پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقايەۆ بۇل جولاعى جولداۋىندا ۇلتتىق قوردىڭ اقشاسى شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارعا قىزمەت ەتپەۋ كەرەكتىگىن ايتتى.  ساراپشىلار جولداۋدىڭ وسى تۇسىن تۇرلىشە تاپسىرلەپ جاتىر.
پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىنان شىققان بويدا ب ا ق وكىلدەرىنە سۇحبات بەرگەن ءماجىلىس دەپۋتاتى ەلنۇر بەيسەنبايەۆ مەملەكەت باسشىسى «ۇلتتىق قور شەتەلدىڭ قارجى ينستيتۋتتارىنا قىزمەت ەتپەۋ كەرەك» دەگەن ءسوزى ارقىلى  سىرتقى قارىزدار ماسەلەسىن مەڭزەدى دەگەندى ايتتى.

«بۇل جەردە سىرتقى قارىزدى ۇلتتىق قوردىڭ ەسەبىنەن جاۋىپ جاتىرمىز دەگەن تۇسىنىك قالىپتاسپاۋ كەرەك. سىرتقى قارىزدارعا قىزمەت كورسەتۋ شىعىندارى تۋرالى ايتىلىپ وتىر دەپ ويلايمىن. شىنىمەن دە ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ونداي ماقساتتارعا جۇمسالىپ جاتقانى تۋرالى فاكتىلەر بار»، - دەدى دەپۋتات. 

ال ەكونوميكالىق ساياسات ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى قايىربەك ارىستانبەكوۆ اڭگىمە ۇلتتىق قور اقشاسىنا ساتىپ الىنعان قۇندى قاعازدار تۋراسىندا بولىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى.
«بۇگىنگى تاڭدا ۇلتتىق قور قاراجاتىنىڭ ءبىر بولىگى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ قۇندى قاعازدارىنا، اكسيالار مەن وبليگاسيالارعا، دەريۆاتيۆتەرگە سالىنعان. ونىڭ پايىزى تومەن. ياعني،  ۇلتتىق قور اقشاسىنا قاي كومپانيانىڭ اكسياسىن ساتىپ الساق، سولاردى بايىتىپ وتىرمىز دەۋگە بولادى. پرەزيدەنت شەتەلدىك قارجى ينستيتۋتتارىنا قىزمەت ەتپەۋى كەرەك دەگەندە وسىنى مەڭزەسە كەرەك»، - دەيدى ەكونوميست.
ساراپشىنىڭ دەرەگىن ۇلتتىق بانكتىڭ رەسمي مالىمەتتەرى دە راستاپ تۇر دەۋگە بولادى. جالپى ۇلتتىق قوردا ساقتاۋلى تۇر دەلىنەتىن قارجىنىڭ 10 ملرد اقش دوللارىنان استام بولىگى تۇراقتاندىرۋ پورتفەلدەرىنە سالىنعان. اكتيۆتىڭ بۇل ءتۇرىن جوسپاردا جوق شىعىندار پايدا بولعان كەزدە تەز شەشىپ الىپ،  رەسپۋبليكا بيۋدجەتى ارقىلى ەكونوميكاعا باعىتتاۋعا ارنالعان. اتالعان قاراجات ۋاقىت سىنىنان تولىق وتكەن، سەنىمدى قۇندى قاعازدارعا عانا سالىنادى. ءبىراق، قايىربەك ارىستانبەكوۆ ايتقانداي، سىياقى پايىزى تومەن بولۋى مۇمكىن. ۇلتتىق بانك پەن قارجى مينيسترلىگى بۇل جەردە قۇندى قاعازدىڭ ينۆەستيسيالىق تابىسىنان گورى سەنىمدىلىگىنە باسىمدىق بەرىپ وتىر دەۋگە كەلەدى. 
بۇل اكتيۆتى قاجەت كەزىندە جىلدام شەشىپ الۋعا بولاتىنىن 2019 جىلعى كوروناۆيرۋس پاندەمياسى كورسەتكەن بولاتىن. ىندەت كەزەڭىندەگى داعدارىسقا قارسى شارالاردى قارجىلاندىرۋ ءۇشىن ۇلتتىق قوردان 6 ترلن تەڭگە بولىنگەن ەدى.

ۇلتتىق قورعا تيەسىلى اقشانىڭ تاعى ءبىر بولىگى جيناقتاۋشى پورتفەلدە ساقتاۋلى. ونىڭ ءوزى ەكى ارناعا باعىتتالعان. ناقتى ايتساق، دامىعان جانە دامۋشى ەلدەردىڭ باعالى قاعازدارىنا، كورپوراتيۆتىك وبليگاسيالارىنا، دامىعان ەلدەردە تىركەلگەن كومپانيالاردىڭ اكسيالارى مەن التىن پورتفەلىنە سالىنعان.
ۇلتتىق بانك بيىل ناۋرىز ايىندا جاريالاعان مالىمەتكە سەنسەك، ۇلتتىق قوردىڭ جيناقتاۋشى پورتفەلىنىڭ 29%ء-ى دامىعان مەملەكەتتەردەگى وبليگاسيالاردا، 21%ء-ى دامۋشى ەلدەردىڭ وبليگاسيالارىندا، 30%ء-ى دامىعان ەلدەردەگى كومپانيالاردىڭ اكسيالارىندا، 10%ء-ى كورپوراتيۆتىك وبليگاسيالاردا، 5%ء-ى بالاما قۇرالداردا جاتىر.
دامىعان ەلدەردەگى وبليگاسيالار تۋرالى ايتساق، ۇلتتىق قور اقشاسىنىڭ 62،5%ء-ى اقش-تىڭ، 12،5%-ى ەۋرووداقتىڭ، 10%-ى ۇلىبريتانيانىڭ، 5%-ى جاپونيانىڭ، 5%-ى اۋستراليانىڭ، 5%-ى كانادانىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارىندا شوعىرلانعان.
ال ۇلتتىق قور قارجىسى ينۆەستيسيالانعان دامۋشى ەلدەردىڭ قاتارىندا لاتىن امەريكاسىنىڭ، شىعىس ەۋروپانىڭ، ازيا مەن افريكانىڭ الدىڭعى قاتارلى مەملەكتەتەرى بار.
ۇلتتىق قور اقشاسى سالىنعان كورپوراتيۆتىك وبليگاسيالار نەگىزىنەن بانك سەكتورى، اۋىل شارۋاشىلىعى، ەنەرگەتيكا جانە تەلەكوممۋنيكاسيا سالاسىن قامتيدى.
سونداي-اق ۇلتتىق قور ەل ىشىندە ساقتالاتىن التىن قۇيمالار مەن سىرتتا ساقتاۋلى تۇرعان التىن قۇيمالاردا جاتىر.

ق ر پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقايەۆ جىل سايىنعى حالىققا جولداۋىندا جەكە كاسىپكەرلىكتىڭ دامۋىنا جانە وتاندىق ءونىمنىڭ كوبەيۋىنە ەرەكشە نازار اۋدار قاجەتتىگى تۋرالى ۇنەمى تاپسىرمالار جۇكتەيدى. بۇل باعىتتا ۇكىمەت «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلامالارىن بىرىكتىرگەن شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكتى قولداۋ مەن دامىتۋعا ارنالعان كەشەندى باعدارلامانى ازىرلەپ، قابىلدادى. بۇل دۇرىس شەشىم. سەبەبى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگى – بيزنەس. ەلدە بيزنەس دامىپ، كاسىپكەرلىك كەڭەيسە بوس جۇمىس ورىندارى اشىلادى، بۇعان قوسا بيۋدجەتتىڭ نەگىزگى جىرتىعىن جاماۋعا مۇمكىندىك بولادى، ياعني سالىق ءتۇسىمى كوبەيەدى.

جالپى كاسىپكەرلىك پەن شاعىن بيزنەستى دامىتۋ مەملەكەت جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتتىڭ نەگىزگى باعىتى باسەكەگە قابىلەتتى كاسىپورىندار قۇرۋ. ۇكىمەتتىڭ بيىلعى جاڭا باعدارلاما اياسىندا ءتيىمدى جوبالارعا قولداۋ كورسەتۋ كوزدەلگەن. سونىمەن قاتار جاڭا جوبالاردى سۋبسيديالاۋ ءۇشىن بيۋدجەتتى ءبولۋ نەگىزىنەن وڭدەۋ ونەركاسىبى سالاسىنداعى (شامامەن 50%) كاسىپورىندار اراسىندا جۇزەگە اسىرىلادى.

سونداي-اق بيۋدجەتكە تۇسەتىن جۇكتەمەنى ازايتۋ ءۇشىن قىزمەت كورسەتۋ سالاسىنداعى جوبالاردى سۋبسيديالاۋ مەرزىمى 5 جىلدان 3 جىلعا دەيىن قىسقارتىلدى. شوب جوبالارىن سۋبسيديالاۋدىڭ سارالانعان ءادىسى قاراستىرىلعان، بۇل كەزەڭ-كەزەڭىمەن نارىقتىق جاعدايلارعا كوشىرۋدى كوزدەيدى. سۋبسيديالاۋعا جاتاتىن جەكەلەگەن قىزمەت سالالارى وڭتايلاندىرىلدى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، ەلىمىزدە 2024 جىلدىڭ 1 ساۋىرىندەگى جاعداي بويىنشا 2 184 363 تىركەلگەن شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىسى بار. جۇمىس ىستەپ تۇرعان شوب سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى وتكەن جىلدىڭ سايكەس مەرزىمىمەن سالىستىرعاندا 10 503-كە ارتقان. ال سوڭعى ءۇش جىل ىشىندە جۇمىس ىستەپ تۇرعان شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ نەگىزگى ۇلەسىن، ورتا ەسەپپەن 66،6%-ىن جەكە كاسىپكەرلەر قۇرايدى.

«جالپى كاسىپ اشام دەگەندەرگە ەلىمىزدە مۇمكىندىك كوپ. مەن وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن ستول مەن ورىندىق شىعارا باستادىم. ءبىز جاسايتىن زاتتارعا سۇرانىس بار. ورىندىقتىڭ بارلىق قاجەتتى قۇرالدارىن ءوزىمىز دايىندايمىز. شىققان تاۋاردىڭ باسىم بولىگىن ينتەرنەت دۇكەن ارقىلى ساۋدالايمىز. قۇدايعا شۇكىر، ءوتىپ تۇر»، - دەيدى كاسىپكەر ايجۇلدىز جاناتحان.

كاسىپكەرلەر سانىنىڭ ارتۋىنا بىردەن-بىر سەبەپ – جىلدان-جىلعا كاسىپكەرلەرگە قولايلى باعدارلامالار رەسپۋبليكا دارەجەسىندە ەنگىزىلىپ جاتىر. ق ر پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ حالىققا جولداۋىنىڭ بىرىندە «قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ كاسىپكەرلەردى قۋدالاۋىن ءبىرجولا توقتاتۋ كەرەك. مۇنداي ارەكەتتەرگە تىيىم سالىنعان. ءبىراق سوعان قاراماستان، ءالى دە جالعاسىپ جاتقانىن بىلەمىن. وسىنداي مالىمەتتەر كەيدە ادەيى تاراتىلىپ جاتادى، ءتىپتى ولار جالعان بولۋى دا مۇمكىن. قالاي دەسەك تە، بۇل – نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىن ماسەلە»، – دەپ اتاپ كورسەتتى. بۇنىڭ ءوزى كاسىپكەرلەرگە قولداۋ جاسالۋ باستى ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى ەكەنىن اڭعارتادى.

بيىلعى جىلى كاسىپكەرلەردى قولداۋ جانە ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا

كاسىپكەرلەردى قولداۋ باعدارلامالار جۇمىسى دا ءوز جەمىسىن بەرىپ جاتىر. بيىلعى جىلدان باستاپ ەلىمىزدە كاسىپكەرلەردى قولداۋدىڭ قارجىلاي جانە قارجىلاي ەمەس قولداۋ شارالارى جۇزەگە اسۋدا. سەبەپ – قارجىلىق شارالاردىڭ ىشىندە نەسيەلەردى سۋبسيديالاۋعا سۇرانىستىڭ كوپتىگى. وسى ورايدا «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» جانە «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» كاسىپكەرلىكتى قولداۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلامالار 2022 جىلدان باستاپ «كاسىپكەرلىكتى دامىتۋدىڭ 2021-2025» جىلدارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسىنا ەنىپ ۇلگەردى. جوبا قارجىلاي قولداۋ شارالارى بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسى بولىگىندە مەملەكەت نەسيەلەردى 13،75% سۋبسيديالايدى، ال كاسىپكەرلەر قالالاردا ونىڭ تەك 8%-ىن جانە اۋىلدىق جەرلەردە 7%-ىن عانا مەملەكەتكە قايتارادى.

ەكى مەملەكەتتىك باعدارلاما ىسكە اسىرىلعالى بەرى 95 مىڭ كاسىپكەرلىك جوبا 7 ترلن تەڭگەگە جۋىق سۋبسيديالاۋمەن قولداۋ تاپقان. كرەديتتەرگە كەپىلدىك بەرۋ باعدارلاماسى بويىنشا 1،4 ترلن تەڭگە كولەمىندە 57 مىڭنان اسا نەسيە كاسىپكەرلەرگە تاراتىلعان. سونىمەن قاتار بيىل «قىسقا نەسيەلەر» دەپ اتالاتىن شاعىن نەسيەلەۋ قۇرالى دا ىسكە قوسىلدى. وندا ينۆەستيسيالىق ماقساتتارعا 3 جىلعا 20 ملن تەڭگەگە دەيىن، ال اينالىم كاپيتالىن تولىقتىرۋعا 2 جىل مەرزىمگە 5 ملن تەڭگە بەرىلەدى. اتالمىش جوبا اياسىندا 255 ملرد تەڭگەگە 38 مىڭنان اسا جوباعا مەملەكەتتەن قولداۋ كورسەتىلگەن.

قارجىلاي قولداۋلاردىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدىلىگى ۋاقىت وتە ارتىپ كەلەدى. قايتارىمسىز نەگىزدەگى مەملەكەتتىك گرانتتار بەرۋ دە تابىسقا كەنەلىپ وتىر. وتكەن 10 جىلدىق ارالىعىندا كاسىپكەرلەر ءۇشىن 17،6 ملرد تەڭگە سوماسىنا 5 600-دەن اسا گرانت ۇلەستىرىلگەن. جوعارىدا اتالعان باعدارلامالار ىسكە اسىرىلا باستالعالى بەرى 120 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنى قۇرىلىپ، بيۋدجەتكە 53 ترلن تەڭگەدەن اسا سوما سالىق تولەندى.

بيزنەستى دامىتۋ بويىنشا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى اۋىلدى اينالىپ وتپەدى. مىسال رەتىندە الساق، ءبىر جىلدا تەك «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسىنا 100 ملرد تەڭگە قارجى بولىنگەن. رەسپۋبليكا قۇرامىنداعى اۋىل-اۋدانداردا 4 600-دەن استام ءوتىنىم ماقۇلدانىپ، 25 ملرد تەڭگە سوماسىندا نەسيە بەرىلگەن. ءتيىستى سالا ماماندارىنىڭ پىكىرىنشە، 2029 جىلعا دەيىن باعدارلاما اۋقىمى كەڭەيىپ، اۋىلدىقتارعا 1 ترلن تەڭگەگە دەيىن قارجى ءبولۋ جوسپارلانعان.

بۇگىندە ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىندە وبلىستىق، اۋداندىق، اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭداعان اقساقالدار كەڭەسى جۇمىس ىستەۋدە. وسى رەتتە Ulys ءتىلشىسى اتالعان كەڭەستىڭ قازىرگى جۇمىسى مەن ونىڭ اتقارىپ وتىرعان مىندەتتەرى مەن ماڭىزىنا، قوعامداعى سالماعىنا شولۋ جاساپ كوردى.

ىلگەرى جىلدارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقايەۆ اتىراۋ وبلىسىندا وتكەن ۇلتتىق قۇرىلتايدا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن ودان ءارى وڭتايلاندىرۋ تۋرالى پىكىر ايتا كەلە، قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان «اقساقالدار القاسىن» قۇرۋدى ۇسىنعان ەدى. ونداعى ماقسات - حالىق بىرلىگىن نىعايتۋعا بىرلەسە كۇش جۇمىلدىرۋ، جاستاردى ارانداتۋشىلىقتان ساقتاۋ جانە ولارعا دۇرىس جول سىلتەۋ. وقىرماندارعا تۇسىنىكتى بولۋ ءۇشىن پرەزيدەنتتىڭ قاسيەتتى اتىراۋ جەرىندە ايتقان ءسوزىن كەلتىرە كەتەيىك.

 «جالپى، قوعامىمىزدا زاڭ مەن ءتارتىپتىڭ ۇستەمدىگى بولۋى قاجەت. باسقا جولمەن ەشقانداي جۇمىس تابىستى بولمايدى، تەك بوس ءسوز بەن جالعان ۇرانداردىڭ استىندا قالامىز. ءاربىر الەۋمەتتىك ماسەلەنى قانشالىقتى كۇردەلى بولسا دا، اسىرە ساياسيلاندىرۋدىڭ قاجەتى جوق. ءبىز ءبارىمىز ءبىر مەملەكەت بولىپ، ءبىر قوعام بولىپ كەز كەلگەن تۇيتكىلدى شەشە الاتىنىمىزعا ەشقانداي كۇمان بولماۋعا ءتيىس. قازاق قاي زاماندا دا ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان. ال، اۋزى دۋالى قارتتارىمىز ءاردايىم ەلدىڭ ۇيىتقىسى بولعان. «قارياسى بار ەلدىڭ قازىناسى بار» دەگەن ءسوز سودان قالعان. ءبىز حالقىمىزدىڭ يگى داستۇرلەرى مەن قازىرگى زاماننىڭ تالاپتارىن ۇيلەستىرە بىلگەنىمىز ابزال. وسى ورايدا، مەن اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن جانداندىرۋ كەرەك دەپ سانايمىن. شىن مانىندە، ەل ىشىندە جاستارعا اقىل-كەڭەسىن ايتىپ، دۇرىس جول سىلتەيتىن داناگوي قاريالارىمىز از ەمەس. اقساقالدارىمىز وسكەلەڭ ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە، ەل بىرلىگىن ساقتاۋعا اتسالىسىپ، ورتاق ىسكە زور ۇلەس قوسارى انىق. اقساقالدار كەڭەسى بارلىق ايماقتا بىردەي بەلسەندى ەمەس. سوندىقتان، ونىڭ جۇمىسىن جۇيەلەپ، جانداندىرۋ كەرەك. بالكىم، كەڭەستەردى اسسامبلەيانىڭ جانىنا توپتاستىرۋ دۇرىس بولار ەدى. ولاردىڭ بەدەلىن كوتەرىپ، مارتەبەسىن ارتتىرۋ قاجەت. بۇدان ەش ۇتىلمايمىز»، - دەگەن ەدى قاسىم-جومارت توقايەۆ.

وسى جيىننان كەيىن پرەزيدەنتتىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ بارىسىندا ءبىرقاتار شارا قولعا الىندى. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مالىمەتتەرىنە قاراعاندا، 1 جىلدان اسا مەرزىم ىشىندە وبلىستىق، اۋداندىق جانە اۋىلدىق دەڭگەيدە مىڭنان اسا كەڭەس قۇرىلعان. بۇل جۇمىستارعا 10 مىڭعا جۋىق ادام قابىلدانىپ، 6،5 مىڭداي ءىس-شارا وتكىزىلدى. ولاردىڭ قۇرامىنا تانىمال تۇلعالار،  پىكىر كوشباسشىلارى، ەتنومادەني، ارداگەرلەر بىرلەستىكتەرى مەن باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ وكىلى كىردى. بىلتىر قىستا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ءبىرىنشى رەسپۋبليكالىق وتىرىسى ءوتتى. اتالعان جيىندا كەلەلى ماسەلەلەر، كەڭەستىڭ اتقاراتىن جۇمىستارى جان-جاقتى تالقىلاندى.

قازاق حالقى قاي زاماننان بەرى ۇلكەنىن سىيلاعان، اقساقالداردىڭ اتالى سوزىنە توقتاعان، ۇلكەندى ۇلكەن، كىشىنى كىشى دەپ باعالاي بىلگەن. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى جانىنان قۇرىلعان اقساقالدار كەڭەسى ەلىمىزدىڭ قوعامدىق، مادەني، رۋحاني جانە ساياسي ومىرىنە، سونىمەن قاتار ەتنوسارالىق احۋالدى جاقسارتۋعا جانە باسقا دا قوعامدىق ماڭىزدى ماسەلەلەردى شەشۋگە بەلسەندى قاتىسىپ كەلەدى. ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ءسالت-داستۇردى ساقتاۋ، ناسيحاتتاۋ بويىنشا جۇمىستاردا دا اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قوسىپ وتىرعان ۇلەسى زور. الايدا بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى ودان ءارى جانداندىرۋ ۋاقىت تالابى ەكەنى داۋسىز.

 اقساقالدار كەڭەسى قانداي ۇيىم؟

 ءقازىر دە ەل ىسىندە اقساقالداردىڭ ۇلەس سالماعى باسىم. تاۋەلسىزدىكتەن سوڭ قوعامدىق ينستيتۋتتار قالىپتاستى. سولاردىڭ ءبىرى – اقساقالدار كەڭەسى جانە بۇل كەڭەس ءتۇرلى دەڭگەيدە ناتيەجەلى جۇمىس ىستەپ كەلەدى. دەسە دە زاماننىڭ وزگەرۋىنە، قوعامنىڭ دامۋىنا قاراي جۇمىس جۇيەسى دە جاڭالانىپ، جاندانىپ وتىرۋى ءتيىس.

اقساقالدار كەڭەسى قازاقستان حالقى اس­سامبلەياسى جانىن­داعى كون­سۋل­تا­تيۆتىك-كەڭەسشى ورگان. وبلىستارداعى كەڭەس وڭىرلىك قازاقستان حالقى اسسامبلەيالارى جانىنان، وبلىس اۋدانىندا جانە قاجەت بولعان جاعدايدا اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلداردا – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەر اكىمدىكتەرىنىڭ جانىنان قۇرىلادى. كەڭەس قۇرامىنا جەرگىلىكتى قوعامداستىقتىڭ تۇرعىندارىنان، قوعامدىق، ونىڭ ىشىندە ەتنومادەني بىرلەستىكتەردىڭ، ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ بەدەلدى وكىلدەرى مەن قوعامدىق پىكىر كوشباسشىلارى كىرە الادى.

وبلىستىق كەڭەستىڭ قۇرامىن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ وڭىرلىك كەڭەسى، اۋداندار، اۋىلدىق وكرۋگتەر مەن اۋىلدار دەڭگەيىندە – ءتيىستى اكىمشىلىك-اۋماقتىق بىرلىكتەردىڭ اكىمدىكتەرى بەكىتەدى. كەڭەس ءوز قىزمەتىندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋسياسىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭدارىن، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى مەن ۇكىمەتىنىڭ اكتىلەرىن، وزگە دە قۇقىقتىق اكتىلەردى، سونداي-اق ۇلگىلىك ەرەجەنى باسشىلىققا الادى. كەڭەس مۇشەسى وبلىس، اۋدان، اۋىلدىق وكرۋگ نەمەسە اۋىل شەگىندە تۇراقتى تۇراتىن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتى بولا الادى. 

اقساقالدار كەڭەسىنە مىناداي مىندەتتەر جۇكتەلگەن: مەملەكەتتىك ورگاندارعا، ازاماتتىق قوعام ينستيتۋتتارىنا قازاقستاندىق بىرەگەيلىكتى نىعايتۋعا، ازاماتتاردى قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىك قۇندىلىقتارى توڭىرەگىندە شوعىرلاندىرۋعا جاردەمدەسۋ؛ ازاماتتار، مەملەكەتتىك جانە قوعامدىق ينستيتۋتتار اراسىنداعى سىندارلى كوممۋنيكاسيالار مەن ءوزارا ءىس-قيمىلدى نىعايتۋ؛ قوعامدىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى بويىنشا مەملەكەت پەن قوعامنىڭ «كەرى بايلانىس» تەتىكتەرىن ۇيىمداستىرۋ؛ جاستار اراسىندا پاتريوتيزم يدەيالارىن ىلگەرىلەتۋ جانە پاتريوتتىق تاربيە بەرۋ؛ مەملەكەتتىك ورگاندارعا الەۋمەتتىك جانە تۇرمىستىق جانجالداردى پروفيلاكتيكالاۋعا، ولاردى شەشۋگە، سونداي-اق ولاردى جانجالدان كەيىنگى رەتتەۋگە جاردەمدەسۋ؛ ەتنومەدياسيانى جۇزەگە اسىرۋعا، قوعامدىق كەلىسىمدى نىعايتۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى ديالوگتى ۇيىمداستىرۋعا جاردەمدەسۋ جانە تىكەلەي قاتىسۋ؛ جاستار اراسىندا تالىمگەرلىك پراكتيكاسىن ەنگىزۋ جانە جەتىلدىرۋ، قوعامدى شوعىرلاندىرۋ ىسىندە جاستار ۇيىمدارىمەن ءوزارا ءىس-قيمىل جاساۋ؛ حالىق اراسىندا قوعامدىق كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرىندە ءبىلىم مەن تاجىريبەنى بەرۋ.

«الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا»

قازاق حالقىنىڭ ءپالساپاسى تەرەڭ. قازاقتاردىڭ كۇندەلىكتى تىنىس-تىرشىلىگىنىڭ بارلىعى دەرلىك ۇلاعاتتىلىققا، ساباقتاستىققا، ءتالىم مەن تاريەگە نەگىزدەلگەن. دالا حالقىنىڭ دانا تۇسىنىكتەرى ايەلدەن قالىپتاسقان. وسى  رەتتە قاريا، قارت، اقساقالدارعا قاتىستى مىنا ءابسانانى كەلتىرە كەتكەندى ءجون سانايمىز.

«ءبىر كۇنى حان جاسى 60-تان اسقان قاريالاردى كۇتىپ-باعۋعا كەتەتىن قارجىنى ۇنەمدەۋ ماقساتىندا ولاردى ولتىرۋگە جارلىق شىعارادى. اكەسىن ولتىرۋگە قيماعان بالاسىن كورىپ، شال مىرس ەتىپ «ءدال جيىرما جىل بۇرىن ءدال وسى جەردە مەن دە اكەمدى ءولتىرىپ ەدىم. باسىما كەلدى دەپ كۇلەدى. مۇنى ەستىگەن جىگىت اكەسىن ساندىققا سالىپ، باعادى. ءبىر كۇنى جورىققا اتتانار كەزدە ساندىقتاعى اكەسىن بىرگە الىپ جۇرۋىنە تۋرا كەلەدى. جولدا شارشاعان جاۋىنگەرلەر ءبىر داريانىڭ جاعاسىنا كەلىپ توقتادى. سوندا ءمولدىر سۋ استىندا جاتقان گاۋحار تاسقا حاننىڭ كوزى تۇسەدى. ونى الىپ شىعۋ ءۇشىن تەرەڭ داريانىڭ تۇبىنە سۇڭگىگەن ساربازداردىڭ بىردە ءبىر قايتپايدى. سوندا اكەسى سىرتتا نە بولىپ جاتقانىن سۇرايدى. بالاسى بولعان جايدى، ءوزىنىڭ كەزەگى دە كەلىپ قالعانىن ايتادى. سوندا اكەسى داريانىڭ جاعاسىندا اعاش بار ما دەيدى؟ بالاسى «ءيا» دەيدى. سوندا شال بالاسىنا: «داريانىڭ تۇبىنەن ەمەس، اعاشتىڭ باسىنداعى قۇستىڭ ۇياسىنان گاۋحار تاستى تاباسىڭ» دەيدى. بالاسى ءدال سولاي ىستەپ، گاۋحار تاستى اكەپ بەرەدى. حان جىگىتتەن گاۋحار تاستىڭ اعاش باسىنداعى ۇيادا جاتقانىن قايدان بىلگەنىن، نەگە ەرتە ايتپاعانىن سۇرايدى. جىگىت امالسىز ساندىققا تىعىپ باعىپ جۇرگەن جاسى الپىستان اسقان اكەسىنىڭ كەڭەسىمەن تاپقاننىن ايتادى. حان ريزا بولىپ، قاريالاردى ءولتىرۋ تۋرالى جارلىقتىڭ كۇشى جويىلعانىن جاريالايدى. سودان بەرى حالىق اراسىندا «الپىسقا كەلگەننەن اقىل سۇرا» دەگەن ناقىل ءسوز قالعان. وسى ايتىلعان ءاپساناعا سۇيەنە وتىرىپ اقساقالدار كەڭەسىنىڭ قازىرگى الماعايىپ، تۇراقسىز زاماندا اتقاراتىن مىندەتتەرى مەن كوتەرەتىنىڭ جۇگىنىڭ سالماقتى ەكەنىن باعامداۋ قيىن ەمەس.

 وسى رەتتە ۆايناح» شەشەن-ينگۋش ەتنومادەني ورتالىعىنىڭ قۇرمەتتى ءتوراعاسى سالمان گەرويەۆتە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ ماڭىزى تۋرالى وزەكتى پىكىرىن بىلدىرەدى.

 «ءبىزدىڭ حالىق قيىن كەزدە بەيبىتشىلىك پەن جۇرەگىمىزگە تىنىشتىقتى قازاق جەرىنەن تاپتىق. بۇل شىندىق. ەگەر شەشەندەر مەن ينگۋشتار باسقا ەلگە تاپ بولعاندا، بىزگە مۇنداي مۇمكىندىكتەر بەرىلەر مە ەدى دەپ ويلايمىز. ءبىزدىڭ ءومىرىمىزدى ساقتاپ قالعان حالىققا العىسىمىز شەكسىز. وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن ينگۋشەتيادا كونفەرەنسيادا قازاقستاندىق ينگۋشتار مەن شەشەندەر باس قوستى. سوندا مەن بىزگە ەكىنشى ءومىر سىيلاعان ۇلى سارىارقا دالاسىنا العىسىمدى ولەڭ جولدارىمەن جەتكىزدىم. مەن قازاق حالقىنا العىس ايتۋدان شارشامايمىن. قازاقستاندى بىرىكتىرەتىن وسى ۇيىمشىلدىق. مەن كوپ جەرلەردە اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىنىڭ دۇرىس ەكەنىن ۇنەمى ايتىپ كەلەم. سەبەبى بۇل وتە ماڭىزدى ۇيىم. ۇلكەندى سىيلاعان، سونىڭ سوزىنە توقتاعان، اقىلىن العان ۇلت ەشقاشاندا جەردە قالمايدى. سوندىقتان مەن اقساقالدار القاسى كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن مەكتەپتەردە، وقۋ ورىندارىندا وقۋشىلارمەن، ستۋدەنتتەرمەن كەزدەسۋدەن باستاۋدى ۇسىنىپ ءجۇرمىن. بۇدان بولەك ەل ىشىندەگى ماسەلەلەردى تەرەڭىرەك زەرتتەپ، زەردەلەۋ ءۇشىن كەڭەس مۇشەلەرى قالالىق مەكەمەلەر ۇجىمدارىمەن دە كەزدەسىپ، جيىندار وتكىزۋى كەرەك»، - دەيدى سالمان گەرويەۆ اقساقال.

ال ساياساتتانۋشى عالىم ليليا زاينييەۆا قحا ينستيتۋتىنىڭ قازىرگى ۋاقىتتا اسا قاجەتتىگىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، قازاقستان ءتۇرلى ەتنوسقا، دىنگە جاتاتىن ازاماتتار اراسىندا تاتۋلىق، ءوزارا تۇسىنىستىك پەن دوستىقتى نىعايتۋدا باي تاجىريبە جيناقتادى. سونىڭ ارقاسىندا كەز كەلگەن ەتنوستىڭ وكىلى كەز كەلگەن قالا مەن اۋىلدا ءوز ءومىرى مەن دەنساۋلىعى ءۇشىن ەش قورىقپاي، ەركىن جۇرە الادى. بۇل كوپ ەلگە بۇيىرماعان يگىلىكتى ءىس. بۇدان ايرىلىپ قالماۋعا ءتيىسپىز دەيدى عالىم.

جالپى قازاق حالقىندا «اتا كورگەننىڭ اقىلى ارتىق، ءومىر كورگەننىڭ ونەگەسى ارتىق» دەگەن دانا ءسوز بار. جاس وسەمىن دەپ ۇمتىلسا، قارتتىڭ اقىلى دەمەۋ بولادى. جاستار ۇيرەنەمىن دەپ قۇلشىنسا، جايساڭ اقساقالدار مەن قارتتار ۇيرەتەرىن بۇگىپ قالمايدى. سوندىقتان دا قازىرگى اقساقالدار كەڭەسىنىڭ جۇمىسىن زامانعا ساي ارى قاراي دامىتا ءتۇسۋ ۋاقىت تالابى بولىپ قالا بەرەدى.