىم.

جالپى قازاق حالقىندا «اتا كورگەننىڭ اقىلى ارتىق، ءومىر كورگەننىڭ ونەگەسى ارتىق» دەگەن دانا ءسوز بار. جاس وسەمىن دەپ ۇمتىلسا، قارتتىڭ اقىلى دەمەۋ بولادى. جاستار ۇيرەنەمىن دەپ قۇلشىنسا، جايساڭ اقساقالدار مەن قارتتار ۇيرەتەرىن بۇگىپ قالمايدى. سوندىقتان دا قازىرگى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن زامانعا ساي ارى قاراي دامىتا ءتۇسۋ ۋاقىت تالابى بولىپ قالا بەرەدى.